Günümüzde hızla artan nüfus ve kentleşme, insanı doğadan uzaklaştıran bir unsur haline gelmiştir .Bunun sonucunda , stresli şehir hayatı ile betonlaşmış kent dokusundan uzaklaşarak sağlıklı bir yaşam sürme ve doğaya yönelme fikri önem kazanmıştır. Bu noktada yeşil alanlar insanların rekreasyon ihtiyaçlarını  karşılarken sağlıkları üzerinde de olumlu etkiler yaratmaktadır. Yeşil alanlar; yoğun günlük yaşam stresinin azaltılmasına, çevrenin güzelleşmesine, bireylerin gelişiminin ve sosyalleşmelerinin desteklenmesine katkı sağlarken, kentleşme ile gelen zararları da engellemektedir. Toplumun ortak yaşam alanlarını oluşturan kentsel açık alanlar; güvenli, konforlu ve estetik bir çevre algısı oluşturarak birey için cezbedici sosyalleşme alanları haline gelir. Bir kentsel açık ve yeşil alan olarak mahalle parkları; kişilerin ruhsal, sosyal, fiziksel açıdan rahatlayabilmesi rekreasyonel faaliyetlerde bulunabilmesine olanak sağlayan, ekolojik ve estetik anlamda da kente katkı sağlayan işlevsel alanlardır. Yakın zamanda gündeme gelen terapi bahçeleri ile ilgili yapılan araştırmalar sonucunda insan yapısının doğa ile birebir ilişkili olduğu bulunmuş olup, yaşam stresi ve psikolojik sorunlarla doğa arasında bir bağlantı kurulmuş ve doğanın insan yaşamında bir tampon görevi üstlendiği anlaşılmıştır [2].

Terapi bahçeleri; bireyin doğa ile iç içe olacağı, özel olarak tasarımı yapılmış parklardır [3]. Terapi bahçeleri insanların kendilerini psikolojik ve fizyolojik açıdan iyi hissettikleri ortamlardır. Bu ortamlarda insanlar fiziksel olarak rahatlayarak iyi olma hissini arttırma, hafızalarını yenileme, fiziksel hareketlerini ve motivasyonlarını arttırma gibi aktiviteler (dinlenme, gezinme, dolaşma, gözlemleme, oturma, hissetme) gerçekleştirirler.[4]

Kaynak 1 Terapi Bahçesi RAİFOĞLU, B., 2018, Peyzaj Mimarlığında, mimari yapı elemanlarının bir park örneğinde irdelenmesi: Terapi Bahçeleri, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Bitirme Tezi, İstanbul

TERAPİ BAHÇELERİ TASARIMI

Bir terapi bahçesi, hem tasarım hem de fonksiyon olarak evrensel kuralları izlemelidir. Bir bahçe tasarımında ışık, renk, doku ve form dikkate alınmalıdır. [5]. Öncelikle; estetik bir çevre oluşturup, güvenlik ve konfor ihtiyaçlarını karşılayarak, boş zamanların verimli olarak değerlendirilebileceği, sosyalleşmeye ve yalnız kalmaya olanak sağlayabilecek bir terapi bahçesi tasarımı amaçlanmalıdır. Su öğesi, bitkilendirme ve donatı elemanları kullanımı ile bunların rahatlatıcı, ilgi çekici ve stres düzeyini azaltıcı yönlerinin tasarım öğeleri ile desteklenerek terapi etkisi sağlayacağı rekreasyon alanı tasarımı hedeflenmelidir.

Terapi bahçeleri, fonksiyon çeşitliliği göstermeli ve özellikli bitkilerin yoğun kullanıldığı, yeşil ağırlıklı bir bahçe olmalıdır. Alanda çeşitlilik sağlamak kullanıcıya seçme şansı verir ve alanın kullanımına teşvik eder. Kendi kendine yol gösterme hissini artırdığından stres seviyesini düşürür. Küçük gruplu alanlar kişilerin sosyalleşmesini sağlar. Bu tarz bahçelerde alan çeşitliliği sağlarken alanda olumlu açıdan dikkat dağıtıcı, duyulara hitap eden elemanların kullanımına özen göstermek gerekir. Bunları yaparken yapaylığı minimuma indirgeyerek doğal elemanların kullanılması, bahçenin terapi etkisi üzerine olumlu katkı sağlar [5].

Terapi bahçesi tasarımı; sade, basit ve okunur olmalıdır. Keskin ani geçişler yerine yumuşak geçişler tasarlanmalıdır. Mekan formunun geometrik olması yerine organik olmalıdır [6]. Terapi bahçesi tasarımında doğal etki yaratacak dairesel ve kıvrımlı hatlar kullanılmalıdır. Tasarım çizgileri ve sirkülasyonda keskin açılardan kaçınılarak doğal alanlar oluşturulmalıdır. Mekânın kolay algılanması hedeflenerek, sadeliğe önem verilmelidir. Kolay mekânsal organizasyon sağlanarak kesintisiz sirkülasyon hattı oluşturulmalıdır.

Terapi bahçesi bitkilendirme tasarımında; doğayı taklit eden, doğal ve yoğun bir bitkilendirme yapılmalıdır. Doğal tür seçimi ile bakım en aza indirilerek, maksimum fayda sağlama hedeflenmelidir.

Terapi bahçesi bitkilendirme tasarım ilkelerine göre, bitkilendirmede mevsim geçişleri farklılıklarına önem verilmelidir. Bu değişimlerin, zamanın geçtiğini anlamayı ve hayata tutunmayı sağlayan güç olduğu savunulmuştur. Bu sebeple bitkilendirme tasarımında; çiçek açan, renk değiştiren, yaprak döken türlere ağırlık verilmelidir.

Kaynak 2 Terapi Bahçesi Görselleştirme https://www.instagram.com/p/Bz3AmNHJ6cA/

Kentsel yeşil alanlarda tasarlanan terapi bahçelerinde perdeleme bitkileri kullanılarak parkın, kentteki beton doku ile etkileşimi azaltılmalıdır. Dinlenme alanları, gölge yapan yapraklı ağaç türleri ile desteklenmelidir. Yürüyüş yolları kenarlarında, yol hattını vurgulayarak görsel etki oluşturacak türlere yer verilebilir. Açıklık oluşturacak çim alanlarına yer verilmelidir. Bu çim alanlar, yoğun bitkilendirilen alanlar ile denge oluşturarak, kullanıcıya dinlenme alanı olanağı sağlayacaktır. Monotonluk oluşturabilecek alanların önüne geçebilmek adına odak noktası etkisi yaratabilecek karakteristik bitki türleri kullanılmalıdır.

Bitkilendirmede uygun ölçek kullanımına nem verilmelidir. Tüm kullanıcı grupları göz önünde bulundurularak zehirli ve zararlı olabilecek bitki türlerine dikkat edilmelidir.

Kuş, kelebek gibi fauna için çekici türler (çiçek, meyve özellikleri nedeni ile yiyecek ve yuva olanağı veren) ya da yaprak, dal, gövde gibi habitus özellikleri ile dikkat çekici olan türler seçilmelidir [3].

Kaynak 3 BadukBench Kamusal Alanar İçin Eğlence - Seul Uluslararası Tasarım Yarışması Ağustos 2010 -950x605 http://aaronbasilnelson.com/baduk-bench-2

Bir terapi bahçesinde, ses, renk, doku koku, ve tat kullanımı ile duyuları uyarıcı ve rahatlatıcı bir ortam oluşturarak stres düzeyinin azalmasına yardım edecek duyu bahçelerine yer verilmelidir. Bir duyu bahçesi, aynı anda birden çok duyuya hitap ederek kullanıcıyı motive etmeli ve iyi hissetmesini sağlamalıdır. Bir terapi bahçesinde vejetasyon özellikle de çiçekli bitkiler, su ve ışık en önemli üç sembolik unsurdur. Bahçeler farklı duyulara hitap edebilmelidir. Gözle görülen, dokunulan, koklanan, hissedilen ve duyulan faktörler ile duyusal uyarım sağlanmalıdır. [7].

Kaynak 4 Northwest İndian Treatment Center Healing Gardens https://www.squaxinisland.org/wp/wp-content/uploads/2010/04/Healing-Gardens.png

Duyusal terapi bahçesi; renk bahçesi, koku bahçesi, ses bahçesi, doku bahçesi, tat bahçesi gibi alanlar ile oluşturulabilir. Renk ve koku bahçelerinde, kuş, kelebek gibi fauna için çekici türler ile renkli, çiçekli, kokulu türler kullanılabilir. Su öğesinin akustik etkisinden faydalanılarak duyusal bahçe içerisinde ses bahçesi oluşturulabilir. Tat bahçesi için yenilebilen bitki türleri tercih edilmelidir. Doku bahçesinde tekstür açısından ilgi uyandıran, yaprak özelliği olan ve terapi bahçesi kapsamında ferahlık ve tazelik hisleri uyandıracak türler tercih edilebilir. 

    

                                      

Kaynak 5 Duyusal Terapi Bahçeleri http://touristinmyownhometown.blogspot.com/2010/07/lauritzen-gardens.html 

Duyu bahçesi ile koku, ses ve tat kullanımı gibi birden çok duyuya hitap ederek; uyarıcı ve rahatlatıcı bir ortam oluşturarak stres düzeyinin azaltılması ve kullanıcıyı motive etmesi hedeflenmektedir. 

Terapi bahçelerinde su öğesi geniş bir yer tutmaktadır. Terapi bahçesi fonksiyon alanlarında su öğesine yer vererek insanlar üzerinde görsel ve psikolojik etkiler yaratıp, mekana canlılık katmak mümkündür. İnsanın içgüdüsel olarak suyun yakınında bulunma isteği dikkate alınarak su öğesi yakınlarına oturma birimleri konumlandırılarak stres seviyesinin düşürülmesi ve görsel etkinin artması sağlanabilir. Terapi bahçesindeki uygun alanlarda kullanıcıların su ile doğrudan temas edebileceği fonksiyon alanları oluşturarak suyun psikolojik rahatlatma etkisinden faydalanılabilir.

Durgun ve hareketli su yüzeyleri oluşturularak suyun sesi, serinlik vb. etkileri kullanılabilir [3]. Müzik, su, kuş, yaprak sesi gibi akustik deneyimlere yer verilmelidir. Ancak şu öğeleri dikkatli kullanılmalıdır. Örneğin; sürekli damlayan bir musluk hissi veren fıskiyeler ya da yoğun yosun ve rutubet kokusu insanları rahatlatmak yerine rahatsız edebilmektedir [7].

Bir terapi bahçesinde bulunan donatı elemanlarında; ergonomik ve estetik açılardan ölçü ve malzemelerin belirlenmesinde standartlar dikkate alınmalıdır. Onarım açısından kolay ve ekonomik olabilmesi için çok parçalı donatı elemanları tercih edilmelidir. Donatı elemanları; görsel etki oluşturup, alana kimlik kazandırarak, bulunduğu çevre ile uyum sağlayıp, fonksiyon alanlarını vurgulayacak şekilde konumlandırılmalıdır.

Kaynak 8: RAİFOĞLU, B. , 2018, Peyzaj Mimarlığında, mimari yapı elemanlarının bir park örneğinde irdelenmesi: Terapi Bahçeleri, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Bitirme Tezi, İstanbul.

Terapi bahçesinde doğallık hissinin ön plana çıkabilmesi için doğal ve sıcak görünümlü yapı elemanlarına ağırlık verilmelidir. Yapı malzemeleri olarak; ahşap, granit, kayrak, çakıl gibi doğal taşlar tercih edilebilir. Donatı elemanlarında; dayanıklılık, estetik, doğallık gibi faktörler sebebi ile ahşap malzeme de önemli bir yer tutmaktadır.

Oturma birimleri, kullanıcıların ihtiyaçlarına göre çeşitlilik sağlayabilecek formlarda, özel ve yarı özel olabilecek şekilde ele alınmalıdır [5]. Fonksiyon alanlarında; insanların sosyalleşmeleri, istediklerinde yalnız zaman geçirmeleri ve dinlemeleri gibi aktivitelere olanak sağlayacak ortamlara yer verilmelidir. Su öğeleri etrafında, yoğun bitkilendirilmiş alanlarda oturma birimlerine yer vererek, insan ve doğa arasındaki etkileşim artırılarak stres seviyesinde düşüş gözlemlenebilir. 

Bu kavram, dünyada birçok çevre literatüründe, hedeflediği fonksiyon alanına göre “hastane bahçeleri”, “iyileştirme bahçeleri”, “şifa bahçeleri”, “açık alan terapi üniteleri ” vb. terimlerle ifade edilebilirken, peyzaj mimarlığında; kentsel rekreasyon alanları ile entegre edilip, tasarımı ve kullanımına ilişkin öneriler geliştirilerek “terapi bahçesi” adını almaktadır. Görsellerde, Terapi Bahçesi için geliştirilmiş bir örnek görülmektedir (8).

Kentlerimizdeki farklı coğrafi koşul ve tarihi kimliğe sahip birçok mahallemizde kültürel değerlerle, komşuluk ilişkileri yaşanmakta ve yaşatılmaktadır. Bu komşuluk ilişkilerinin sıkça gözlemlendiği mahalle parkları, yoğun kentleşme baskısı altında olsa da az metrekarelerde aynı zamanda mahalle halkının doğayı deneyimleyebildiği yegane yerler olarak önemini arttırmaktadır.

Tarihsel süreç içinde oluşan birçok mahalle, gerçek kimliği ile kentleşme ve göç süreçleri arasında sıkça bocalayabilmekte ise de; Bölgede toplumda algılanan imaj kimliği ile yaşanan sosyolojik kimliğin çatışması durumunda bile, mahalle parkları, zayıflayan ilişkilerin tekrar canlandığı yerler olarak karşımıza çıkmaktadır.

Kentsel yeşil alanlarda tasarlanan terapi bahçesi tasarımları ile; mahalle ve kent dokusu onarılarak, sosyal ilişkilerin güçlendirilmesi, özellikle de duyulara yönelik detay tasarımlar ile stres seviyesinin azaltılması ve yaşam kalitesinin artırılması önemli hedefler arasında yer almaktadır.

Kaynakça

1 KARAYILMAZLAR, A.S., 2017, Kamusal Alanların Kentsel Ergonomi Açısından İrdelenmesi, Bartın Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü

2 KEÇECİOĞLU,P., 2014, Ruh Sağlığı Kurumlarında İyileştirme Bahçelerinin İrdelenmesi Ve Peyzaj Tasarım İlkelerinin Belirlenmesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü

3 USLU, A., SHAKOURİ, N., 2012, Zihinsel ve Fiziksel Engelliler İçin Hortikültürel Terapi, Kastamonu Üni., Orman Fakültesi Dergisi, 2012, 12 (1): 134-143

4 POUYA, S.,2015, Şifa Bahçesi Tasarım Yöntemlerinin Araştırılması, Kastamonu Üni., Orman Fakültesi Dergisi, 2015, 15 (1): 15-25

5 SEREZ, A.,2011, Tarihsel Süreç İçinde Sağlık Bahçeleri, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü

6 SAKICI, Ç., VAR, M.,2013, Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastane Bahçelerinin (Açık Alan Terapi Üniteleri) Düzenlenmesi Kriterleri, Kastamonu Üni., Orman Fakültesi Dergisi, 2014, 14 (1) 101-112

7 EKİCİ, Ö.K., 2012, Yeşil Terapi İyileştiren Doğa, Tübitak Bilim Ve Teknik Dergisi

8 RAİFOĞLU, B., 2018, Peyzaj Mimarlığında, mimari yapı elemanlarının bir park örneğinde irdelenmesi: Terapi Bahçeleri, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Bitirme Tezi, İstanbul

Büşra Raifoğlu               

Peyzaj Mimarı                     

Dr. Öğr. Üyesi Ayça Yeşim Çağlayan

İ.Ü. Cerrahpaşa Orman Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü

Bu Gönderiyi Sosyal Medyada Paylaş

Yorum Ekle

Adınız / Rumuz

Yorumunuz