İslam dininde bahçe sanatı

Arapların İslam dinini ve kültürünü yaymaya başladıkları M.S VII.nci asırdan itibaren hemen hemen bin sene süre ile bahçe sanatı, İslam ve Hristiyan dinlerinin etkisinde gelişmiştir. Fakat Avrupa’da Rönesans’a kadar İslam bahçe sanatı bütün Akdeniz ülkelerinin bahçe sanatına damgasını vurmuştur. Hatta Arap hâkimiyetinden sonraki Katolik İspanyada bu izler uzun süre aynen kalmış ve Hristiyan yapıtlar İslam tarzında düzenlenmiş ve bahçeleri ile bir çelişki halinde görülmüşlerdir. Hangi ülkede olursa olsun, İslam bahçe sanatının şekillenmesinde din felsefesi kadar, İslamiyet’in yayılmış olduğu ülkelerdeki sıcak ve kurak iklim şartlarının da büyük rolü olmuştur.
İslam bahçelerinin çok geniş bir coğrafyada örnekleri görülmektedir. Kur’an’da cennetin,  ağaçlarla gölgelendirilmiş, nar ve hurma ağaçlarının bol meyvesiyle süslü fıskiyeli havuzların serinlettiği bir yaşam mekânı olarak tasvir edilmesi, Müslümanların cennete olan özlemlerini yaşadıkları ortama yansıtmalarına sebep olmuştur. İslam bahçelerinde bahçeler, saraylar ve ibadethanelerin çevrelerine yapılmış,  genelde mermer kaplama havuzlar,  çiçek parterleri kullanılmıştır. İslam bahçelerinin en önemli örneklerine, özellikle İspanya,  İran ve Hindistan’da rastlayabiliriz (Anonim a, 2015,aktaran; Yerli ve Kaya, 2015).

İspanya’da İslam bahçeleri

M.S. 732 de İberya’da başlayan İslam hükümdarlığı sekiz asır kadar devam etmiştir. Arada geçen bu zaman içerisinde İspanya İslam kültürü ile devamlı şekilde temasta kalmış ve politik yönden de İslam birliğini devam ettirmiştir. İşte bu süre İslam kültürünün hemen her sanat dalında İspanya da önemli izler bırakmasına yetmiştir.

İspanya İslam bahçelerindeki tasarım ilkeleri

İtalya Rönesans bahçelerine ilham kaynağı olan İspanya bahçeleri, mimari öğeler ile bahçe sanatının son derece uyumlu bir birleşimi olarak ortaya çıkmıştır. İspanya İslam bahçelerinin biçimlenmesinde iklim faktörü dini ve sosyal geleneklerin yanı sıra üzerinde gelişmiş oldukları Roma medeniyeti kalıntılarının planları da rol oynamıştır.

Yapısal Öğeler 
İspanya İslam bahçelerinde sosyal ve dini yansımaların yanı sıra, genellikle yüksek duvarlar ile dışa kapalı avlu mekânlarında geçen bir yaşam kültürü söz konusudur. Bahçelerde bu yüksek ve dışa kapalı sağır duvarlarla çevrelenmiş birbirine geçilen avlu kompleksleri tarzındaki gelişim Roma ‘atrium ’u ve ‘peristil ’inin etkisini açıkça göstermektedir.

Müslümanların İspanya’ya getirdikleri en büyük yeniliklerden biri mimaride doğu zevki olmuştur. Özellikle bahçe avlularını kuşatan zarif ince sütunlar hemen hemen tam daire kemerler, geometrik şekillerde taş veya çini döşemeler, arabesk motifli duvar süsleri, çini kaplı basamaklar bu yeni mimari özelliklerden bazıları olmuştur.

İspanya’da İslam bahçelerinin en ilgi çekici özelliklerinden birisi suyun kullanılış tarzı olmuştur. Çünkü İspanyada Araplar için su hayatlarının en büyük lüksüdür. 

Suyun son derece şairane kullanım şekli Müslümanların kendilerinden sonra gelen bahçe ekollerine miras olarak 

bıraktıkları en önemli özellik olmuştur. Su tamamen hareketsiz denecek bir kompozisyon olarak bahçede yer almaktadır. 
Geniş ve derin havuzlarda kullanılan su, ayna etkisi yaratarak gökyüzünün bütün renk ve bulut göstergelerini bahçe mekânına indirerek bir sanat eseri olarak ortaya çıkmaktadır.

Su dikdörtgen, poligon, yarım daireler ile çevrelenmiş kare şeklindeki havuzlarda çok kullanılmıştır. Havuz bazen uzun kanal şeklinde de biçimlenmiştir. İki tarafı ritmik dizili fıskiyelerle kuşatılmış olan bu kanalda suya hareket, dolayısıyla mekana ses ve serinlik 

Özetle;  
• Sosyal ve dini yansımaların yanı sıra yüksek duvarla ile dışa kapalı avlu mekanlar 
• Avluları çevreleyen zarif ve ince sütunlar,
• Kapalı avlular olması nedeniyle içe dönük yaşam ,
• Su kullanımı oldukça yaygın, derinliği az olan su havuzları, 
• Su havuzları su aynası olarak kullanılması,
• Musikili su havuzları, mekana ses ve hareket kazandırmak için
kemerler, geometrik taş bezemeler, çini döşemeler İspanya İslam Bahçelerinin en belirgin mimari özellikler olmuştur.

Bitkisel Öğeler
İspanya bahçelerinde bitki materyallerinin kullanışı diğer İslam örneklerine çok benzemekle beraber iklim şartlarından dolayı bazı farklılıklar da göstermektedir. 

Büyük Halife Abdurrahman’ın memleketinin birçok bitkilerini kullandırması ile palmiye, hurma, nar gibi bitkiler bu şekilde İspanya bahçelerinde yer almıştır.

Bunların dışında koyu yeşil renkli parlak yapraklı bitkilerin kullanışı da mekâna psikolojik yönden serinlik sağlamaya katkıda bulunmuştur. Defne ve mersin gibi her dem yeşil çalı ve ağaççıkların yanı sıra narenciye, porsuk, servi, sedir gibi ağaçlar bahçelerin egemen bitkilerinden bazılarıdır.

Çiçeklere de İslam bahçelerinde ayrı bir önem verilmiştir. Yasemin, süsen, nergis ve gül en fazla kullanılanlardandır. 

Çiçek renklerinde daha çok mor, mavi, eflatun gibi soğuk renklerden yararlanılmıştır. İklimin çok sıcak olduğu bölgelerde sıcağa dayanamayan çiçeklerin yerine bahçeye renk vermek için yer döşemeleri, duvar ve basamaklarla oturma yerlerinde renkli seramik kullanılmıştır. 
İspanya bahçelerini ortak özelliklerinden biri de Küçük Cennet olarak isimlendirilen kameriyeler olmuştur. 

İber yarımadasında Sevilla ve Cordoba kentlerinde kurulan Endülüs Emevi devletinde İslam sanatının en iyi örneklerini ortaya konmuştur. 

Bunlar arasında; Alhambra, Generalife  Alcasar ve Cordoba Katedralinin bahçeleri en meşhur olanlardır.

İspanyadaki İslam bahçe sanatı örnekleri: Alcasar saray bahçesi

Tasarım İlkeleri
Alacasar Sarayı ve Bahçesi Sevilla kentinde 1350 yılında inşa edilmiştir. Düz bir arazi üzerinde birbirine bağlanmış 

bir seri avludan oluşmaktadır. Hristiyan hakimiyetinden sonraki asırlar içinde 

birçok özellikleri değiştirilmiş olmakla birlikte Katolik İspanyollar tarafından beğenilen birçok İslam özellikleri aynen korunmuştur. 

Yapısal Öğeler 
Bahçe, avluları çeviren duvarları yer seviyesinden çok az yükseltilmiş gezinti yolları, havuz ve fıskiyelerde kullanılan çanaklar, sürprizli su oyunları, kullanılan renkli çinileri ile İslam etkilerini belirgin şekilde ortaya koymaktadır. 

Bitkisel Öğeler 
Alzacar Saray Bahçesinde bitkisel öğe olarak; selvi, portakal ve limon ağaçlarının aralarında palmiye ağaçları yer almıştır. Bunların altında yasemin, gül, mor ve mavi renkli süsenler kullanılmıştır. Seviller hava sıcaklığının yüksek olması çiçeklerin çiçeklenme periyodunu kısaltması sebebi ile su kanalları, havuzlar, oturma bankları, duvarlar, basamaklar renkli çiniler ile kaplanmıştır.
Alcasar Bahçelerinin diğer bir özel-

liği de budanarak ve bükülerek şekil verilmiş selvi ağaçlarından meydana getirilmiş olan ‘ağaç kameriye (glorietta)’lerdir. Bu fikir İran bahçelerinin pavyonlarından esinlenilerek geliştirilmiştir. Zemini daire formlu olan gloriettalar birbirini kesen gezinti yollarının ortasına yerleştirilmiştir. 
Birçok İspanya bahçesinde gloriettalar en önemli özellik olarak bahçede yer almaktadır. Bunlar İslam dininde cennet 

olduğu tasvir edilen incirlerle yapılmış sekiz pavyonu temsil etmektedir. 

 

İspanyadaki İslam bahçe sanatı örnekleri: Cordoba katedrali

Cordoba Camii İspanya’da Endülüs Emevi Devleti zamanında yapılmıştır. Endülüs İslam Devletini kuran I. Abdurrahman tarafından Cordoba’da yaptırılmaya başlanmış ve Bağdat’ta bulunan camilerden daha büyük ve görkemli olması hedeflenmiştir. Yapımında bizzat I. Abdurrahman da çalışmıştır. Irak, Suriye ve doğunun birçok yerinden getirilen malzemelerle yapılmış, değerli taşlarla süslenmiştir. Yapı on senede tamamlanmış olsa da şimdiki halini alması 205 yıl sürmüştür. Caminin önemli özelliklerinden biri de sütunlarıdır.
Caminin içinde her biri 10 m yüksekliğinde 1419 sütun bulmaktadır. Bu sütunlar için farklı mermerler bir arada kullanılmış kemerlerle de iki katlı görünüm sağlanmıştır. Camiye girince, sütunlar bir ormanın içindeymiş hissi vermektedir. 
 Zemini kıymetli mermer ve süslü tahtalar ile işlenmiştir. Yapının duvar ve tavanlarında oymalar, işlemeler ve gazeller bulunur. Cordoba Cami’nin en güzel kısmı mihrabı ve minberidir. Mihrap at nalı şeklindedir.  Minber, pek çok fildişi parçayla, değerli taşlardan altın çivilerle yapılmıştır. Endülüs Emevi Devleti İspanyollar tarafından yıkıldıktan sonra Cordoba Camii, katedrale çevrilmiş sütunlarından bazılarını kaldırılıp ilaveler yapılmıştır. Bu 
Katedralin girişindeki meyve ağaçlarının varlığı ve bu meyve ağaçlarının sulaması için düşünülmüş olan kanal sistemi, uzun yürüyüş yolları çeşmeler ve havuzlarda durgun su kullanımları ile İslam bahçe sanatından etkilenildiğini göstermektedir. Havuzlar dikdörtgen biçimlidir ve geniş durgun su yüzeyleri ile mimari yapının suya yansıması sağlanmıştır. Bitki materyali olarak; Hurma, palmiye, servi ve meyve ağaçları bir arada kullanılmıştır.

Sonuç

İslam Bahçeleri içinde İspanya’nın tarihine damgasını vurmuş Endülüs dönemi, günümüzde mimarisi, yapıları, camilerden dönüşten katedralleri gibi suyun Avrupa’da kullanımına farklılık getiren ve bahçe mekânlarına da yansıtması gibi birçok yenilikler içeren bir dönem olmuştur. Yazıda Sevilla ve Cordaba kentlerinden verilen bu iki örnek, İslam mimari ve bahçe kültürünün ne denli bulunduğu coğrafyadaki peyzajlara ve kentlere etkilerinin önemli göstergelerindendir. Detaydan mekana, bahçeden kente olan etkileri günümüze değin özelliklerini, algısını ve beğenisini sürdüre gelmektedir.   

Çalışma kapsamında sunulan fotoğraflar Prof. Dr. Cengiz Acar’ın kişisel fotoğraf arşivinden elde edilmiştir.   

Kaynakça:

 

Akdoğan,G.(1974). Bahçe ve Peyzaj Sanat Tarihi. Ziraat Fakültesi Yayınları, Ankara.
Ansari, N.(2011). The Islamic Garden, Department of Landscape Architecture CEPT University, http://medomed.org/wpcontent/uploads/2014/08/NAnsari_Islamic_Garden_r.pdf [Erişim Tarihi: 01.12.2018].
Khabbazi, P.A., Erdoğan, E.(2012). İslam Bahçeleri, Journal of Tekirdag Agricultural Faculty, 9(2),s.20-31.
Kluckert, E. (2000). European Gardens Design. (Rolf Toman). 1st Ed. Könemann Verlagsgesellschaft Press. Germany. 496s. 
Nurlu, E., Erdem,Ü.(1994). Peyzaj Sanat Tarihi. Ege Üniversitesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü,Bornova.
Ruggles, F. (2008). İslamic Gardens and Landscapes. 1st Ed. University of Pennsylvania Press, Pennsylvania, USA. 262s. 
Ruggles, F. (2003). Gardens: Landscape and Vision In The Palaces of İslamic Spain. 1st Ed. University of Pennsylvania Press. Pennsylvania. USA. 275s. 
Sarkowicz, H.( 2003). Bahçelerin ve Parkların Tarihi. (Esra Kayaoğlu). Birinci Baskı. Dost Kitab Evi Yayınları. Ankara. 275s.
Yerli, Ö., Kaya, S.(2015). Bahçe Sanatının Tarihsel Gelişimi. Çukurova Üniversitesi, 1.Uluslararası Sanat Araştırmaları Sempozyumu(8-11 Nisan 2015),Adana.

İNTERNET KAYNAKLARI 
URL1- http://ofd.artvin.edu.tr/download/article-file/234078 [Erişim Tarihi:12.10.2018]
URL 2- https://www.academia.edu/11176609/Bahçe_ve_Sanat_Tarihi [Erişim Tarihi:01.10.2018]
URL3- http://ozhanozturk.com/2018/07/22/alcazar-sarayi-sevilla/[Erişim Tarihi: 05.10.2018]
URL4- https://themaritimeexplorer.ca/2016/08/06/mezquita-cordobas-incredible-mosque/
URL 5- https://www.themagger.com/endulus-seyahatnamesi-granada-el-hamra/

 

From the 7th century AD, when the Arabs began to spread the religion and culture of Islam, garden art developed for almost a thousand years under the influence of Islam and Christian religions. However, until the Renaissance in Europe, the art of the Islamic garden has marked the garden art of all Mediterranean countries. In Catholic Spain, even after Arab domination, these traces remained the same for a long time and Christian building works were arranged in an Islamic style and they were seen in contradiction with their gardens.

Prof. Dr. Cengiz Acar

Arş. Gör. Duygu Akyol 

 

 

 

Bu Gönderiyi Sosyal Medyada Paylaş

Yorum Ekle

Adınız / Rumuz

Yorumunuz