Doğanın terapötik faydaları eski zamanlardan beri belgelenmiştir ancak son 20 yıldır doğanın iyileştirici etkisi birçok araştırmacının ilgi alanı olmuştur. Özel tasarlanmış olan iyileştirme bahçeleri (Healing Garden) bu çalışmaların sonucunda ortaya çıkmıştır. Literatürlerde farklı isimleri olan bu bahçeler (Rehabilitation Garden, Sensory Garden, Therapeutic Garden, Hospital Garden) çeşitli sağlık merkezlerinde örneğin hastanelerde, rehabilitasyon merkezlerinde, bakım evlerinde, özel eğitim okullarında yapılmaktadır. İyileştirme bahçesi, doğanın iyileştirici unsurları ile etkileşimi kolaylaştırmak için özel olarak tasarlanmış bitki egemen bir ortamdır. Etkileşimler, bahçe tasarımına ve kullanıcıların ihtiyaçlarına bağlı olarak pasif veya aktif olabilir. İyileştirme bahçesini sadece hasta olan birey değil aynı zamanda sağlık merkezlerinde çalışan personeller, doktorlar ve hasta yakınları da kullanabilmektedirler. Bir bahçeyi iyileştirme bahçesi yapan nedir? İyileştirme bahçenin temel özellikleri arasında geniş ve erişilebilir girişler ve yollar, yükseltilmiş dikim yatakları ve parterleri, renk, doku ve kokuya odaklanan duyusal odaklı bir bitki seçimi yer almaktadır.

Stres odaklı hastalıklara yönelik tasarlanan bu bahçelerde birkaç önemli teknikler kullanıyor ki bu tekniklerden birisi ise Bahçe Terapisi veya Hortikütürel Terapi (Horticulturel Therapy) yöntemidir. 19. yüzyılda, Bağımsızlık Bildirgesi'ni imzalayan ve “Amerikan Psikiyatrisinin Babası” olarak tanınan Dr. Benjamin Rush, bahçede çalışan akıl hastalığı olan bireyler üzerindeki bu terapinin olumlu etkisini belgeleyen ilk kişi olmuştur. 1940 ve 1950'lerde, hastaneye yatırılan savaş gazilerinin rehabilitasyon bakımlarında bahçe terapi uygulamasıyla bu yöntem önemli ölçüde genişledi. Artık akıl hastalığını tedavi etmekle sınırlı kalmayan bahçe terapi uygulaması güvenilirlik kazanmış ve çok daha geniş çapta tanı ve tedavi seçenekleri için benimsenmiştir. Günümüzde bahçe terapisi faydalı ve etkili bir terapötik yöntemi olarak kabul edilmektedir. Çok çeşitli rehabilitasyon, mesleki ve topluluk ortamlarında yaygın olarak kullanılmaktadır.

Bahçe terapisinde kullanılan teknikler, katılımcıların yeni beceriler edinmelerine veya kaybettikleri yetilerini kazanmalarına yardımcı olmak için de kullanılır. Aynı zamanda hafıza bilişsel yetenekler, görev başlatma, dil becerileri ve sosyalleşmeyi geliştirmeye yardımcı olur. Fiziksel rehabilitasyonda, bahçe terapisi kasları güçlendirmeye ve koordinasyonu, dengeyi ve dayanıklılığı geliştirmeye yardımcı olabilir. Mesleki bahçe terapisi ortamlarında, insanlar bağımsız çalışmayı, problem çözmeyi ve talimatları takip etmeyi öğrenirler. Bahçe terapistleri, terapi ve rehabilitasyon için bahçecilik kullanımında özel eğitim, öğretim ve ilgili bilgilerine sahip profesyonellerdir.  Bu kişiler bitki bilimi, insan bilimi ve bahçe terapisi prensipleri hakkında bilgi birikimine ve bahçe terapisi uygulamalarının uygulanmasına ilişkin deneyime sahipler.

Amerikan Peyzaj Mimarları Derneği (AHTA) iyileştirme bahçelerin tasarımı konusunda uzmanlaşmış profesyonel bir uygulama ağı oluşturmuştur. Peyzaj tasarımcıları, çok çeşitli yeteneklere sahip insanları barındıracak güzel alanlar yaratmak için bahçe terapistleriyle sıklıkla işbirliği yaparlar. Bu bahçeler ideal olanı temsil etse de, başarılı bahçe terapi programları ayrıntılı bir bahçe tasarımına bağlı değiller. Aynı şekilde, bahçe terapi programı olmayan profesyonelce tasarlanmış bir iyileştirme bahçenin tam potansiyeline ulaşması pek olası değildir.

Bahçe terapisi engelli kişilere terapi sağlamada çok etkilidir ve bu terapi yöntemi bir çok ülkede bitkilerin ve ilgili aktivitelerin, özel ihtiyaçları olan insanları iyileştirmek ve rehabilite etmek için bir araç olarak kullanılmaktadır. Özel ihtiyaç popülasyonları arasında fiziksel engelli ve zihinsel hastalığı olanlar, süreğen engelliler bulunmaktadır. Bahçe terapisinin genel amacı, bir engelli kişinin fiziksel ve zihinsel refahını geliştirmektir. Engelli çocuk hem özel terapi merkezlerinde hem de ev ortamında bahçe terapisinden faydalanabilir. Bahçecilik faaliyetleri fiziksel gelişim için etkili olup ve fiziksel engelli çocuğun entelektüel ve duygusal ilerlemesinde bir fırsat sağlar.

Boş zaman aktivitesi olarak bahçecilik becerilerinin sürdürülmesi fiziksel kazançları korumak ve geliştirmek, fiziksel egzersiz; öğrenme, yeni deneyimler kazanmak ve kendi imajını geliştirmek için etkilidir. Engelli çocuğun ve çevresinin öz farkındalık geliştirmesini sağlar. Konsantrasyon bozukluğu, motivasyon eksikliği gibi durumlarda bahçe terapisinin faydaları kanıtlanmıştır. Bahçe terapisinin sorumluluk alma bilinci, stresi azaltma, kasları gevşetme gibi etkileri vardır. Aslında saksıdaki bir çiçeğin bile umutsuz bir insana öğreteceği çok şey vardır. İnsan doğayı gözlemledikçe ondan ders alacak, yaşama daha sıkı kök salacak, her baharda yeniden canlanmanın umudunu taşıyacak belki de bir canlının sorumluluğunu alarak kendi farkındalığını kazanacak.

Bahçe terapisi bir süreci tanımlıyor bu süreçte bireyler pasif ve aktif olarak özel amaçlı kullanılan bitkiler ile uğraşarak sağlıklarını olumlu şekilde geliştiriyorlar. Bahçe tedavisi yıl boyunca yapılabilir. Kışın, katılımcılar kuş evleri ve çiçek saksıları boyama gibi bahçeyle ilgili el sanatları üzerinde çalışabilirler. Ayrıca açık hava bahçesine erişilemediği zamanlarda teraryum ekebilir veya fotoğraflarını kullanarak bir bahçe yapabilirler. Bununla birlikte, toprakta dışarıda çalışmak ve bitkilere bakmak bahçe terapisinin önemli bir bileşenidir. Bahçe terapi uygulaması bir dizi işlemlerden oluşmaktadır. Uygulama alanının hazırlanması ve planlanması, bitki çukurların hazırlanması, bitkilerin dikimi, sulama ve bakım işlemleri, hasat vb. işlemleri sayabiliriz.

Amerika ve Avrupa ülkelerinde bahçe terapisi yıllarca alternatif terapi yöntemi olarak kullanılmasına rağmen Türkiye’de bu konuda henüz ciddi bir çalışma yapılmamıştır. 2002 yılında Devlet İstatistik Enstitüsü ve Özürlüler İdaresi iş birliği ile gerçekleştirilen Türkiye özürlüler araştırma sonuçlarına göre, nüfusun .29’unu engelli bireyler oluşturmaktadır. Buna göre ülkemizde 8,431,937 kişi engelli olarak yaşamlarını sürdürmektedir ve 600 bine yakını engelli çocuktur. Türkiye’deki rehabilitasyon merkezlerinde yapılan terapi tekniklerin hepsi kapalı alanda yapılmaktadır bu merkezlerin açık alana sahip olasına rağmen aktif olarak kullanılmamaktadır.

İnönü Üniversitesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü, Malatya Özel Battalgazi Belediyesi Engelsiz Yaşam Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi ile işbirliği yaparak bahçe terapi çalışması için ilk adımı atmıştır. 2019 Ekim ayında başlayan bu çalışma peyzaj mimarlığı öğrencilerinin aktif katılımıyla başlamıştır.

Bu çalışmanın önemli amacı Hortikültürel (Bahçe) terapi yönteminin engelli çocuklar üzerinde bıraktığı olumlu etkilerin (fiziksel, zihinsel ve sosyal) belirlenmesi, engelli çocuklar ve ailelerine bitkilerin tanıtılması, yetiştirilmesi ve bakılmasının öğretilmesi, Türkiye’de Bahçe terapisinin önemini ve Peyzaj mimarlarının engelli sağlık merkezlerinde diğer disiplinlerle aktif olarak çalıştırmalarına yönelik öneriler gündeme getirilmiştir. Bu rehabilitasyon merkezine düzenli gelen engelli öğrencilere (serebral palsi, otizm, down sendromu) odak grubu olarak bahçe terapi yöntemi uygulamaktadır. 8 ay boyunca bahçe terapisine katılan farklı gruptaki engelli öğrencilerin fiziksel, zihinsel ve sosyal açıdan gelişmelerini ölçmek amacıyla değerlendirme ölçekleri kullanacaktır. Bahçe terapisi etkinlikleri kapsamında yapılan tüm el işi uygulamaları ve bitki yetiştirme faaliyetlerinin felç, ruhsal bozukluklar akinezi, bağımlılık ve eklem hareket açıklığı üzerinde etkili olması beklenmektedir. Ayrıca el işi uygulamaları terapilerinin oturma pozisyonundaki denge kaybının ve bunamanın azaltılması; bitki yetiştirme faaliyetlerinin ise osteoporoz ve spastisite üzerinde etkili olabileceği düşünülmektedir.

Kaynakça

Şafak, P., Pouya S., 2016, Evaluation Of Disabled Children In Turkey With The Aim Of Their Needs To Green Space, Journal of Environmental Protection and Ecology 17, No 4, 1575–1581.

Pouya, S, Bayramoğlu, E, Demirel,Ö, 2016, Restorative Garden As An Useful Way To Relieve Stress In Megacities, A Case Study In Istanbul, İnönü University Journal of Art and Design, 13 (6), 355-369.  

Pouya, S, Cındık Akıncı, Y, Demirel, Ö, 2016, Gardening and Playground, İnönü University Journal of Art and Design, Vol. 6. No. 13. 57-67.  

Pouya, S., Demirel Ö., "What is a Healing Garden" Akdeniz University Journal of the Faculty of Agriculture (2015), 28(1), 5-10.  

Pouya, S., Bayramoğlu, E. Demirel, Ö, Investigation of Healing Garden Design Methods, Kastamonu Unıversity, Journal of Forestry Faculty, 2015, 15 (1): 15-2.

Pouya, S., Bayramoğlu, E., Demirel, Ö, 2016, Disabled children's play areas compatible with nature, Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi, 2016, 1(1):51-60.

Pouya S., Akyol Şatıroğlu E, Demirel O, (2016). Evaluation Of Land Use Eligibility Regarding Disabled Children In Special Education School Garden, International Refereed Journal Of Design And Architecture, 9, 60-72.

Pouya, S., Demir, S., 2016. Doğal Alanların Rehabilitasyon Ve İyileştirme Etkisinin Değerlendirilmesi: Eymir Gölü, Ankara Örneği. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi /Journal of the International Scientific Research / IBAD, 3(2), 664-674.

Pouya S., 2017. Healing Gardens In The Mega Cities; Example Of Tehran, Kent Akademisi, Kent Kültürü ve Yönetimi Hakemli Elektronik Dergi, Cilt: 10 Sayı: 30, S. 139 - 156.

Pouya,S., Demirel, Ö., 2017. Hospital Rooftop Garden, Anadolu Üniversitesi Sanat & Tasarim Dergisi Anadolu University Journal Of Art & Design, 7:1, 150-167.  

Pouya, S., 2018. The Importance Of Horticulture Therapy And Gardenıng For Older Adults In Nursıng Home, Especially in Turkey , Anadolu Üniversitesi Sanat & Tasarim Dergisi Anadolu University Journal Of Art & Design, 8(2). 164-184.

Pouya, S. Bayramoğlu, E, Demirel,Ö., 2017. 2017, The design major resolutions of a disabled school garden: Doğan Çağlar Orthopedic Disabled School, Kastamonu Uni., Orman Fakültesi Dergisi, 17(4), 682-690.

Pouya, S., Demirel, Ö., 2018. Özürlü Çocuklar Üzerindeki Doğanın Sağlık Etkisi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tasarım ve Doğa Dergisi, 21(5):786-799.

Pouya, S., Demirel Ö,. Pouya S., 2018. Evaluating Children Garden; Utilization and Consumer Satisfaction in Ankara, A|Z ITU Journal of the Faculty of Architecture, 15 ( 2), March 2018, 137-146.

Pouya, S., Demirel, O., 2018. Development planning approach for children with orthopaedic disabilities; example of Eymir lake (Ankara), İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Forestist 2019, 69(1): 11-2 DOI: 10.26650/forestist.2019.362135.

Bu Gönderiyi Sosyal Medyada Paylaş

Yorum Ekle

Adınız / Rumuz

Yorumunuz