1.Giriş

Peyzaj mimarlığının en önemli servetini oluşturan ağaçlar çalılar, otsu ve soğanlı bitkiler ve tırmanıcılar fidanlıklarda üretilir, çoğaltılarak belli bir standarda gelene dek yetiştirilirler. Fidanlıklarda kullanılan kaliteli anaçlar sayesinde yine aynı özelliklerde fidanlar ve çelikler üretilir. Bu nedenle fidanlıklar peyzaj mimarlığının eğitim ve uygulama aşamasında büyük bir önem taşırlar. Aynı zamanda orman fidanı ile meyve fidanı üreterek ülkemizin her yerine gönderilmiştir. Ülkemizde devlet eliyle kurulan birçok Orman Fidanlığının yanında birçok tarihi öneme sahip fidanlıklar devlet elinden çıkartılarak özel sektöre bırakılmaktadır. Tarihi fidanlıkların tarihi ağaçlara sahip oluşları hep göz ardı edilerek anaç olarak yıllardır kullanılan bu bireyler özel sektörce kısa vadeli kazanç olarak değerlendirilmiştir.

2.Tarihi SERVETİN tespiti ve geleceğe dönük korunması

1928 yılında Atatürk'ün İstanbul'da modern bir fidanlık kurulması yönündeki direktifleri ile zamanın İstanbul Valisi ve Belediye başkanı Muhittin Üstündağ tarafından başlatılan çalışmaların sonucunda, Büyükdere çayırı bu amaca en uygun yer olarak seçilmiş ve İtalya'dan davet edilen bir uzmanın katkılarıyla, 1930 yılında 60 dekar arazi üzerinde "Büyükdere Meyve Islah Enstitüsü" olarak faaliyete geçirilmiştir

 

Enstitünün faaliyete geçmesi ile birlikte ilk olarak, A.B.D. ve Avrupa'nın değişik ülkelerinden 238 önemli meyve tür ve çeşidi ile ülkemizin değişik bölgelerinden toplanan 90 yerli meyve tür ve çeşidi bir araya getirilmiştir. Bunlar arasında ülkemiz için en uygun olanlarının seçimine yönelik adaptasyon çalışmalarına başlanmış ve bu çalışmaların sonucuna göre seçilen aşılı fidanlar, resmi kuruluşlara ve üreticilere dağıtılmıştır. Bu sayede, ülkemizde değişik türlere ait standart meyve çeşitlerinin yayılmasında çok önemli hizmetler gerçekleştirilmiştir. Bu önemli çalışmaların kısa sürede olumlu sonuç vermesi ile birlikte, fidanlara olan talep artmış ve yapılan kamulaştırmalar ile kuruluşun arazi varlığı 310 dekara ulaştırılmıştır.

Gelişen ve yapı değiştiren İstanbul şehrinin süs bitkisi gereksiniminin karşılanması görevini de üstlenen kuruluşta, ülkemizin değişik yörelerinin yanı sıra, çoğunluğu Avrupa'dan getirtilen 450 tür ve çeşide ait zengin bir süs bitkisi koleksiyonu oluşturulmuş ve bunların damızlıklarından tohum, çelik, aşı, daldırma yöntemleri kullanılarak süs fidanı üretimine geçilmiştir.

Bugün 318.000 m2 alana sahip Büyükdere Fidanlığının 1500 m2'lik bölümü kapalı (sera) alanıdır. 200.000 m2'lik bölümü ise üretim sahasıdır.

1997 yılının sonuna kadar yaklaşık 3.500.000 adet ağaç-ağaççık-çalı ve yer örtücülerden oluşan süs bitkisi, 350.000 adet meyve fidanı ile 5000 adet sera bitkisi üretilerek satışa sunulmuştur.

Ortaya çıkan yeni ihtiyaçlar doğrultusunda yeni hizmet alanlarına yönelen kuruluşun bünyesinde biryandan kırsal alanda üreticilere modern meyve yetiştirme yöntemlerinin benimsetilmesine yardımcı olacak, diğer yandan giderek ilgi kazanan süs bitkileri yetiştiriciliği ve bahçe tanzimi alanlarında önderlik yapacak, tarımda ara eleman yetiştirmek amacıyla, 1936 yılında "Pratik Bahçıvan Yetiştirme Yurdu" açılmıştır. Bu kurum 3 senelik eğitimi sonunda mezunlarına, 'Bahçıvanlık Sertifikası', 5 yıllık eğitimi sonunda ise 'Usta Bahçıvanlık Sertifikası' vermekteydi. 2000 yılında bu kurumun eğitim faaliyetlerine son verilmiştir.

Kuruluşun adı, 1945 yılında Ankara'da toplanan 1. Meyvecilik Kongresinde alınan bir kararla "Büyükdere Bahçe Kültürleri İstasyonu", 1 Ocak 1985 tarihinde ise "Büyükdere Fidanlığı" olarak değiştirilmiştir.

Büyükdere Fidanlığı, özelleştirme kapsamında, 1997-2001 yılları arasında özel bir fidanlık şirketine kiraya verilmiş, ancak İstanbul Özel İdare Müdürlüğü ile kiracı şirket arasındaki anlaşmazlıklar sonucunda Özel İdare fidanlığı geri almıştır.

Fidanlıkta özelleştirmeden önce 35 işçi, 10 bahçıvan, 5 teknik eleman, 5 idari memur ve 3 şoför çalışmaktaydı.

Mevcut peyzajın tanımlanması, sahip çıkılarak korunması ve üzerinde yer alan vejetasyonun tespiti ile alanda mevcut olan türlerin bilinerek peyzaj özelliklerinin belirtilmesi büyük önem taşımaktadır. Mevcut türleri form, textür ve renk gibi belirleyici özellikleri ile yaşatmak tarihi peyzajın devamlılığı için şarttır. Alan tarihi yâda arkeolojik önemi olabileceği gibi korunması ve muhafaza edilmesi zorunluluk gösteren endemik türler olabilmektedir. Bu nedenle tarihi özeliğe sahip alanda mevcut türler bu özelliklerini koruyacak şekilde muhafaza altına alınmalıdır.

Bahçe teknikleri araştırmaları, meyve ağaçları yanında süs bitkilerinin geliştirilmesine neden olmaktadır. Bu çalışmalardan elde edilen sonuçlar tasarımda kullanılan bitkiler peyzaj sanatını büyük ölçüde etkilemektedir (Öztan, 2004). Özellikle Büyükdere Fidanlığı’nın kurulduğu yıl olan 1928’dan günümüz dikkate alındığında 92 yıllık peyzaj tarihi iyi korunduğunda gelecek nesiller için önemli bir zaman dilimini oluşturacaktır.

 

2.1.Materyal ve Yöntem

Büyükdere Fidanlığı Harita Genel Müdürlüğü’nün; F22-d-06-c numaralı 1/5000’lik haritalarında yer almaktadır. İstanbul’un Tarihi Belgrad ormanlarına açılan bir kapısı olan ve Boğazın en güzel koyu olan fidanlık sınırları Kefeliköy ile Büyükdere arasında bulunan tarihi Çayırbaşı mevkiinde yer almaktadır. Fidanlık alanı 288.648 metrekare olup yaklaşık 238 önemli meyve türü ve çeşidi, 75 öğrenci kapasiteli yurt binası ve dershane, 25 lojman, 7 kuyusu, Şeytandere girişinde bir havuzu ve seraları bulunmaktadır.

2.1.1.Konum

Büyükdere Fidanlığı, İstanbul Metropolü Avrupa yakası, Sarıyer ilçesinde Büyükdere mevkiinde yer almaktadır. Fidanlık, Büyükdere deresinin iki yanında, denizden 150-500 metre mesafede, çevresi yüksek tepe ve yamaçlarla çevrili ve denizden yüksekliği 3-4 metre olan bir vadi içinde kurulmuştur.

Şekil 1-2.Büyükdere Fidanlığı Konumu

 

2.1.2.   Jeolojik Yapı

Fidanlığın jeolojik yapısı incelendiğinde alüvyon yapıya sahip olduğu görülür. Vadiyi denize birleştiren arazi taban arazi olup düşük bir eğime sahiptir [ 2].

2.1.3.   Hidrolojik Yapı

Fidanlık sahası, su ihtiyacını içinden geçen Baklalı Dereden karşılanmaktadır. Bunun yanı sıra, Şeytandere ile Kozdere’nin birleştiği yamaçlardan da yağış sularını içinde toplamaktadır. Bir diğer etki ise doğuda denize kıyı oluşturan fidanlık sahası boğazda oluşan nem ve nemli rüzgârdan da faydalanmaktadır.

Büyükdere Fidanlık arazisinden geçerek doğuda Çayırbaşı mevkiinde denizine dökülen Baklalı Dere sol yamaçtan katılan Kemer Deresi, Kambursuyu Deresi, Pırasa Dere, Çakal Dere, Koz Dere, Çöplük Dere, Zuval Dere, Şeydan Dere, Balabandere'ye sağ yamaçtan katılan dereler ise; Havuzlu Dere, Çatağı Dere, Taş Ocağı Deresi, Kocatarla Deresi, Sivritepe Deresi, Fındıksuyu Deresi olmak üzere çok önemli hidrolojik tahliye özelliğine sahiptir.

2.1.4.   İklim

Büyükdere Fidanlığı sisli orman ekosisteminin ve boğazın dinamik etkisi altında kalmaktadır. Yıllık yağış miktarı en yakın ölçümlerin yapıldığı Kireçburnu Meteoroloji İstasyonundaki değerlerine göre 700-800 mm.arasındadır.   Belgrad Ormanı’na doğru vadi içinde yağış artarak Bahçeköy’de 1074 mm’ye ulaşır. Boğazın etkisinde oluşu batıdan da Balabandere vadisi boyunca karedeniz rüzgârını almaktadır.

2.1.4. Kuruluş Aşamaları (Resimlerle Belgeli)

Büyükdere Fidanlığı kuruluşu şu aşamalardan oluşmaktadır.

  1. Mevcut derenin ıslahı 
  2. Sulama havuzlarının yapılması,
  3. Taban suyunun yüksek olması nedeni ile kuyu açılması,
  4. Mevcut toprağın iyileştirilmesi,
  5. Mevcut arazinin tesviyesi,
  6. Fidanlık tesislerinin inşaat çalışmaları (Hizmet binası, laboratuvarlar, kütüphane, seralar, lojmanlar)
  7. Fidan yastıklarının ve servis yollarının inşası,
  8. Sulama kanallarının ve sulama teçhizatının kurulması,
  9. Tatlı su kuyularının açılması,
  10. Gübre ve ilaçlama çalışmaları,
  11. Bakım çalışmaları

  

Şekil 3-4-5. Kazı -ıslah ve drenaj çalışmaları. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

Şekil 6-7.Arazi Islahı ve tesviye çalışmaları. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

 

Şekil 8-9.Binaların inşaası ve gübre ocakları. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

 

Şekil 10-11. Toprak Hazırlığı ve arazi çalışmaları. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

Şekil 12-13-14 Toprak havalandırma, yastık oluşturma ve sondaj ve kuyu açma çalışmaları (Erol, U.E. Koleksiyonu)

 

Şekil 15-16. Ağaç ve fidan dikimleri ve periyodik ölçümler. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

Şekil 17-18. İlaç ve Gübreleme -bakım çalışmaları. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

 

Şekil 19-20. Büyükdere Fidanlığı ve Bahçıvan Okulu Sınıf tefrişatı. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

 

Şekil 21-22 Büyükdere Bahçe kültürleri Araştırma Laboratuvarı (Erol, U.E. Koleksiyonu)

 Şekil.23. Büyükdere Bahçıvan Okulu İlk Mezunları. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

 

Şekil 24-25. Meşhur Kantar Lopu Armudu ve özel ağaç form çalışmaları. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

Şekil 27 Büyükdere Pratik Bahçıvan Okulu Son öğrencileri çelik alma dersinde ve toplu 1999. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

 

Şekil 28-29. Fidanlık Yönetim Binası 1929 ve 2001. (Erol, U.E. Koleksiyonu)

  1. SONUÇ

Tarihi Büyükdere Fidanlığı Türkiye'nin ilk fidanlığı olarak ülkemize büyük hizmetler vermiştir. İstanbul'un yakın çevresinin her köşesine fidan ve süs bitkisi sağlayarak İstanbul Peyzajının gelişmesine büyük katkı sağlamıştır. Bahçıvan okulu ise birçok bahçıvan yetiştirerek İstanbul peyzajının şekillenmesine katkıda bulunmuştur. Bu bahçıvanlar birçok bahçıvan yetiştirmiş, birçok özel fidanlık kurmuş ve Büyükdere Bahçıvan okulunun disiplin ve tekniğini özel sektöre kazandırmıştır.

Bu gün, tarihi fotoğraflarla ortaya koyduğumuz; memleketimizin her yöresinden ecdadımızın ayağında çarık, başında fesi, büyük harpten kalan yorgun paltosu ile insan gücünün sınırlarını zorlayarak elleri ile alın teri ile tesis edilen ata yadigârı bu fidanlığı ve bahçıvan okulunu yeniden hayata geçirmeliyiz. Sözün ve anlatımın az olduğu proje ve uygulamasının tarihi kesitlerde gözlerimizde canlandığı kurulum aşamasını bir somun ekmeğin kıymet olduğu zamanda emekleri yokmuş gibi göremeyiz. Türkiye Cumhuriyeti’nin inşası sırasında yoktan var edilen bu tarihi fidanlık, zor şartlarda bellerle kazılan, insan gücü ile şekillenen topraklar, dikilen fidanlar, açılan yastıklar, seçilen türler, açılan ocaklar tarihi özelliğe sahiptir. Bunun yanında bütün bu fidanlıkta inşası, ekimi, dikimi tüm safhaları insanların tecrübe ve yaşantıları peyzaj mimarlığının konusu olup büyük önem taşımaktadır. Bahsedilen bu veriler ışığında ilk plana bağlı kalınarak; fidanlık revize edilmeli, binalar restore edilmeli mümkün olmayanlar tekrar inşa edilerek üretime geçmelidir. Fidanlığın bulunduğu Balabandere vadisi ise doğal bitkilerin yayılışı ve gelişimi için örnek bir doğa laboratuvarı olmalıdır. Bahçıvan okulu da revize edilmeli günümüz şartlarına göre yine bahçıvan yetiştirmelidir.

(Bu makale tarafımdan İBB "Yeşil İstanbul Çalıştayında sunulan bildiriden yararlanılarak hazırlanmıştır. Ülkemiz için önemli bir konu olan "Eğitim" konusuna belge niteliğinde katkı sağlaması ve daha geniş kitlelere yayılması amaçlanmıştır. Ayrıca basım aşamasında olan kitapta yer alan Resimler izinsiz kullanılamaz).

KAYNAKLAR:

Ağaoğlu, S., Çelik H., Kaynak , L., Sözen,N., " İstanbul İl Özel İdare Müdürlüğüne Bağlı Büyükdere ve Beykoz Fidanlıklarının Rantabl Çalıştırılmaları Hakkında Fizibilite Raporu", A.Ü. Ziraat Fakültesi Döner Sermaye İşletmeleri, 1987, Ankara.

Erol, U.E., 2006. Ekolojik Yaklaşımlı Peyzaj Planlama.(Balabandere Vadisi Örneği) (Doktora Tezi) İstanbul Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, 250s.

Erol,U.E., 2008. Balabandere Vadisi ve Yakın Çevresi Vejetasyon Araştırması. SDÜ Orman Fakültesi Dergisi, 2008, Seri A (2), 103-122 ISSNN: 1302-7085, Isparta

Erol, U.E Fotoğraf Koleksiyonu Büyükdere İstanbul. şekil (2-29)         

T.C. İstanbul Vilayeti Büyükdere Meyve Islah İstasyonu Dergileri, 1938-1948, İstanbul.

Prof. Dr. Faik YALTIRIK, Prof. Dr. Asuman EFE, Doç. Dr. Adnan UZUN Tarih Boyunca İstanbul' un Park Bahçe ve Koruları Egzotik Ağaç ve Çalıları", İstanbul Büyükşehir Belediyesi îsfalt Yayım, No:4, 1997, İstanbul.

 

Bu Gönderiyi Sosyal Medyada Paylaş

Yorum Ekle

Adınız / Rumuz

Yorumunuz