Peyzaj, insan ve doğanın eylemi ve etkileşimi yoluyla oluşturulan belirli bir alanın doğal ve/veya kültürel nitelikleridir. Sürdürülebilirlik, doğal kaynakların kapasitesinde herhangi bir bozulma olmaksızın sağlanacak kullanımın sürekliliği ile ilgilidir. İnsan, doğal ve yapılı çevre arasında bağ kurmayı amaçlayan peyzaj mimarlığı mesleki uygulamaları için sürdürülebilir yaklaşımlar büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmada peyzaj mimarlığında sürdürülebilirlik yaklaşımları tasarım, planlama, uygulama, bakım ve onarım gibi tüm mesleki çalışmalar ile ilgili olarak somut örneklerle tartışılmış; peyzaj ve insan arasındaki ilişkinin sürdürülebilir bir geleceğe taşınması yanında doğal ve kültürel mirasın korunmasında yararlı olacak sürdürülebilirlik ilkelerinin ana hatları çizilmiştir.

  1. Giriş

Kültür Latince önce “colere” sonrasında “cultura” kelimesine dönüşen ve üretmek, özen göstermek, korumak anlamı taşıyan (Naveh, 1995), başta Almanca ve diğer Anglo-Sakson dillerinde (Taylor, 2009) “land” toprak, alan, arazi ve “scapjan/schaffen” işlemek, kültüre almak, şekil vermek sonucunda şekil verilmiş, işlenmiş alan anlamındaki (Spirn, 1998; Atik ve Ark., 2010) peyzajın insanın doğadan yararlanma çabasının çok farklı ürünlerini içermektedir. Fakat doğanın ve özellikle de doğal kaynakların sınırsız olmadığı gerçeği sürdürülebilirlik yönündeki önemleri gerektirmiştir.

Avrupa Peyzaj Sözleşmesi Peyzajı, insanlar tarafından algılandığı şekliyle, özellikleri insan ve/veya doğal faktörlerin etkileşimi ve faaliyetleri sonucu oluşan alanlar (Council of Europe, 2000; Resmi Gazete, 2003) olarak tanımlarken; söz konusu etkileşimin sürdürülebilir olması sosyal, ekolojik, kültürel, ekonomik yönleri ile ele alınmaktadır.

Peyzaj Mimarlığı; “doğal ve kültürel kaynakların korunması, peyzajla ilgili kültürel ve bilimsel birikimin oluşturulması, yapısal-fiziksel çevrenin işlevsel hale getirilmesi ve yaşam kalitesinin arttırılması amacıyla doğal ve kültürel elemanların düzenlenmesi, planlanması, tasarlanması ve yönetilmesi sanatıdır” (ASLA, 2003; Goulty 1991) şeklinde tanımlanırken, özellikle ekolojik açıdan, küresel açıdan, küresel ısınma ve iklim değişikliği gibi konular peyzaj mimarlığı mesleki uygulamaları için sürdürülebilir çözümleri zorunlu kılmıştır (Şekil 1).

Şekil 1. Sürdürülebilir Peyzajlar-Dünyayı Korumak (Kaynak: URL-1)

Sürdürülebilirlik, günümüzün ve gelecek nesillerin çevresel ihtiyaçlarını adil bir şekilde karşılamak için yerine getirilmesi gereken gelişim hakkıdır (Council of Europe, 2006) ve başta sosyal ve çevresel yönleri ile 1992 Rio de Janeiro Konferansı’ndan beri dünyanın öncelikleri arasındadır. Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği gibi uluslararası kurumların yanı sıra ülkeler ve meslekler sürdürülebilirliğe yönelik çözüm çabaları içindedir.

Bu çalışmada peyzaj mimarlığında sürdürülebilirlik, peyzaj tasarımı, peyzaj planlama ve peyzaj yönetimi olmak üzere üç temel mesleki uygulama alanı için sosyal, ekolojik, ekonomik ve kültürel sürdürülebilirliğin araçları tanımlanmaya çalışılmıştır.

2. Peyzaj Mimarlığında Sürdürülebilirlik

Peyzaj su, hava ve biyolojik çeşitlilik gibi çevrenin tüm bileşenlerini kapsamaktadır. Bu nedenle peyzaj politikalarının, sürdürülebilir kalkınma hedeflerine uygun olacak şekilde düzenlenmesi gerekmektedir (Council of Europe, 2006). Çevrenin tasarlanması, planlanması, yönetim ve bakımı ile bir bilim ve meslek dalı olarak peyzaj mimarlığında peyzajın yapısı ve süreçleri hakkında bilgi birikimi kadar sürdürülebilirlik vizyonu önemlidir.

Antrop (2006) sürdürülebilirlik fikrini, değerleri ile peyzajları koruyan ve düzenleyen uygulamaların devamlılığı ve geleceğe yönelik sürdürülebilir ilkelerin ifade edilmesi ile yorumlanabileceğini belirtmiştir. Peyzajdaki çeşitlilik ve hızlı değişim doğal-kültürel, geleneksel-çağdaş, kentsel-kırsal gibi farklı alanlarda sürdürülebilir yaklaşımları gerektirmektedir.

2.1. Sosyal Perspektiften Sürdürülebilirlik "Sosyal sürdürülebilirlik"

Sosyal sürdürülebilirlik, toplumun kimliğini güçlendirecek ve sürdürebilecek, kültürel ve sosyal değerlerle uyumlu yaşam kalitesini artıracak gelişmeleri hedeflemektedir. Burada topluluklar için sosyal fayda yaratmak ve sürdürmek önemlidir. Central Park'ın tasarımında Frederick Law Olmsted'in sosyal bilinç ve eşitlikçi idealleri, kentsel yeşil alanların kullanımında yöre halkının bağlantılılığın olması gerektiğini gösteren, peyzaj mimarlığındaki sosyal sürdürülebilirliğin erken bir örneğidir.

2.2. Ekonomik Perspektiften Sürdürülebilirlik "Ekonomik sürdürülebilirlik"

Doğal kaynaklar ekonomik sistemlerin en önemli parçasıdır. Bu açıdan ekonomik sürdürülebilirlik, kaynakların sürdürülebilir kullanımına dayalı bir gelişmeyi sağlamak ve gelecek nesiller için ekonomik üretkenliği temin etmeyi amaçlar. Potschin ve Haines-Young'a (2006) göre sosyal ve ekonomik sürdürülebilirlik, çevresel sürdürülebilirliğin ön koşullarıdır. İnsanın hayatta kalma uğraşı olarak ekonomi dikkate alındığında siyasi görüşler ve ekonomik eğilimler peyzajı şekillendirmektedir.

2.3. Ekolojik Perspektiften Sürdürülebilirlik "Ekolojik sürdürülebilirlik"

Ekolojik boyut, peyzajı, temel ekolojik süreçleri ve sağladığı çevresel hizmetleri ele alarak bir ekosistem olarak analiz etmektedir (Gomez-Sal et al, 2003). Ekolojik sürdürülebilirlik, ekolojik süreçleri, biyolojik çeşitliliği ve doğal kaynakları devam ettiren gelişmeleri esas almaktadır. Ekosistemleri ve ekolojik işlevlerini dikkatli ve sürdürülebilir bir şekilde koruyan ve destekleyen, bu sayede yaşam kalitesi hedeflerinin devamlılığını sağlayan sürdürülebilir alan kullanımı ve gelişimi için bir araç olarak görülmektedir.

2.4. Kültürel Perspektiften Sürdürülebilirlik "Kültürel sürdürülebilirlik"

Kültürel sürdürülebilirlik kültürel miras ile ilgili olarak da, yerel kültürel geleneklerin, yaşam boyu deneyimlerin, ürünlerin ve altyapının korunmasıdır. Çevre dostu tasarım, eko-binalar ve kırsal planlama, kültürel kimliği destekleyen kültürel sürdürülebilirliğin önemli bir bileşeni olarak fırsatlar sunmaktadır.  

2.5. Peyzaj Tasarımları için Sürdürülebilirlik Yaklaşımları

Peyzaj tasarımı çevremizi en iyi şekilde nasıl kullanabileceğimiz ile ilgili olup, bitki örtüsü, iklim, topografya, toprak gibi peyzaj özelliklerini yeni bir mekana entegre etmeye odaklanmaktadır. Daniel'e (2001) göre, tasarım projelerinde ekolojik farkındalık artmakta, peyzajın kültürel ve estetik özellikleriyle bütünleşmesi gerekliliği öne çıkmaktadır.

Sosyal sürdürülebilirlikle ilgili olarak Frederick Law Olmsted, ortak yeşil alanın her zaman tüm vatandaşlar için eşit şekilde erişilebilir olması gerektiğine inanarak peyzaj tasarımına eşitlikçi bir yaklaşım getirmiştir (Şekil 2). Peyzaj tasarımında sürdürülebilirlik vizyonu doğal formlar kullanmak, doğal yapıyı maksimum düzeyde  korumak, doğadan ödünç almak vb. olabileceği gibi, son yıllarda peyzaj tasarımında doğal peyzaj veya naturescaping fikri, doğal bitkileri, yerel doğal malzemeleri ve doğal formları tasarıma dahil edilen sürdürülebilir alternatifler haline gelmiştir.

 

Sosyal Sürdürülebilirlik

Toplumun farklı gelir, yaş, sosyal statüleri için erişilebilir tasarımlar

Ekonomik Sürdürülebilirlik

Yerel malzemeler kullanarak daha az bakım gerektiren tasarım

Ekolojik Sürdürülebilirlik

Doğal formlar kullanmak, biçimsel üsluptan kaçınmak, doğadan ödünç almak, doğal düzenlemeler yapmak, doğal ve yerel malzeme tercih etmek, tasarımın kültürel özelliklerle bütünleşmesini sağlamak

Kültürel Sürdürülebilirlik

Kültürel kimlik ve değerlerin yanı sıra yerel stillerin mekan tasarımı içinde yorumlanması, geçmişe ve topluma ait değerlere yer verilmesi

 

2.6. Peyzaj Planlama Çalışmaları için Sürdürülebilirlik YaklaşımlarıŞekil 2. Frederick Law Olmsted / Central Park – Eşitlikçi peyzaj tasarımı örneği (Kaynak: URL-2)

Peyzaj planlama peyzajın doğal ve kültürel özelliklerinin korunması, geliştirilmesi ve onarılması ile ilgilidir. Burada peyzaj ekolojisi, insan kullanımları ve peyzajdaki ekolojik süreçlerin devamlılığı esas alınmaktadır (Stephenson, 2008). Flora, fauna ve habitatların, biyolojik çeşitliliğin ve ekolojik süreçlerin varlığını korumak, bozulmuş habitatları onarmak planlamadaki sürdürülebilirlik vizyonları arasında gelmektedir. Ana fikir, peyzajın ekolojik yapısını ve özelliklerini korumak ve iyileştirmektir. Yamalar, koridorlar, matris ve mozaiklerden oluşan peyzaj yapıları arasındaki bağlantılığı sürekli kılmak, böylece sosyal, ekonomik ve kültürel sürdürülebilirliği temin etmek mümkün olabilecektir (Şekil 2).

 

Sosyal Sürdürülebilirlik

Peyzaj planlamasına kamu-paydaş katılımı, katılımıcı planlama

Ekonomik Sürdürülebilirlik

Doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı, korunması, bölgesel-yerel kalkınma

Ekolojik Sürdürülebilirlik

Yama, koridor, matris ve mozaik peyzaj yapıları arasındaki bağlantıların, ekolojik özelliklerin korunması; peyzajdaki flora, fauna ve habitatlara öncelik

Kültürel Sürdürülebilirlik

Peyzaj içerisinde kültürel değerlere saygı duymak, yerel kültürleri ve arazi kullanım modellerini planlama aracı olarak benimsemek

Şekil 3. Taopu Central Park Şangay, Çin (Kaynak: URL-3)

2.7. Peyzaj Yönetimi için Sürdürülebilirlik Yaklaşımları

Peyzaj yönetimi, hem doğal hem de kültürel peyzajların yönetimi, her türlü peyzaj niteliğinin korunması ve gelitirilmesi ile ilgilidir. Korunan alanlar, kırsal ve kentsel alanlar, miras alanları, kentsel yeşil alanlar, bozulmuş günlük peyzajlar, rekreasyon alanları ile peyzajı sağlıklı, çekici ve güvenli tutmaya yönelik yönetim faaliyetlerini kapsamaktadır (Şekil 3).

Doğal peyzaj, kurakçıl peyzaj ve yerel türlerin kullanılması, özellikle su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı için peyzaj yönetiminde sürdürülebilirliğin araçlarından bazılarıdır. (Atik and Karagüzel, 2007)

Sosyal Sürdürülebilirlik

Erişilebilir ve sosyal açıdan kapsayacı kentsel açık ve yeşil alanlar

Ekonomik Sürdürülebilirlik

Peyzajın korunması, kurakçıl peyzaj, su tasarrufu

Ekolojik Sürdürülebilirlik

Doğal ve kültürel pezajların korunması, bozulmuş peyzajların onarımı, yerel bitkilerle bakım ve tasarım, biyolojik çeşitliliğin teşvik edilmesi

Kültürel Sürdürülebilirlik

Kültürel mirasın korunması, miras peyzajların korunması ve onarımı

Şekil 4. Sürdürülebilir Peyzajlar: Rock Mountains/CO, ABD (Kaynak: URL-4)

3.Sonuçlar

Peyzaj doğal, kültürel, sosyal, ekonomik boyutları ile zengin ve karmaşık sistemleri içermektedir. Burada doğal değerler yanında, insan ve doğa etkileşimi yoluyla yaratılan kültürel peyzajlar, miras alınan bilgi ve deneyimin geçmişten geleceğe aktarılması önemlidir.

Peyzaj mimarlığı planlama, tasarım, yönetim ve onarım ile yeni peyzajlar, mekanlar yaratmak yanında, çevre - yaşam kalitesinin iyileştirilmesi için geleceğe yönelik yapılan faaliyetlerin tümünü içermektedir (Şekil 5).

Peyzajlar insanlığın doğal ve kültürel mirasının parçasıdır ve miras bir tür entelektüel sermaye olarak kabul edilmektedir (Antrop, 2006). Bu nedenle, peyzajın korunmasında doğal ve kültürel özellikler, sürdürülebilirliğin araçlarını ortaya koymak için kritik öneme sahiptir. Stephenson'a (2008) göre, sürdürülebilir kalkınma kavramı geniş çapta çevresel, ekonomik ve sosyal alanlarda aynı anda önlemler almayı gerektirmektedir.

Peyzaj mimarlığı planlama, tasarım, peyzajın yönetim ve bakım uygulamaları ile bölgesel karakterlerden yerel özelliklere, park ve bahçe ölçeğine kadar estetik, sosyal ve ekonomik yönleri bir arada ele almakta ve peyzajın kaynaklarını ve özelliklerini bozmadan en uygun potansiyelin kullanımını hedeflemekedir. Yeni mekanların ya da peyzajların yaratılmasında mevcut doğal ve kültürel değerlerin korunarak, geliştirilerek gelecek kuşaklara taşınmasında benimsenecek sürdürülebilirlik ilkeleri, peyzajın uzun vadeli gelişimi yanında kentsel ve kırsal alanlarda çevre - ortam kalitesinin iyileştirilmesi, toplum refahının geliştirilmesine katkı sunacak çözümleri içermektedir.

4. Kaynakça

Antrop, M., 2006. Sustainable Landscapes: Contradiction, Fiction or Utopia? Landscape and Urban Planning 75: 187 – 197.

Atik, M., Danacı, H.M., Erdoğan, R., 2010. Perception of Plants in Ancient Times and Their Use as Motifs Revealing Aspects of the Cultural Landscape in Side, Turkey. Landscape Research 35 (3): 281-297.

Atik, M., Karagüzel, O., 2007. Peyzaj Mimarlığı Uygulamalarında Su Tasarrufu Olanakları ve Süs Bitkisi Olarak Doğal Türlerin Kullanım Önceliği. Water Saving Possibilities in Landscape Architecture Applications and Priority in Using Native Plants Species as Ornamentals Tarımın Sesi TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Antalya Şubesi Yayını, Sayı 15, Sayfa 9-12.

ASLA, 2003. GLOSSARY Landscape Architecture Terms. ASLA; American Society of Landscape Architects http://www.asla.org/nonmembers/publicrelations/glossary.htm

Council of Europe, 2000. The European Landscape Convention (STE n°176) http://www.coe.int.

Council of Europe, 2006. The European Landscape Convention (ST10917/06) http://www.coe.int.

Daniel, T.C., 2001. Whither scenic beauty? Visual landscape quality assessment in the 21st century. Landscape and Urban Planning, 54 (1–4): 267–281.

Gòmez-Sal, A., Belmontes, J.A., Nicolau, J.M., 2003. Assessing Landscape values: a proposal for a multidimentional conceptual model. Ecological Modelling 168:319-341.

Naveh, Z., 1995. Interactions of landscapes and cultures, Landscape and Urban Planning, 32, pp. 43–54.

Potschin, M., Haines-Young, R., 2006. “Rio+10”, Sustainable Science and Landscape Ecology. Landscape and Urban Planning, 75: 162-174.

Resmi Gazete, 2003. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin Onaylanmasını Uygun Bulunduğuna Dair Kanun. Kanun No: 4881, R.G. Sayı: 25141, Ankara.

Spirn, A. W., 1998. The Language of Landscape (New York: Thomson-Shore, Inc.), ISBN 0 300 07745 9.

Stephenson, J., 2008. The Cultural Values Model: An integrated approach to values in landscapes. Landscape and Urban Planning, 84:127-139.

Taylor, K., 2009. Cultural Landscapes and Asia: Reconciling International and Southeast Asian Regional Values. Landscape Research 34 (1): 7-31.

URL-1. Sürdürülebilir Peyzajlar-Dünyayı Korumak https://asla-ncc.org/wp-content/uploads/2020/08/Saving-the-World.jpg (Erişim tarihi: 15.10.2020) 

URL-2. Central Park. https://galeri3.arkitera.com/var/albums/Haber-02/2018/08/07/prospect-park.jpg-1585196493.jpeg (Erişim tarihi: 15.10.2020)

URL-3. Taopu Central Park Şangay, Çin. https://www.asla.org/2020awards/205.html (Erişim tarihi: 15.10.2020)

 URL-4. Sürdürülebilir Peyzajlar: Rock Mountains/CO, ABD. https://www.asla.org/2016awards/171899.html (Erişim tarihi: 15.10.2020)

 

 

 

Bu Gönderiyi Sosyal Medyada Paylaş

Yorum Ekle

Adınız / Rumuz

Yorumunuz