“İyileştirme”, sağlık durumunun gelişmesi ya da kişinin yeni koşullarını kabullenip kendini geliştirmesi anlamına gelmektedir. “İyileşmek”, önceki durumun değişmesiyle daha iyi bir duruma gelmek, yani iyileşmek için iyileştiren unsurlara gereksinim vardır. Tıbbi anlamda iyileştirme unsurlardan biri, hastane ve klinik gibi cerrahi müdahale, ilaçlar ve eğitimli personelin gözetiminde tedavi yapılan mekânlar,  diğeri ise yine bu merkezlerde bulunan özel olarak tasarlanmış “bahçeler”dir.

Bu bahçeler, yaşanılan rahatsızlıkta ortaya çıkan fiziksel belirtilerin giderilmesine destek olurken, tıbbi ortamda fiziksel ve duygusal olarak yorulan bireyin rahatlamasını ve stresini azaltmasını sağlayarak da iyileştirmektedir. Sonucunu ve sürecini bilmedikleri rahatsızlıkları olan hastalar için, kısa süreli olsa da iyi olma hissini duyumsamak çok önemli. Bahçeler stresi azaltma, rahatlama ve canlandırma sağlayarak, fiziksel gelişmeye destek olmakta; bu durum iyileşme ve iyileşme isteğinin tüm duyularda gelişmesini sağlamaktadır.

Çocuklar İçin İyileştirme Bahçeleri

Dünyanın en saf ve temiz varlığı olarak çocuk; hayatı, oyun oynayarak öğrenmeye başlar. Bu öğrenim sürecinin içerisinde farklı mekânlarda farklı nesnelerle öğrenimini çeşitlendirir. Bir çocuk bahçede çok mutlu olur; bahçe ona doğayı sunar, çiçekleri,  böcekleri, kuşları, dört yapraklı yoncaları getirir. Çocuk bahçede doğayla buluşurken yaşıtlarıyla oyun oynar. Her çocuğun istediği an bahçede oynaması gerekir. Bu gereklilik kendine yetebildiği zamanlarda da, hastalandığında da söz konusudur. Ayrıca çocuk yaşamın farklı bir döneminde kendine yetemez duruma da gelmiş olabilir. Bu gibi özürlülük durumlarında da bahçede oynamak onun en temel hakkıdır. Fiziksel ve mental rahatsızlıklarla mücadele eden çocuklar için mekân çeşitliliğinin önemi çok daha fazladır. Doğal ortamlarda bulunan çocukların algılarının daha açık olduğu bu nedenle, daha kolay ve hızlı öğrenip, kazanımları hayatlarına daha çabuk kattıkları birçok araştırma ile belirlenmiştir. İyileştirme bahçeleri;  çocuğun insanlarla, çevreyle, nesnelerle ilişkiye girdiği, istediğini özgürce yapabildiği, onun akıl, vücut ve ruh sağlığını geliştiren ortamdır. Çok ağır hastayken bile bu ortamlarda uzman kişilerce yapılan oyun terapisi, hayvan terapisi ve doğa terapisi yöntemleriyle çocuk kendini mutlu ve sağlıklı hisseder.

Bu bahçeler, kaza geçiren, ağır bir ameliyattan çıkan, psikolojik olarak onu çok incitecek bir olayla karşı karşıya kalan ya da bedeninde öteden beri var olan bir özrün rehabilitasyon sürecindeki çocuklara hizmet verir. Hatta durumu çok ağır çocuklar da bu bahçeleri kullanabilir. Bahçe o çocuk için mutluluk ve dinginliğin var olduğu bir sığınak olabilir.

İyileşemeyen, kalıcı, fiziksel ve bilişsel bozuklukları olan çocuklar da bu bahçelerden yararlanır. Bahçe bu gibi çocuklara onarmak anlamına gelen “rehabilitasyon” un tersine,  bireysel ve toplumsal gereksinimlerini karşılayabilmesini ve yaşamını bağımsız bir şekilde sürdürebilmesini sağlamayı amaçlayan fiziksel, sosyal, zihinsel ve mesleki beceriler kazandırmaya yönelik imkanlar sunar. Uzmanlar bu kavramı “habilitasyon” olarak tanımlamaktadır. Bütün çocukların belli yeteneklere ya da potansiyel yetilere ve becerilere sahip olduğu düşüncesinden hareketle iyileştirici bahçeler, yeni becerileri keşfetmede ve eskileri uygulayıp geliştirmede rol oynar. Yoksunluğun ve stresin getirdiği sorunlarla karşı karşıya kalan çocuklar; kötü beslenen ya da fiziksel, sözlü ve cinsel tacizin getirdiği sorunları yaşayan çocuklar da iyileştirme bahçelerinden destek alır. Günlük çevrelerindeki olumsuz etkiler nedeniyle gelişmelerinde kalıcı bozukluklar oluşan  “risk altındaki” bu çocuklara bahçeler, mutluluğu, sakinliği, kendine güvenmeyi öğretir.

İyileştirme bahçeleri, çocuklar kadar bahçeyi kullanacak diğer kişilere de sağlık, mutluluk veren ortamlardır. Bu nedenle bahçenin tasarımı yapılırken bahçeyi kullanacak olan farklı kişilerin gereksinimleri de dikkate alınır. Muayene ya da ameliyat olan çocuğun ailesi ve kardeşlerinin bahçeyi kullanacağı düşünüldüğünde, bahçe kardeşler ve stresli ebeveynler için sakinleştirici, huzurlu bir ortam sağlamayı hedefler. Düzenli olarak sağlık kuruluşuna gelmesi gereken çocuklar tedavi olurken, aile için moral yükseltici bir dinlenme ortamı oluşturulur. Çocuklarını tekerlekli sandalye ile getiren aileler için bahçe; ebeveynlere çocukla etkileşim olanağı sağlar. Hastanede kriz durumunda olan çocuğun ailesi ya da evladını yitirmiş acılı aileler için iyileştirme bahçesi sakin, özel köşeleriyle huzur bulunan yerlerdir. Bahçe, sakinlik ve huzur arayan çalışanlara da hizmet verir.

Bütün bu yararları göz önüne alındığında bahçelerin tasarımında kullanıcı grupları, ilişki çeşitleri, kullanıcıyla bahçe arasındaki ilişkinin kapsamı ve tıbbi bir kuruma bağlı olup olmaması gibi durumlar göz önüne alınarak farklı iyileştirme bahçeleri tasarlanır. Örneğin, “Formal Terapi Bahçesi”, hangi terapi yapılacaksa bahçe o terapi çeşidinin gereksinimi gözetilerek özel bir alan olarak tasarlanır.

 “Nonformal Oyun ve Bitkisel Terapi Bahçesi”nde, bahçe tasarımı ve uygulama sürecinde çocukların ve ailelerin aktif katılımı özendirilir. Bahçe çocuğun kendi tercihleriyle özgür ve çeşitlilik içeren hareketlerde bulunmasına olanak tanıyacak özellikte tasarlanmalıdır. Terapi programları da, çocuk yaşamı uzmanları tarafından geliştirilir.

“Informal Gezinti Bahçesi”nde, yürüyüş, gizlilik, oturma, sosyalleşme ve renk, kelebek uçuşları, kuş sesleri, doku gibi kullanıcılara değişik düzenlemelerle olanak sağlanır. Çocuklar, aileler ve görevliler için stresi azaltma, keşfetme, iyileşme, meditasyon, huzur ve rahatlama olanakları sağlar.

“İletişim Temelli Bahçe”(çok kullanımlı, çok amaçlı),  çocuğun bireysel ve toplumsal gereksinimlerini karşılayabilmesini amaçlayan fiziksel, sosyal, zihinsel ve mesleki beceriler kazandırmaya yönelik, farklı grupların ortak kullanımını içerir.

Çocuklar İçin İyileştirme Bahçeleri Tasarımı

Peyzaj mimarı iyileştirme bahçelerinin tasarımını yaparken; profesyonel terapistler, oyun liderleri, bahçe terapistleri, psikologlar gibi farklı disiplinlerdeki uzmanlardan destek almalıdır. Bahçe tasarımında, çocuğun yıl boyu kullanılması amaçlandığından, yaz aylarında sıcaktan, kış aylarında soğuktan korunmasının yanı sıra güneş ışığından olabildiğince yararlanması amaçlanır. Kullanıcı çocukların bazısı tekerlekli sandalye ya da nakil aracı kullanmak zorunda olabilir. Alanın doğal özellikleri korunarak, farklı kotlarda bulunan kullanımlar için uygun eğimde geçiş alanları tasarlanmalı ve kullanılacak malzemelerde ulaşımı kolaylaştıracak, uyumlu, güvenilir özellikler tercih edilmelidir. Bitki örtüsü, topoğrafik yapısı, mevcut su yüzeyleri alanın doğal kimliğini yansıtması amacıyla olabildiğince korunmalıdır.

Tasarımda, bahçe ile yapının ilişkisi son derece önemlidir. Açık havaya çıkamayan çocuklar için, pencereden görünen peyzajın yanı sıra hastane odasında uygun koşullarda yapılan bitkisel uygulamalar çocuğun hem iyileşmesine ve mutlu olmasına hem de iç ve dış mekân arasında ilişki kurması yardımcı olacaktır. Hastanelerde çocuk oyun odalarının bahçeye yakın olması çocukların, çocuk yaşam uzmanlarının, bahçe terapistlerinin zaman ve enerji kaybını önler, çocukların dış mekân oyunlarına kolayca katılımı sağlanır.

Tasarımda bahçeye giriş ve çıkış çok önemlidir. Çocuklar, özellikle ilk kez geliyorsa,  kendilerini evlerindeki gibi rahat hissetmelidir. Onlar için ilgi çekici ve davetkâr alanlar oluşturulmalı ve bu alanlar eğlendirici kemer altı yolları, bank, heykel, renkli bitkiler gibi yapısal ve bitkisel elemanlarla desteklenmelidir.

Hastane bahçesi dışarıdan izinsiz girişi engelleyecek şekilde konumlandırılmalı, güvenli olmalıdır. Çocuklar, aileler ve diğer kullanıcılar, rahatsız edici olaylara ve istenmeyen toplumsal etkileşimlere karşı korunmalıdır. Eğer, mekân çok geniş bir kitlenin kullanımına sunulacaksa, tek girişli olarak, elektronik kontrol yöntemleriyle güvenlik tedbirleri alınmalıdır.

Bahçe, yaz güneşine karşı koruyucu gölgeliklere sahip olmalıdır. Çocukların çok hassas cilt yapısına sahip olmalarını nedeniyle özellikle hareket yeteneği kısıtlı olan çocuklar güneş ışınlarına karşı korumasızdır. Bahçede, ağaç türleri özenle seçilmeli çocuklar için alerji yapabilecek ağaçların kullanılmamasına dikkat edilmelidir.

Bahçe tasarımında “ulaşılabilirlik ve kullanılabilirlik” önemlidir. Bahçede, her çocuğun alandan eşit şekilde faydalanacağı ve karşılıklı olarak deneyimlerini paylaşabileceği alanlar tasarlanmalıdır. Örneğin, duyma bozukluğu olan çocuklar için dokunma duyusuna ve görme bozukluğu olan çocukların duyma ve dokunma duyusuna yönelik çözümler ile yol bulmasını sağlayan kokulu bitkiler tasarımda yer almalıdır. Göz ameliyatının ardından çocuklar geçici körlük yaşayabilir ya da kalıcı görme bozukluğu olan çocuklar için koruyucu bir önlem olarak, bahçe tasarımında çıkıntılı, keskin hatları olan nesneler kullanılmamalıdır. Yaya yolundaki dönemeçler belirgin şekilde işaretlenmeli ve yumuşak dönüşler tasarlanmalıdır. Ayrıca, güçlü kokusu olan bitkilerin alan içerisinde belli noktalara yerleştirilmesi, çocukların o bitkinin yakınına geldiklerinde alanın neresinde olduklarına dair fikir sahibi olmalarını ve yön bulmalarını sağlayacaktır.

İyileştirme bahçeleri, onkoloji ve psikiyatri hastaları, duygusal, öğrenme, fiziksel ve duyumsal gelişme engelli çocuklar, operasyon sonrası geçici ve kalıcı, uzun dönemli bir yerde kalan çocuklar gibi görme, işitme, yürüme engelli gibi her gruptan kullanıcı çocuğa hizmet verebilmelidir.

Bahçe çocuklara, hem psikolojik hem de fiziksel faaliyetler aracılığıyla, doğayla etkileşim kurabilecekleri seçenekler oluşturmalıdır. Alanda olabildiğince çok bitki türüne yer verilmeli, seçilen bitki türlerinin yıl boyunca sahip olduğu renk, doku, form özellikleri dikkate alınarak kullanılmalıdır. Çocuklar tarafından ekimi, dikimi, bakımı yapılarak kullanabilecekleri çiçekli ve meyveli türlere yer verilmelidir.

Bahçede bulunan hayvanlar çocuklar üzerinde büyüleyici rol oynar ve çok güçlü tedavi edici etkisi vardır. Bu nedenle, tasarımda bahçede evcil ve evcil olmayan hayvanlar kullanılmalıdır. Bu hayvanların rahat yaşayabilecekleri çocuklar ile etkileşim kurabilecekleri uygun ortamlar tasarlanmalıdır.

Çocukların oyunlarındaki en temel unsurlardan biri, çevreyi kendi amacı doğrultusunda kullanabilme arzusudur. Çocukların oyuncaklarını koyup, kolayca hareket ettirebilecekleri küçük vagonlar ya da kum sandıkları kullanarak hasta olmayan kardeşleri ve diğer arkadaşları ile oynadıkları objeler tasarımda kullanılmalıdır.

İyileştirme Bahçesi Örnekleri

Çocuk ve Ergen Gelişimi Enstitüsü; hastalık, şiddet ya da yakınının ölümü gibi trajedileri yaşayan ve gizli travma geçiren çocuklarda duyusal, öğrenme ve davranışsal bozuklukları tedavi eden bir kurumdur. Bahçe, bireysel ve grup terapisi oturumları için kullanılmaktadır ve1997’de Terapi Bahçesi, ASLA Başkanlığı Mükemmellik Ödülü’nü almıştır. (The ASLA President’s Award of Excellence)

Tasarımda; doğal formlu bahçeler, korunma ve güvenlik için mağara gibi dar ve derin vadiler, gezinmek ve dolaşmak için ağaçlı patikalar, tırmanmak için bir dağ, inzivaya çekilmek için bir ada, kesif için bir gölet, riske davet eden yüksek ve sığ̆ eğimler, oynamak ve koşmak için güneşli geniş̧ bir ormanlık ve açık alana yer verilmiştir. Oyun terası kliniğin oyun odasından bahçeye bir geçiş̧ sağlamaktadır. Su, bahçenin tasarımında yaşam ve dönüşümün kuvvetli sembolü olarak vurgulanmıştır.

Çocuk Anıt Sağlık Merkezi Avlu Bahçesi, Chicago bölgesinde çocuklara bebeklikten yetişkinliğe kadar sağlık hizmeti sunan merkezidir. Kalp, lösemi, tümör, bel kemiği ve kistik sorunlar, duyma kaybı, ortopedik ve psikolojik rahatsızlıkların tedavisinde çocukları destekler.

Merkezde çocuğun tıbbi tedavi sürecinde, onun hiçbir kontrolünün olmadığı ancak avluda; bahçe terapisi etkinlikleri, özgürce oynayabilecekleri tekerlekli sandalye geçişlerine sahip, çok çeşitli oyun olanakları sunar. Su, kum, tıbbi oyunlar, hikaye vakti, el işleri, müzik ve sanat terapisi gibi birçok alternatifi barındırarak çocukların farklı oyun grupları ile “yapmak istedikleri her şeyi yapabilecekleri” vurgulanmaktadır. Bahçe “umuda çağrı” ve “umutsuzluğun panzehridir.” Çocukları farklı bir şey yapmaya davet eder. Bahçe, çocuğa ilk olarak “bunu başarabilirsin” mesajı vermektedir. Bu başlangıç emin adımlarla çocuğu ileriye götürür. Çalışanlar; çocukları cesaretlendirmek ve onların işlerini kolaylaştırmak için bahçede bulunurlar. 

Duyusal Bahçe, Lucas Garden School’un merkezinde yer almaktadır ve üç tarafı okul binaları ile çevrilidir. Özel gereksinimleri olan çocuklar için tasarlanmıştır. Davranış̧ bozukluğu, fiziksel ve zihinsel rahatsızlıkları olan ve duyu bozukluğu olan çocukların yanı sıra ağır ve kalıcı hastalıkları olan çocuklar için tasarlanmıştır.

Tema alanları; Palmiye Bahçesi, Gizli Bahçe, Dünya Çevre Günü Bahçesi, doğal bitki türlerini içeren bahçe olarak ayrılmıştır. Bahçede tasarlanan çoğu eleman tekerlekli sandalye yüksekliğindedir. Çanlar ve yel değirmenleri çocukların bunlara erişebileceği ve harekete geçirebileceği kadar alçaktır. Eski kuş yuvaları çocuklar görebilsin diye, ağaçların fazla yüksekte olmayan dallarına koyulmuştur. Bahçe hareketi teşvik etmek amacıyla düzenlenmiştir, bu sayede çocuklar istediklerinde; erişebilir, dokunabilir, keşfedebilir, mücadele yetisi kazanabilir ve kendi sınırlarının ötesine geçebilir.

Sonuç ve Öneriler

Gelişmiş ülkelerde, Birinci Dünya Savaşı’ndan günümüze kadar, ısrarlı ve zorlu çalışmalar sonucu günümüzdeki duruma gelen iyileştirme bahçeleri, ülkemizde akademik ve profesyonel anlamda bir çalışma zeminine henüz ulaşamadı. Türkiye’de iyileştirme bahçelerine gereksinim duyan kişilerin ve ailelerin sayısı net olarak bilinmemekle birlikte çocukların kendi yaşıtlarıyla iletişim kurabilecekleri, kendilerini geliştirebilecekleri sağlıklı ortamların yetersizliği önemli bir sorundur. Hasta sahibi aileler ve hastalar çaresiz, umutsuz, mutsuz ve zor durumdalar.

Türkiye’de yalnız çocuklar için değil genel anlamda bahçelerin iyileştirici rolünün kabul görmesi ve kurumsal anlamda geliştirilmesi gereken bir olgudur. Çocuklar için iyileştirme bahçeleri, çocukların insanlarla, doğayla etkileşim kurmasını sağlar, çocuğun doğasına uygun ve onun iç dünyasına ulaşabilecek akıl, vücut ve ruh sağlığı açısından gelişmelerini teşvik eder.

Çocuklar için iyileştirme bahçelerinin amacına uygun, etkin bir şekilde başarıya ulaşması için uygulanan terapi yöntemlerinin yanı sıra farklı mesleki eğitimlere sahip kadroların bahçenin proje aşamasından itibaren birlikte çalışması gerekmektedir. Profesyonel terapistler ve oyun liderleri, çalışmaları ve çalıştıkları alanlar hakkında peyzaj mimarlarına ve tasarımcılara yeterli veri aktarmalı; ayrıca bitkiler, hayvanlar ve bahçe hakkında kapsamlı bilgiye sahip olmalılar. Bahçe terapistleri, çocuk gelişimi ve oyun terapisi konusunda deneyimli olmalı, peyzaj mimarları farklı terapi uzmanlarından edindikleri bilgileri, çocukların iç dünyası ve gereksinimleri kapsamında değerlendirerek tasarımlarına aktarmalıdır.

Ülkemizdeki sivil toplum örgütleri, dernek ve vakıflar; yerel yönetim, devlet ve sosyal hizmet kuruluşları, askeri kurumlar, gönüllü kuruluşlar ve üniversiteleri bu konuyla ilgili çalışma yapmaya yönlendirip, konunun “Ülke Sağlık Sistemi” kapsamına alınmasını ve bilimsel açıdan, daha geniş ve özel bir alanda konunun gelişmesini sağlayabilir. Böylece, hem projenin ekonomik boyutunda hem de kullanımın yaygınlaştırılması açısından önemli oranda gelişme sağlanabilir.

Kaynak

Akın, Z, Ş. Çocuklar İçin İyileştirme Bahçeleri, Yüksel Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara 2006.

Bu Gönderiyi Sosyal Medyada Paylaş

Yorum Ekle

Adınız / Rumuz

Yorumunuz