26 Nisan 2017 Çarşamba
Prof. Dr. Hakan Doygun
Sütçü İmam Üniversitesi
Dünya nüfusunun %60ı ve ülkemiz nüfusunun da %80ini barındıran kentler, insan faaliyetlerinin ve yapıların yoğunlaşmasına bağlı olarak ekstrem çevre koşullarının hakim olduğu yerleşim birimleridir. Sert zeminlerin fazlalığı; doğal habitatlardan yoksunluk; hava, su, toprak, gürültü, koku, ışık kirlenmesi ve ısı adası etkisi kentleri doğal niteliklerini giderek kaybeden çevreler haline dönüştürmektedir. Söz konusu yapı, insan sağlığı için olduğu kadar kentlerin önemli doğal unsurlarından olan bitki ve yaban hayatı yaşamı ve genel olarak da biyolojik çeşitlilik üzerine de doğrudan veya dolaylı bir çok olumsuz etkiyi beraberinde getirmektedir.
Açık ve yeşil alanlar, yukarıda bahsi edilen olumsuz çevre koşullarının giderilmesi ve canlı yaşamı lehine iyileştirilerek kentlere sürdürülebilir doğal nitelikler kazandırılmasında etkin rol oynayan başlıca peyzaj planlama araçlarındandır. Bilimsel araştırmalar tarafından ortaya konulduğu şekli ile açık ve yeşil alanlar; kentsel ve kırsal çevreler arasında bağlantı kurma, rekreasyonel ve sosyal aktiviteler için ortam ve olanak sağlama, kent estetiğini iyileştirme, çevre kirleticilerin etkisini azaltma, mikroklimayı ve yüzey akışlarını düzenleme, bitki ve yaban hayatı türleri için uygun habitatlar oluşturma gibi bir çok işlevi ve ekosistem hizmetini yerine getiren önemli kentsel biyotoplardır.
Açık ve yeşil alanlar, kentlerde insanların yaşam koşullarını iyileştirici ve düzenleyici işlevler üstlenmekte, bitki ve yaban hayatı türleri için de en uygun yaşam ortamlarını meydana getirerek hayati önem taşımaktadırlar. Kentlerin baskın karakteri olan yoğun insan ve taşıt hareketliliği ile sert yapı yüzeyleri arasında bir nevi biyolojik ada niteliği taşıyan açık ve yeşil alanlar; bu tür canlıların barındığı, beslendiği, çoğaldığı, birbirine ve kentsel faaliyetlere karşı korunduğu, karşılıklı etkileştiği, farklı yaşam alanları arasında geçiş amacıyla kullandığı veya çevrelerine adapte olmalarını kolaylaştıran canlı dokulardır.

Yukarıda bahsi edilen işlevleri ve yararları tek başına veya bir bütünün parçası olarak barındıran alanları kentsel açık ve yeşil alan kapsamında değerlendirmek mümkündür. Örneğin cep, semt, mahalle ve kent parkları; piknik ve mesire alanları; botanik ve hayvanat bahçeleri; spor ve çocuk oyun alanları; yaya yolları ve meydanlar; mezarlıklar; kara ve demir yolu güzergahları; kamu kurumlarına ve konutlara ait bahçeler; ormanlar ve ağaçlandırma alanları; akarsular, göller ve göletler; kumullar; vadi oluşumları; çatı bahçeleri kentlerde bulunabilen açık ve yeşil alan tipleridir. Görüldüğü gibi açık ve yeşil alanlar çok farklı doğal ve kültürel peyzaj karakterlerine sahip olabilmekte; hidrolojik yapı, toprak, arazi formu, mikroklima, kullanım biçimi vb bakımından zengin bir çeşitlilik sergilemektedirler. Kentsel açık ve yeşil alan tipleri için söz konusu olan bu zengin yapı aynı zamanda, ev sahipliği yaptıkları bitki ve yaban hayatı türlerinin çeşitliliğini de doğrudan etkilemekte, yani diğer bir deyişle açık ve yeşil alanlar; kentlerde biyolojik çeşitliliği barındırıp destekleyerek çok önemli bir işlevi üstlenmektedirler.

Açık ve yeşil alanların ve dolayısıyla biyolojik türlerin çeşitliliği ve zenginliği, o kentin doğal çevre ile olan etkileşimlerinin / doğallığının da niteliğini belirlemektedir. Yani açık ve yeşil alanların çeşitliliği, kentteki doğal yaşama ait izleri daha nitelikli hale getirmekte, kentler için daha doğala yakın çevre ve yaşam koşulları söz konusu olmaktadır. Örneğin, kent içerisinden geçen ve rekreasyon alanları ile çevrelenmiş bir akarsu çeşitli balıklara yaşam olanağı sunarken, nemli kıyılarında kurbağa, semender ve su kuşları ile sucul bitkiler barınabilmektedir. Çeşitli kuş türleri besinlerini kent parkları ve ev bahçelerindeki meyveli ve tohumlu bitkilerden sağlamakta, yuvalarını ise sık ağaçların bulunduğu ormanlarda yapmayı tercih etmektedirler. Piknik ve mesire alanlarında otsu bitki örtüsü ve mantarlar gelişebilmekte, göl veya deniz kıyılarındaki kumullar bazı sürüngen türlerine ev sahipliği yapabilmektedir.

Açık ve yeşil alanların kentsel doğal yaşama ve biyolojik çeşitliliğe yönelik katkılarının kalıcı ve sürdürülebilir olabilmesi için planlama ve tasarım süreçlerinde göz önünde bulundurulması gereken bazı ilkeler söz konusudur. Çünkü kentsel açık ve yeşil alanlar genellikle insanlar tarafından oluşturulmuş tamamen yapay / kültürel karakterlere sahiptirler, veya ilk etapta doğal nitelikli olup, farklı kullanımlar için sonradan müdahale edilerek kısmen kültürel karakter kazandırılmışlardır. Bu nedenle açık ve yeşil alanlar tesis edilirken veya bu alanlara müdahale edilirken, doğal süreçlerin gelişmesine olanak sağlayacak yaklaşımların benimsenmesi gerekmektedir.
Yeşil altyapı / Ekolojik ağ sistemi:
Açık ve yeşil alanlardan sağlanan yararların kent geneline yaygınlaştırılabilmesi için, normalde bağımsız parseller halinde bulunan bu alanların birbirleri ile etkileşebilmelerini sağlayacak bütünlük içerisinde, belirli bir sistem gözetilerek kurgulanması gerekmektedir. Kenti ekolojik bir ağ gibi kuşatması beklenen ve yeşil altyapı (Green infrastructure) olarak da adlandırılan bu sistemin özelliği; bitki ve yaban hayatı türlerinin bağımsız açık ve yeşil alan parselleri arasında doğrudan veya dolaylı olarak geçiş yapabilmesine olanak sağlamasıdır. Böylece kent genelinde farklı karakterlere sahip açık ve yeşil alanlarda barınma, beslenme alternatifleri bulabilen türlerin, kent dışı kırsal çevre ile olan bağlarını da koruyarak, ekstrem çevre koşullarına sahip kentlere adapte olabilmeleri ve varlıklarını sürdürmeleri mümkün hale gelmektedir.
Açık ve yeşil alan kapsamına giren bütün unsurlar ekolojik ağ sistemine dahil olabilmektedirler. Örneğin kent parkları, ormanlar ve kamu yerleşkeleri gibi alanlar ekolojik ağ sistemindeki lekeleri meydana getirmekte, kara ve demir yolu güzergahları ile akarsular ise bu lekeleri birbirine veya kenti çevreleyen kırsal alanlara bağlayan koridor görevi üstlenmektedirler.
Kent içerisinde veya yakın çevresinde bulunabilen orman, maki, göl, akarsu gibi doğal karakterli ekosistemler ekolojik ağ sistemlerinde öncelikle yer almalıdırlar. Böylece bu tür ekosistemlerin kendilerini yenileme (rejenerasyon) ve kentsel biyolojik çeşitliliği destekleme yetenekleri geliştirilebilmektedir.
Bir kentte doğal bakımdan etkin bir ekolojik ağ oluşturabilmek için, öncelikli olarak bu sistemin Nazım ve Uygulama İmar Planlarına adapte edilmesi gerekmektedir. Plan üzerinde lekeler ve koridor nitelikli güzergâhlar birbirlerini tamamlayacak ve destekleyecek formda düzenlenmelidirler. Eğer bu sistemin plan düzeyinde kurgulanması olanaklı değil ise, kent genelinde daha önceden öngörülmüş geniş yüzölçümlü park ve benzeri yeşil alan miktarlarının artırılması ve bu yeşil alanlar arasında bağlantı sağlayabilecek güzergâhların ağaçlandırılarak ekolojik koridor niteliklerinin geliştirilmesi gerekmektedir.


Tasarım ve bitkilendirme:
Açık ve yeşil alanların nitelikli doğal yapıya sahip olmaları ve ekolojik ağ sistemi içerisinde etkin rol üstlenebilmeleri amacıyla, en az ikibin metrekare yüzölçümüne sahip olmaları gerektiği bilimsel araştırmalarla ortaya konulmuştur. Özellikle kent parklarının, mümkün olan en geniş yüzölçümüne sahip olacak biçimde tasarlanmaları gerekmektedir.
Açık ve yeşil alanlar doğal karakterlere sahip olacak biçimde tasarlanmalıdırlar. Alanda doğal / informal çizgiler hakim olmalı, tek düzelikten kaçınılarak bitki, su yüzeyleri, ahşap ve taşlık-kayalık alanlar iç içe olacak şekilde düzenlemeler yapılmalıdır.
Bitkilendirme çalışmalarında yöreye özgü doğal türlerin kullanılmasına özen gösterilmeli; ağaç, ağaççık, çalı ve yer örtücü gibi farklı nitelikli türlerin bir arada bulunduğu karışık kompozisyonlar hazırlanmalıdır. Bitki türleri, mümkün olduğunca alanın yıl boyunca çiçekli olmasını sağlayacak şekilde belirlenmelidir.
Etkin yeşil alanlar oluşturulmasında büyük fırsatlar sunan parklar tesis edilirken sert zemin miktarı en düşük düzeyde tutulmalı, olanaklı ise toplam yüzölçümünün %20sini geçmemelidir.
Yaban hayatı türlerinin kışın barınmalarına ortam sağlamak amacıyla her dem yeşil bitki türlerine yer verilmeli, ayrıca kaya ve kütük parçaları ile korunaklı alanlar meydana getirilmelidir.
Zorunlu kalınmadıkça, yeşil alan bakım çalışmalarında budama ve ilaçlama yapılmamalı, yabani ot söküm işlemleri kademeli olarak gerçekleştirilmeli, dökülen yapraklar temizlenmemelidir.


KAYNAKLAR
Doygun, H., Ok, T. 2006. Kahramanmaraş kenti açık-yeşil alanlarında ağaçlandırma çalışmalarının değerlendirilmesi ve öneriler. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Fen ve Mühendislik Dergisi, 9 (2): 94-103.
Kılınç, S., 2016. Kentlerde Biyolojik Çeşitliliğin Desteklenmesine Yönelik Bir Yaklaşım: Kuş ve Kelebek Dostu Peyzaj Tasarımları. Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı.
Köseoğlu, M., 1981. Peyzaj Ekolojisi Çalışmaları ve Ege Bölgesinde Ekolojik Yönden Önemli Biyotopların Haritalanması Üzerine Bir Araştırma, Ege Üniversitesi Ofset Atölyesi, Izmir.
Odum, E. P., Barrett, G. W., 2008. Ekolojinin Temel İlkeleri, ed: Işık, K., Palme Yayınevi, Ankara.
In order for the contributions of open and green areas to urban natural habitat and biodiversity to be permanent and sustainable, some principles must be considered in planning and design processes. Because urban open spaces and green spaces are generally created by people, they have completely artificial / cultural characteristics, or they are natural in the first place and have been partially culturally characterized by later intervention for different uses. For this reason, when open and green areas are being established or intervened in these areas, approaches should be adopted to enable the development of natural processes.


