BİR SAĞLIK İKSİRİ, “AYI ÜZÜMÜ”

 BİR SAĞLIK İKSİRİ, “AYI ÜZÜMÜ”
  Doç. Dr. Turan YÜKSEK
  26 Ocak 2016 Salı

Doç. Dr Turan Yüksek,

Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi

 

Peyzaj Mimarlığı Bölümü 

 

Farklı yaş ve cinsiyetteki insanların kaliteli bir yaşam için tercihleri ve istekleri hiç şüphesiz birbirlerinden farklıdır. Dünya genelindeki insanların hemfikir olduğu konu ise kaliteli ve mutlu bir yaşam için sağlıklı bir çevre ve vücuda sahip olunması hususudur. Oysa gelişen sanayi ve teknolojinin hayatımızdaki pek çok şeyi kolaylaştırmasına rağmen; hızlı şehirleşme ve endüstrileşme ile doğal ve sağlıklı yaşam alanlarının tahrip edilerek daraltılması ve gıda sektörünün her geçen gün artan oranda fabrikasyona yönelmesi ve üretilen gıdaların çoğuna insan sağlığı için sorun teşkil edebilecek katkı maddelerinin katılması toplum sağlığını tehdit etmektedir.

Özellikle son yıllarda gıda sektörü ile ilgili yazılı ve görsel medyada çıkan haberler, tüketicilerin gıda seçiminde daha dikkatli davranmasına ve daha doğal veya sağlıklı olduğunu düşündüğü gıdalara yönelmesine neden olmaktadır. Bunun sonucunda vücut sağlığını koruyan veya geliştiren gıdaları talep eden tüketici sayısı her geçen gün hızla artmaktadır. Vücut sağlığımızı koruyan, geliştiren ve gıda değeri yüksek olan bitkilerin en önemlilerinden biri Ericaceae familyasına mensup olan Ayı üzümü (ülkemiz koşullarında farklı yörelerde bu bitki için şu isimler de kullanılmaktadır: likapa, ligarba, çela, ançela, kaskanaka, çalı çileği, yaban mersini, maviyemiş ve çoban üzümü) bitkisidir. Bitkinin ülkemiz koşullarındaki doğal yayılış ormanlık alanlar ve çevresi olduğu ve ormancılık disiplinindeki adlandırılmasında Ayı üzümü adıyla tanımlandığı için bundan sonra bitki "Ayı üzümü" adıyla anılacaktır.

Ayı üzümü bitkisinin mensubu olduğu Ericaceae familyası dünya genelinde 126 cinse ait toplam 4100 bitki türüne sahiptir. Dünya genelinde en yaygın yayılışını tropikallerde yapan Ericaceae (Vaccinieae, Ericaceae) familyasına ait olan Ayı üzümü bitkisi Afrikanın çoğu bölgesi hariç dünya genelinde çok geniş alanlarda yayılan odunsu çalı formunda bir bitkidir (Luteyn and Pedraza-Penalosa, 2012). Ancak bu familyaya mensup türlerin taksonomik sınıflandırılmasının henüz tamamlanmadığı ifade edilmektedir (Kron, vd., 2002). Dünya genelinde çok geniş alanlarda yayılış yapan Ayı üzümü türleri; son zaman tıbbi ve aromatik özellikleri ve taşıdığı ekonomik değeri ile öne çıkmaktadır.  Vaccinum sp., türleri ülkemizin Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde yayılmaktadır. Ancak, dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de Vaccinieae, Ericaceae familyalarına ait taksonomik sınıflandırmalar henüz tamamlanmamıştır. Ülkemizde yayılış yaptığı alanlarda yaşayan yöre halkı tarafından büyük bir zevkle tüketilen Ayı üzümü bitkisinin önemi dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik değerleri ile öne çıkmaktadır. Ayı üzümü, (Vaccinium sp.,) vücut sağlığının korunması, geliştirilmesi veya iyileştirilmesi bakımından çok büyük bir öneme sahiptir.

Ayı üzümü bitkisi bol miktarda anthocyaninler, flavonoidler, kromonlar, kumarinler, iridoidler, steroller, triterpenoidler, organik asit, benzoik asit, sitrik asit ve fenolik asit bileşenlerini içermektedir (Lee, vd, 2005; EFSA, 2011; Yuan vd., 2011; Su, 2012; Milivojevic vd., 2012). Ancak, Ayı üzümü en fazla sahip olduğu antioksidant özelliği ile öne çıkmaktadır.

Doğadaki bitkilerin pek çoğunda meyve veya yaprakların sahip olduğu özellikler ayrı ayrı öne çıkarken; Ayı üzümü bitkisinde meyve ve yapraktaki antioksidan özellikleri bir arada öne çıkmaktadır. Bu da Ayı üzümü bitkisini antioksidan özelliğe sahip bitkiler arasında daha farklı ve önemli kılmaktadır.

AYI ÜZÜMÜ BİTKİSİNİN FAYDALARI

Ayı üzümü bitkisinin insan sağlığı için taşıdığı önemi ve faydalarını şu şekilde özetleyebiliriz.

  • Beyin sağlığını korumakta, unutkanlığı gidermekte, beynin yaşlanmasını geciktirmekte, beynin algılama ve kavrama yeteneğini güçlendirmektedir.
  • Ayı üzümü bitkisi göz sağlığı için oldukça büyük bir öneme sahiptir. İkinci dünya savaşında İngiliz Hava Kuvvetleri, gece uçan pilotlarının gece görüş kabiliyetlerini artırmak için Ayı üzümü meyveleri ile beslenmelerini sağlamışlardır. Yine aynı dönemde Fransız araştırmacılar bu bitkilerin meyvelerinin pilotların gece görüş kabiliyetini artırdığını tespit etmişlerdir. Ayı üzümü bitkisinin meyvesi miyop tedavisinde de etkilidir. Miyop hastaları üzerinde yapılan bir çalışmada, Ayı üzümü meyvesinin miyop gözler üzerinde olumlu sonuçlar verdiği ortaya konulmuştur. Yine, bir başka çalışma glokom (kısaca gözün görme yeteneğinin göz tansiyonu nedeniyle azalması veya tamamen yitirmesi) hastaları üzerinde yapılmış bir çalışmada Ayı üzümü meyvesi ile beslenen glokom hastalarının görme yeteneğinde iyileşme olduğu tespit edilmiştir. Yine klinik çalışmalarda kullanılan Ayı üzümü meyvesi ekstraktının, içerdiği E vitamini sayesinde katarakt hastalarının sorununa da çare olduğu ortaya konmuştur.
  • Ayı üzümü meyvesinin bir diğer önemli faydası kolesterolü düşürmesi, kandaki yağ oranını azaltmasıdır. Bu son derece önemlidir, zira bu bilgi kullanılarak obezite ile savaşta Ayı üzümü meyvesinden kolaylıkla faydalanılabilir.
  • Ayı üzümü meyvesi enzimleri aktif hale getirmekte ve kanser hücrelerinin büyümesini yavaşlatmaktadır. Yapılan bir araştırmada Ayı üzümü meyve ekstraktının rahim ağzı ve kolon kanseri hücre gelişimini yavaşlattığı tespit edilmiştir.
  • Ayı üzümü meyvesi kalp damar sağlığını koruyarak kalp krizi oluşma riskini engellemektedir.
  • Ayı üzümü meyvesi vücut nörolojik sistemi güçlenmekte, nörolojik sistemde tahribat oluşmasını engellemektedir.
  • Ayı üzümü meyvesi e-coli (patojenik kökenli) bakterilerin idrar yolunda bağlanmasını önlemektedir (diğer ifadeyle deşarjı sağlıklı kılmaktadır). Böylece idrar yolu enfeksiyonlarına karşı vücut sağlığını artırmaktadır.
  • Ayı üzümü meyvesi şeker hastalığının tedavisinde de olumlu etkiler sağlamıştır. Şeker hastası fareler üzerinde Ayı Üzümü meyve ekstraklarının etkili olduğu ortaya konmuştur.
  • Ayı üzümü meyvesi taze olarak tüketilirse kanı temizleyici özelliği vardır.
  • Ayı üzümü meyvesi kronik kusma, mide krampları ve ülsere karşı vücut bağışıklık sistemini güçlendirmektedir.

Ayı üzümü bitkisi ekonomik yönden değerli bir bitkidir. Gelişmiş ülkelerin pek çoğunda Vaccinium sp., türlerinin kültüre alınması ve ekonomiye kazandırılması konusunda çok büyük çalışmalar yürütülmektedir. 2010 yılı verilerine göre dünya Ayı üzümü mensubu olduğu Vaccinium sp., üretiminin % 53ü Amerika Birleşik Devletleri, % 33ü Kanada, % 3.5i Polonya, % 3.2si Almanya ve % 7.3ü diğer ülkeler tarafından yapılmaktadır (Anonim, 2010). 2010 yılı verilerine göre Kanadanın Ayı üzümü ticaretinden elde ettiği gelir 148.6 milyon dolardır (Anonim, 2010). İlgili değere bakıldığından Kanadanın sadece Ayı üzümü bitkisinden elde ettiği gelir Türkiyenin tıbbi ve aromatik bitkiler dahil tüm odun dışı orman ürünlerinden elde ettiği gelirden yaklaşık % 45 daha fazladır. Türkiye taşıdığı güçlü potansiyele rağmen maalesef Ayı üzümü ihraç eden ülkeler arasında değildir.

 

ÜRETİM TAVSİYELERİ

Ericaceae familyasına mensup olan Ayı üzümü bitkisinin ülkemizdeki yaşam alanları büyük tehdit altındadır. Ülkemiz koşullarında alt rakımlarda yayılış yapan Ayı üzümü bitkisinin yaşam alanlarının büyük çoğunluğu tahrip edilerek diğer arazi kullanım şekillerine dönüştürülmüştür. Ayı Üzümü, sadece meyvesi ile değil, yaprağı ve odunundaki içerik maddelerinin sağlık üzerindeki faydaları yanında, sonbaharda oluşturduğu harikulade renk kombinasyonu ile iyi bir park ve bahçe bitkisidir. Sağlık sektöründeki taşıdığı önemi ile son yıllarda ilgi odağı haline gelen Ayı üzümü bitkisinin doğal ortamdaki yayılışlarının belirlenmesi ve gen kaynaklarının korunması ile ilgili çalışmalar henüz tamamlanmamıştır. Ayı üzümü bitkisinin ülkemiz doğal ortam koşullarındaki yayılış alanları, ekolojisi, meyve özellikleri, çoğaltılması ve adaptasyonu ile ilgili yapılan çalışmalar oldukça yetersiz seviyededir. Ayı üzümü bitkisinin doğal yayılış alanlarının belirlenmesi ve gen kaynaklarının güvence altına alınması, bu türün yayılış yaptığı ekosistemlerin sürdürülebilir kullanımı için oldukça önemlidir. Ayı üzümü bitkisinin doğal ortamda sürdürülebilir yönetimi yanı sıra kültüre alınması ve ülke ekonomisine kazandırılması hiç şüphesiz ekolojik temelli sürdürülebilir kırsal kalkınma çalışmalarına çok büyük katkılar sağlayabilir. Bu amaçla, gen kaynakları koruma altına alınmış Ayı üzümü alanlarından meyve özellikleri ile öne çıkan örnekleme yerleri belirlenmeli ve farklı çoğaltma yöntemleri kullanılarak orijini ve yetişme ortamı özellikleri belli Ayı üzümü fidanları üretilmelidir. Daha sonra bu fidanlarla adaptasyon bahçeleri kurulmalı ve fidanların farklı yetişme ortamı koşullarındaki gelişim başarıları en az 3-5 yıl boyunca izlenmelidir. İzleme sonucunda öne çıkan Ayı üzümü orjinleri ile kırsal alanda Ayı üzümü bahçeleri kurulmalı, Ayı üzümü üretimi ile uğraşan çiftçiler eğitilerek bahçeler arasındaki üretim tekniği standart hale getirilmelidir. Ayı üzümü bahçelerinden elde edilen ürünler mamul, yarı mamul veya işlenmiş ürün olarak tüketicilerin alım güçlerini fazla zorlamayacak bir fiyatla piyasaya arz edilebilmesi, toplum sağlığı, kırsal kalkınma çalışmaları ve ülkemiz ekonomisi için çok büyük bir önem taşımaktadır. Toplum sağlığının korunması demek, devletin ödediği milyonlarca liralık sağlık giderlerinin azalması ve ülkemiz ekonomisinin kalkınması demektir. Unutmayalım ki sağlıklı yaşamak herkesin hakkıdır.

 

Fotoğraf 1. Ayı üzümü bitkisinin çiçeği, meyve oluşumu, meyvesi ve sonbahar yaprak renginden görünüm (Fotoğraflar: Yüksek&Yüksek, 2012).

 

KAYNAKLAR:

Anonim. Statistical Overview of the Canadian Blueberry Industry, 2010. Market Analysis and Information Section, Horticulture and Cross Sectoral Division, Agriculture and Agri-Food Canada, 2010.

Beking, K., and  Vieira, A., 2010. Flavonoid intake and disability-adjusted life years due to Alzheimers and related dementias: a population-based study involving twenty-three developed countries. Public Health Nutrition 13(9): S 1403-1409, 2010.

 

European Food Safety Authority (EFSA). Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to proanthocyanidins from cranberry (Vaccinium macrocarpon Aiton) fruit and defence against bacterial pathogens in the lower urinary tract (ID 1841, 2153, 2770, 3328), "powerful protectors of our gums" (ID 1365), and "heart health" (ID 2499) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/20061. EFSA (European Food Safety Authority) Journal,9 (6), 2215:S 1-8. 2011.

Ferreira, F.M., Peixoto, F.P., Nunes, E., Sena, C.,  Seiça, R., Santos, M.S.. Vaccinium myrtillus improves liver mitochondrial oxidative phosphorylation of diabetic Goto-Kakizaki Rats. Journal of Medicinal Plants Research Vol. 4(8): S692-696, 2010.

Kron, K.K., Powell, E.A., and Luteyn, J.L., 2002. Phylogenetic relationships within the blueberry tribe (Vaccinieae, Ericaceae) based on sequence data from matk and nuclear ribosomal its regions, with comments on the placement of satyria. American Journal of Botany 89 (2): S 327-336, 2002.

Lee, J., Lee, H., Kim, C.Y., Hong, Y.J., Choe, C.M., You, T.W., and Seong, G. Purified high-dose anthocyanoside oligomer administration improves nocturnal vision and clinical symptoms in myopia subjects. British Journal of Nutrition, 93:S895-899, 2005.

Luteyn, J. L. and Pedraza-Peñalosa, P. Blueberry relatives of the New World tropics (Ericaceae) (http://sweetgum.nybg.org/ericaceae/index.php). The New York Botanical Garden, Bronx, New York, (Erişim Tarihi:16 Eylül, 2013).

Luteyn, J., Pedraza-Penalosa, P. Blueberry relatives of the New World tropics (Ericaceae). http://sweetgum.nybg.org/ericaceae/index.php (Erişim Tarihi:16 Eylül, 2013).

Milivojevic, J., Maksimovic, V., Dragisic maksimovic, J., Radivojevic, D., Poledical, M., and Ercişli, S. A comparison of major taste- and health-related compounds of Vaccinium berries. Turk J Biol, 36: S 738-745, 2012.

Su, Z., Anthocyanins and Flavonoids of Vaccinium L. Pharmaceutical Crops,  3: S 7-37, 2012.

Yuan, W., Zhou, L., Deng, G., Wang, P., Creech, D., and Li, S. Anthocyanins, Phenolics, and Antioxidant Capacity of Vaccinium L. in Texas, USA. Pharmaceutical Crops,  2:S11-23, 2011.

 

 

Bearberries (Ericaceae family) are valuable not only with fruit, beside the benefits on the health of the constituents in leaves and wood also it is a good park and garden plant with the wonderful color combinations created in the fall. 


Paylaş: