DIŞ MEKANIN ETKİN KULLANIMINDA AHŞAP MALZEME SEÇİMİ

 DIŞ MEKANIN ETKİN KULLANIMINDA  AHŞAP MALZEME SEÇİMİ
  Doç. Dr. Mehmet TOPAY
  29 Mart 2016 Salı
YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR
DIŞ MEKAN DONATI ELEMANI OLARAK KULLANILAN AHŞAP MALZEMENİN KORUNMASI II
30 Mayıs 2016 Pazartesi

Yrd. Doç. Dr. Candan Kuş ŞAHİN

 

Süleyman Demirel Üniversitesi

Mimarlık Fakültesi

Peyzaj Mimarlığı Bölümü

 

 

 

Ahşap insanoğlunun binlerce yıldır kullandığı doğal malzemelerin başında gelmektedir. Zira insanlar ilk çağlardan itibaren barınma, temel ihtiyaçlarını giderme ve beslenme amaçları için en kolay, basit ve ucuz olarak ormanlardan elde ettiği ahşaptan faydalanmıştır. Teknolojik gelişmeler ve yaşam tercihlerinin değişmesine bağlı olarak ahşap malzemeden mühendislik esaslı yeni birçok ürün geliştirilmiştir. Bu ürünlere örnek olarak yoğunluğu, sertliği ve direnç özellikleri istenildiği şekilde ayarlanabilen ahşap kompozit malzemeler (yongalevha, liflevha, kontrplak, OSB, odun-plastik kompozitleri vb.,) verilebilir (Anon. 1999).

Günümüzde, ahşap ve ahşap esaslı mühendislik ürünü kompozit malzemelerden iç ve dış mekanlarda değişik amaçlarla faydalanılmaktadır. Ahşap malzemenin bu kadar yaygın kullanılması, onun diğer malzemelerde olmayan bazı üstün özellikleri taşımasından ileri gelmektedir. Bu üstün özelliklerden en belirgin olanı ise doğal rengi, kokusu ve kesiş yönüne göre değişen desene sahip olması verilebilir. Bu özelliklerinden dolayı yapı ve dekorasyon çalışmaları, iç-dış mekan mobilya ve donatı elamanları imalatı gibi birçok alanda ahşap malzemeden yaygın şekilde faydalanılmaktadır. Ahşap malzemelerin yoğun olarak tercih edildiği alanlara örnek olarak; kent ve mahalle parkları, konut bahçeleri, çocuk oyun alanları, spor alanları, meydanlar, hayvanat bahçeleri, vb., verilebilir (Cristoforo, 1976; Karadağ ve Ark. 2009).

Karadağ ve Ark. (2009) yaptıkları bir çalışmada, ahşap malzemenin dış mekan ve peyzaj tasarımlarında yoğun olarak tercih edildiğini ve vazgeçilmez bir peyzaj donatı materyallerinden birisi olduğunu açıklamışlardır. Fakat bu malzemeyi dış mekan düzenlemelerinde veya donatı imalinde kullananların büyük çoğunluğunun bu değerli malzemeyi yeterince tanımadığı anlaşılmıştır. Dış mekan düzenlemelerinde kullanılacak ahşap malzemenin, tasarımcılar veya kullanıcılar tarafından iyi bilinmesi, ahşap malzemeden beklenen estetik ve sürdürülebilir başarılı projeler üretilmesini sağlayacağı açıktır.

 

 

PEYZAJ DONATI ELEMANI OLARAK AHŞAP KULLANIMI VE DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR

 

Doğallığın ve estetik görünüşün ön planda olduğu dış mekân düzenlemeleri ve donatı elemanlarının imalinde peyzaj mimarları, endüstri ürünleri tasarımcıları gibi disiplinler ahşap esaslı malzemelerden yoğun şekilde faydalanmayı tercih etmektedirler. Bunun başlıca nedeni ise, ahşap malzemenin "görsellik" anlamında kullanıcılara sağladığı etki gösterilebilir. Bu tür uygulamalarda çoğunlukla ahşap malzemenin kalitesinin yüksek veya düşük olmasından ziyade, onun işlenmesinde gösterilen özen dikkat çekmektedir. Zira hatalı veya kötü işlenmiş ahşap malzemeden beklenen estetik görünüşün sağlanması zordur. Bu sebeple, ahşabı kullanmak isteyen planlayıcıların, ahşap malzemenin genel özellikleri ile birlikte beklenen faydanın-etkinin sağlanması için ne şekilde işlenmesi gerektiğini iyi bilmeleri önemlidir (Cristoforo, 1976; Winterbottom, 2000).

Bu amaçla, peyzaj tasarımcıları, dış mekan park veya bahçe düzenlemelerinde, yol kenarlarında veya orta refüjlerde değişik şekil ve formda yerleştirdikleri bitkisel materyalleri (ağaç, çalı, çiçek vb.,) yapısal elemanlarla birlikte (su öğesi, bordür, yollar, vb.,) doğallığı sağlamak bakımından ahşap esaslı donatı elemanlarını öncelikle kullanmayı düşünmektedirler. Dış mekan ve park-bahçe düzenlemelerinde potansiyel olarak kullanılan ahşap esaslı elemanlara örnek olarak; ahşap heykeller, kutular, bitki kasaları, masalar, sandalyeler ve oturma elamanları, kameriyeler, pergolalar, çocuk oyun elemanları, çöp kovaları, yürüyüş yolları, işaret levhaları, aydınlatma elemanları vb., verilebilir. Ahşap ile süslenmiş dış mekan düzenlemelerinin ancak bu şekilde estetiğin doğa ile bütünleşmeyi yansıttığı düşünülmektedir (Cassens ve  Feist,  1991; Cristoforo, 1976; Winterbottom, 2000).

Bir bahçeyi, parkı veya dış mekan düzenlemesini yapısal olarak sadece bitkilerden, çiçeklerden veya ağaçlardan oluştuğunu söylemek yanlış olur. İnsanlar çoğunlukla sadece gördüğü bitkisel elemanları, sevdiği bitkileri aklında tutar. Oysa aynı zamanda alandaki yapısal donatı elemanlarının da işlevselliği çok yüksektir ve bunların da bir bütün olarak düşünülmesi gerekir. Zira, bitkilerin sarıldığı donatılar, içlerinde büyüdükleri saksılar, yastıklar, sulama kanalları, yürüyüş yolları, çitler vb., dikkate almamız gereken unsurlardan sadece birkaçıdır. Aşağıda Şekil 2 de, bazı ahşap türlerinin doğal estetik renk ve görünüşleri gösterilmiştir.

 

 

Şekil 2de de görüldüğü üzere her ağaç türünün kendine has rengi, deseni ve estetik değeri bulunmaktadır. Bu özellik, ahşabın diğer malzemelere olan önemli bir üstünlüğünü belirtmesi açısından önemlidir.

Bahçeli eve sahip insanlar, hayallerindeki bahçe tipini yaratmak, daha rahat, konforlu ve huzurlu hissetmek için çoğunlukla kendi iç dünyalarını bahçe düzenlemelerinde dışa vururlar. Bu amaçla değişik tarz, form ve şekildeki bitkisel materyalden kendi iç dünyalarına uygun tasarım yaparlar. Bunu oluştururken de donatı elemanlarından faydalanırlar. Bu amaç için kullanılması en kolay, ucuz ve bulunabilir malzeme olan ahşaptan yaygın şekilde faydalanmayı öncelikli olarak planlarlar (Cristoforo, 1976; Winterbottom, 2000).

Benzer şekilde, ahşap seven insanların, bahçesinde bitkisel materyalle birlikte çok yoğun şekilde her türlü ahşaptan faydalanmayı düşünmesi beklenir. Hatta yapısal eleman olarak kullanılması pratikte mümkün olmayan odun parçalarını küçük parçalar şeklinde yavaş büyüyen odunların altına sererek değerlendirmeyi, ağaç kabuklarını kıymıklayarak veya parçalayarak malç şeklinde toprağa besin takviye edici malzeme olarak uygulamayı düşünebilirler. Böylece ahşabın geniş boyutlarda kereste olarak kullanılması mümkün olmadığı durumlarda dahi faydalanmayı amaçlarlar. Ahşap bu insanlar için değerli ve zayi edilmemesi gereken bir kaynak olarak düşünülür. Hatta çürümüş, deforme olmuş ince odun parçalarını belli alanlarda toplanarak çürümesini (kompostlaştırma) sağlarlar ve böylece doğal döngünün devam etmesine yardımcı olurlar (Cristoforo, 1976).

Cristoforo (1976) bir çalışmasında, değişik iş ve meslek gruplarındaki insanlara ‘ahşap malzeme hakkında ne düşünüyorsunuz? sorusu yöneltildiğinde muhtemelen aşağıdaki cevapların alınması beklendiğini açıklamıştır;

 

-          Peyzaj mimarı: Ahşap, mekânsal ve bitkisel tasarımlarda "kendisi zaten güzel olduğundan" çok güçlü ve doğal bir durum yaratabilir,

-          Bir sera çalışanı: Ahşap pratik bir malzemedir ve gözler onu bitkiyle görmeye alışıktır,

-          Bir bahçıvan: Bahçedeki bitkiler ahşabın altında, üstünde, önünde ve arkasında sarılmış bir şekilde olabilir, bu önemli değildir. Benim bitkilerim ahşabı sever, ben de severim,

-          Bir hassas adam: Ahşap yumuşaktır, güzel kokar ben ona dokununca iyi hissederim,

-          Bir çocuk: Ona dokunmak iyidir, çıplak ayakla üzerinde yürüyebilir, koşabilirim,

-          Bir mimar: Ahşap bana güç verir. Onunla modüler parçalar yaratabilir, parçalayabilir ve kolayca kesebilirim,

 

 

Yukarıda kısaca açıklanan örnekleri çoğaltmak mümkündür.

Genel bir kural olarak, ahşap malzemenin öz odun kısmı, içerdiği kimyasal bileşiklerin fazlalığı ve anatomik özelliklerinden dolayı, diri odun kısımlarından daha yüksek yoğunluğa, sertliğe ve doğal dayanım özelliğine sahiptir. Ahşap malzemeden beklenen etki dikkate alınarak kullanılan ahşabın hangi bölgeye ait olduğu (öz odun-diri odun) bilinmesi önemlidir (Bozkurt ve Ark., 1993; Bozkurt ve Erdin, 1997; Uzun, 1998).

 

Bozkurt ve Ark. (1993) yapmış oldukları bir çalışmada ahşap türlerini doğal dayanıklılıklarına göre sınıflandırmıştır. Çizelge 1de bu çalışmaya göre bazı ahşap türlerinin doğal dayanım süreleri özet olarak verilmiştir. Çizelgeden anlaşılacağı üzere, özellikle özgül ağırlığı düşük yapraklı odunların dayanma süreleri oldukça azdır (< 5 yıl). Dış mekan tasarım ve peyzaj donatı elemanı olarak ülkemizde yoğun olarak kullanılan iğne yapraklı odunların dayanma süreleri de sadece 5-10 yıl arasında (az dayanıklı) olarak belirtilmektedir. Orta veya yüksek dayanıklı odunlar genellikle özgül ağırlıkları yüksek ve koyu renkli öz oduna sahip ibreli bitkilerin odunları olarak açıklanmaktadır. Literatürde benzer sonuçlara rastlanmaktadır.

 

 

 

Çizelge 1. Bazı ahşap türlerinin doğal dayanıklılık özellikleri

 

Dayanıksız

(< 5 yıl)

Az dayanıklı

(5-10 yıl)

Orta dayanıklı

(10-15 yıl)

Dayanıklı

(15-20 yıl)

Akçaağaç

(Acer sp.)

Çam

(Pinus sp.)

Douglas göknarı (Pseudotsuga sp.)

Ardıç

(Juniperus sp.)

Dişbudak

(Fraxinus sp.)

Göknar

(Abies sp.)

Servi

(Cupressus sp.)

Mazı

(Thuja sp.)

Kayın

(Fagus sp.)

Ladin

(Picea sp.)

Melez

(Larix sp.)

Sedir

(Cedrus sp.)

Kavak

(Populus sp.)

Karaağaç

(Ulmus sp.)

Ceviz

(Juglans sp.)

Ak meşe

(Quercus alba)

Ihlamur

(Tilia sp.)

Dut

(Morus sp.)

Afrika Maunu (Swietenia Mahogani)

Kestane

(Castenae sp.)

 

Ahşap doğal bir malzeme olmasından dolayı, bazı büyüme kusurlarını örneğin budaklılık, lif kıvrıklığı, eğrilik, çatlaklar ve gövdede çap düşümü vb., içermesi beklenebilir. Bu kusurlar, kullanılacak ahşap malzeme kusurlarının belirli derecelerde sınırlandırılması veya kalite sınıflarına göre ayrılmasıyla tanımlanabilir. Daha düşük kalite olarak sınıflandırılan ahşaptaki kusur sayısı ve büyüklükleri daha fazla, yüksek kalite olarak ayrılmış ahşapta ise bu nitelik ve nicelik bakımından en düşük seviyede veya pratik olarak hiç bulunmaz. Bu yönden incelendiğinde değişik kullanım yerlerine uygun şekilde bazı doğal büyüme kusurlarını içermesi kabul edilebilir. Özellikle maliyetin düşük olması gerektiği durumlarda bazı kusurlar tolere edilebilir. Çizelge 2de, genel bilgi vermesi açısından, farklı amaçlar için kullanılan ahşap malzemenin bir sınıflandırma şekli verilmiştir.

 

 

Çizelge 2. Farklı amaçlar için kullanılacak ahşap malzeme sınıfları (Cristoforo, 1976; Mc Donald ve Ark, 1996).

 

 

Genel maksat kullanımı için

Kalite sınıfı

Ahşap özelliği

 

1

Standarda göre kusursuz kabul edilebilir   (en yüksek kalitede kereste). Sadece bazı küçük kusurları önemsiz derecede içerebilir.

 

2

Çatlak ve çarpıklık bulunmayan, fakat bazı küçük kusurlara az sayıda (budaklılık vb.,) sahip ahşap. (iyi  kalitede kereste).

 

3

2. sınıfa göre daha fazla (orta kalitede kereste). Tüm çeşit kusurlar sınırlı sayıda bulunabilir. Kusurlu kısımlar ahşaptan kesme ile kolaylıkla uzaklaştırılabilir.

 

4

3. sınıfa göre daha fazla sayıda ve tüm kusur çeşitlerini bulundurabilir (düşük kalitede kereste), bütün kusurlar fazla miktarda bulunabilir, yüzeyde budak delikleri, yarıklar ve açıklıklar olabilir.

 

5

Bu sınıf ahşap malzeme, yapısal işlerden çok artık ve atık olarak kullanılması düşünülebilir (yonga lifi, vb.,) (Genel maksat işlerine uygun olmayan kereste)

 

 

 

 

Yapısal kullanım için

Yapı işlerine uygun

Yapı işleri için en yüksek kalite sınıfı ahşap malzeme. Pratik olarak kusursuz veya çok az kusur içeren malzeme.

 

Standard

Yapı işleri için yüksek kaliteli,  fakat bazı küçük kusurları sınırlı sayıda içeren malzeme.

 

Faydalanılabilir

Yapısal işler için düşük kalite sınıfı. Daha fazla sayıda kusur içerir. Yapılarda, tek başlarına yeterli direnç sağlayamadıklarından çoğunlukla diğer destek elemanları ile birlikte kullanılması uygundur.

 

Ekonomik sınıf

En düşük kalitedeki yapısal ahşap malzeme. Çok fazla sayıda kusur içerir.  Yapılarda, tek başlarına yeterli direnç sağlayamadıklarından, direnç gereken yerlerde kullanımları uygun değildir.

 

 

 

Yumuşak veya sert odun terimi, ahşabın gymnosperm ağaçlardan (iğne yapraklı) veya angiosperm ağaçlardan (yapraklı) elde edilen ahşap malzemenin tanımlanması için veya genel anlamda botanik özelliğine bağlı olarak ayrıştırmada kullanılmaktadır. Bu terimden yola çıkarak, ahşabın yumuşak odun olarak açıklanması onun sertliği, kolay kesilmesi veya işlenmesi ile ilgili yeterli ve doğru bilgi vermemektedir. Örneğin, yumuşak odun olarak sınıflandırılan çam ve göknar odunları, sert odun grubunda tanımlanan kavak ve söğüt odunundan daha zor kesilebilir veya işlenebilir. Benzer şekilde duglas göknarı ve ladin türleri, ıhlamur ve kavak odunları kadar sert odun özellikleri gösterebilmektedir. Bu nedenle yumuşak veya sert odun terimi o ahşap malzemenin direnci, estetik özelliği veya sertliğini tam olarak ifade etmemektedir (Anon., 1999; Bozkurt ve Erdin, 1997; Mc Donald ve Ark, 1996). Bir zamanlar, dış atmosferik şartlarda sadece birkaç yıl kullanım ömrü öngörülen ahşap malzeme, bazı işlemler uygulanarak (emprenye, yüzey işlemi, boya vb.,) kullanım ömrü çok uzun sürelere uzatılabilmektedir. Bu durumun oluşmasında bilim ve teknolojide kaydedilen ilerlemeler yanında, ahşap malzemenin gün geçtikçe daha zor ve pahalı şekilde tedarik edilmesi, doğal estetik görünümünün kullanım yerinde uzun süre muhafaza edilmek istenmesi verilebilir.

 

 

SONUÇ VE ÖNERİLER

 

Bu çalışmada kısaca açıklandığı üzere, ahşap malzemenin günümüzde hala önemini koruması ve yoğun şekilde tercih edilmesinin nedenleri arasında, estetik görünümü, kolay ve ucuz şekilde temin edilebilmesi, kolay işlenebilmesi, hafif ve dayanıklı bir malzeme olması gibi nedenler sayılabilir. Gelecekte de kendi kendini yenileyen orman kaynaklarından elde edilen ahşap malzemeye olan ilginin artarak devam etmesi beklenmektedir. Fakat ahşap malzemenin son kullanım yerinde beklenen etkiyi yaratabilmesi için, bu malzemeyi tercih eden tasarımcıların, ahşap malzemenin özelliklerini iyi bilmeleri gerekir. Ahşap malzemenin dayanıklılık ve estetik özelliği göz önüne alınarak ahşap esaslı dış mekan donatı elemanları uzun süre beklenen görünüş ve fonksiyonel özelliğini sürdürmesi sağlanabilir.  

 

 

 

KAYNAKLAR

 

Anonymous, 1999. Wood Handbook: Wood as an Engineering Material,  U.S. Department of Agriculture, Forest Service, FPL-GTR-113. Madison, WI.

A. A. Karadağ, S. Korkut, D. S. Korkut, G. A. Kesim. 2009. Peyzaj Mimarlığında Ahşap Kullanımı, Bartın Orman Fakültesi Dergisi, I. Ulusal Batı Karadeniz Ormancılık Kongresi Bildiriler Kitabı, Özel Sayı, Cilt II, Sayfa: 501-509

D. M. Winterbottom, 2000.Wood in the Landscape, A practical guide to specification and design, John & Wiley Sons, NY.

D. L. Cassens ve William C. Feist,  1991. Exterior Wood in the South, Selection, Application and Finishes, U.S. Department of Agriculture, Gen. Tech. Rep. FPL-GTR-69, USA.

G. Uzun, 1998. Yapı Materyalleri, Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları, Ders Kitapları, Yayın No: 49, Adana

K. A. Mc Donald, R. H. Falk, R. S. Williams, J. E. Winandy, 1996. Wood Decks, Materials, Construction and Finishing, Forest Products Society, Madison, Wisconson, USA.

R. J. De Cristoforo, 1976. Wood Projects for the Garden, Ortho Books, Chevron Chemical Company, Sanfrancisco, CA, USA. pp.96

T. L. Amburgey, (2000). Fungi and Their Effects on Untreated Wood Products. AWPA Newsline.

Y. Bozkurt, Y. Göker, N. Erdin, 1993. Emprenye Tekniği, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi, İ. Ü. Yayın No:3779, O. F. Yayın No: 425, ISBN 975-404-327-2, İstanbul, 429 s.

Y. Bozkurt ve N. Erdin, 1997. Ağaç Teknolojisi,  İ.Ü.Orman Fakültesi Yayınları, Yayın No: 445, İstanbul.

 

 

 

FOTOLAR:

 

Şekil 1. Ahşap döşeme ve çocuk oyun elemanı örneği

 

 

Şekil 2. Bazı ahşap malzemenin doğal görünüşleri

 

 

Designer who chooses wooden material should know about the properties of material in order to use the expected impact over the places. By considering durability and aesthetic properties of wood material, it can be used as outdoor design element and by this usage we can provide the expected sustainability with function and good view.

 

 


Paylaş: