İSTANBUL’UN DOĞAL BİTKİ ZENGİNLİĞİ İÇERİSİNDEKİ ÜÇ ENDEMİK OTSU BİTKİ

 İSTANBUL’UN DOĞAL BİTKİ ZENGİNLİĞİ İÇERİSİNDEKİ ÜÇ ENDEMİK OTSU BİTKİ
  Prof. Dr. Ünal AKKEMİK
  23 Mart 2016 Çarşamba

İstanbul; 8500 yıl geriye giden tarihsel bir geçmişi ile Roma İmparatorluğuna 65, Bizans İmparatorluğuna 1058 ve Osmanlı İmparatorluğuna da 469 yıl başkentlik yaparak (Sağlam, 2007)1 dünyanın en önemli başkentlerinden biri olmuştur. Bu tarihsel zenginliğine 2500e varan bitki çeşitliliğiyle eşsiz bir kenttir. Bu kent jeolojik çağlardan bu yana çok değişik bitkilere de ev sahipliği yapmıştır. Örneğin bugün sadece Kuzey Amerika-Kaliforniya çevresinde ve dağlarında yetişen Sekoya ağaçlarının 25 milyon yıl önce İstanbulun en önemli orman ağaçları olduğunu fosil kayıtlardan öğreniyoruz.

 

Son yüz bin yıllık dönemde yaşanan buzullar ile bunların öncesi ve sonrasında değişen iklim koşulları nedeniyle bitkilerin kuzeyden güneye ya da güneyden kuzeye göç ettiklerini geçmiş dönem fosil kayıtlarından öğreniyoruz. Göç yolu üzerinde bulunan İstanbul, bitkilere de son derece elverişli bir yaşam ortamı sağladığı için çoğu bitki bir yandan göçüne devam ederken diğer yandan da burayı yurt edinmiş ve böylece İstanbuldaki bitki çeşidi 2500e ulaşmıştır. 125i odunsu bitkilerden oluşan bu zenginliğin önemli bir kısmı otsu bitkiler olup çoğunluğu sadece doğal alanlarda yetişebilmektedir. Bazı bitkiler ise rekabet gücü çok yüksek ve ekolojik istekleri de çok geniş olduğundan bozulmuş doğal alanlar, işlenmiş topraklar ve terk edilmiş alanlarda yetişmektedir. Bunlar çok geniş yayılışlı bitkilerdir ve hatta bazıları (Örneğin ağaçlardan yalancı akasya -Robinia pseudo-acacia-, kokarağaç -Ailanthus altissima-, otsulardan Aster squamata ve yarı odunsulardan Dittrichia viscosa) istilacıdır.

 

ÜÇ ENDEMİK BİTKİ

Bu bitkilerin çoğu, aynı zamanda hem ülkemizde hem de Avrupa ve Balkanlarda yaygın bir şekilde yaşamaktadır. Buna karşın öyle bitkiler var ki "endemik bitki" olarak adlandırdığımız bu bitkiler, sadece ülkemize özgü ve dünyanın başka hiçbir yerinde doğal yetişmemektedir. Bunlar içerisinde de bazıları sadece İstanbulda bulunmakta ya da en geniş yayılışını İstanbulda yapmaktadır. Bu yazı kapsamında İstanbulda bulunan endemik bitkilerden üçü üzerinde durulacaktır:

1.      Sultan pelemiri (Cephalaria tuteliana Kuș & Göktürk): Sadece İstanbul-Başakşehir çevresinde bulunan bu tür, bugüne kadar 11 değişik noktada yayılışı tespit edilmiş ve İstanbul endemiği olan bir türdür. Bu yayılış alanlarından 3ü daha şimdiden yok olmuş ve yerinde yüksek binalar yükselmiştir. Yani bu bitkiyi bu hızla gidilirse, yakın gelecekte doğasıyla birlikte kaybetme riskimiz vardır. Her ne kadar tohumla başka alanlarda çoğaltılsa da (yapılıyor mu bilmiyorum!), önemli olan böylesine nadir bitkileri doğasıyla beraber korumaktadır. Bu konuda görünen odur ki, doğasıyla koruma konusunda yeterli adım atılmamakta ve inşaat sektörü daha ağır basmaktadır.

 

2.      İstanbul nazendesi (Lathyrus undulatus Boiss.): Adını İstanbuldan alan bu endemik bitkinin de İstanbuldaki yaşam alanları büyük tehlike altındadır. İnsan etkisinin kendisini gösterdiği alanlarda diğer bitkilerle rekabet edemeyen ve sadece doğal ortamlarda ve orman kenarlarında bu endemik türün de yayılış alanları her geçen gün azalmaktadır. Son derece görsel çiçeklere sahip olan bu bitki, aslında süs bitkisi olarak da yaygın bir şekilde kullanma potansiyeline sahiptir. Bu bitkinin süs bitkisi olarak değerlendirilmesi, endemik bitki kavramının da gelişmesine katkı sağlayacaktır. Şu unutulmamalıdır ki, bu türün süs bitkisi olarak kullanılsa dahi doğal ortamlarının korunması ve doğadaki devamlılığının mutlaka sağlanması gereklidir.

 

 

3.      Çokbaşlı köygöçüren (Cirsium byzantinum Steud.): İstanbulda dağınık vaziyette, açık alanlarda, orman içi ve kenarlarındaki ağaçsız kısımlarda yetişen endemik bir türdür. Adı, dikenli yapısından dolayı köy göçüren olsa da, çok güzel beyaz çiçekleri olan ve yer yer boyu 1,5-2 mye kadar ulaşabilen otsu bitkilerdir. İstanbuldaki yayılış alanları ne yazık ki, doğrudan insan baskısı altında ve yapılaşma alanları ile mega proje sahalarında kalmaktadır. O nedenle İstanbulda tehlike altında bulunan endemik türlerden biridir.

 

 

DOĞAL YAPININ KORUNMASI

Özhatay ve diğ. (2010)2, nesilleri küresel ölçekte veya Avrupa ölçeğinde tehlikede kabul edilen çok sayıda bitkinin yaşam alanı olan İstanbulda 7 sahanın Önemli Bitki Alanı olarak tanımlandığını belirtmektedir. İstanbul florasına kayıtlı doğal bitkilerden 270 tanesi, Türkiyenin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitkileri Listesinde bulunmaktadır ve bu bitkilerden 40 kadarının dünya üzerindeki en zengin popülâsyonları İstanbuldadır (Özhatay ve diğ, 2010). Bu durum da İstanbulun bitki çeşitliliğinin artık bir an önce korunması gerektiğini göstermektedir. Bu bağlamda;

 

  • İstanbulda bulunan Önemli Bitki Alanları" mutlaka koruma altına alınmalı ve insan kullanımı sınırlandırılmalıdır. Kıyı Kumulları, Yarımburgaz Mağaraları gibi Önemli Bitki Alanları; bitki çeşitliliğinin yüksek olduğu hassas alanlar olup aynı zamanda nadir ortamlardır. Bu ortamlarda bitkilerin korunması aynı zamanda ekosistemin diğer tüm unsurlarının da korunmasını sağlayacaktır.

 

  • Endemik ve nadir bitkiler yerleriyle birlikte korunmalıdır. Bu bitkilerin tohumlarının toplanması ex situ olarak adlandırılan doğal alanı dışında korumaya olanak sağlamaktadır ama burada önemli olan ortaya çıktığı ve geliştiği doğal yapıyla birlikte korunmasıdır.

 

  • Sivil toplum kuruluşlarına destek verilerek İstanbulun doğal zenginliği konularında eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları yapılmalıdır. Özellikle ilk ve ortaokul çağlarında etkili olan doğa eğitimleri kapsamında "bitki zenginliği ve önemi", "endemik bitki" gibi kavramlar

 

İstanbulda kentleşmenin giderek arttığı bu koşullarda, en önemli koruma önlemlerinin başında İstanbul nüfus artışının artık durdurulması ve nüfus artışına yol açan mega projelerin yapılmaması gelmektedir. Nüfus hem içeriden doğumla hem de diğer illerden ve son yıllarda da mültecilerle kontrolsüz bir şekilde artmaktadır. Artış böyle devam ettiği sürece, doğal alanların korunmasına dönük alınan ya da alınacak önlemler yetersiz kalacak ve Roma, Bizans ve Osmanlı İmparatorlukları ile Cumhuriyet Döneminde korunan doğal alanlar daha da azalacaktır.

 

 

1Sağlam, M. R. 2007. Megakentler: Dünü, Bugünü, Geleceği ve İstanbul. TMMOB İstanbul Kent Sempozyumu. Bildiriler Kitabı: 57-70. 13-15 Eylül 2007, İstanbul

 

 

2Özhatay, N., Özhatay, E., Erdem, A.Ö. 2010. Şilenin Doğal Bitkileri. Işık Üniversitesi Yayını

 

 


270 of natural plants which registered in Istanbul flora also take part in Turkeys Endangered and Rare and Endemic Plants list. The richest populations up to 40 of these plants over the world are located in Istanbul.

 

 

 

 

 

 

 


Paylaş: