KIŞ BAHÇELERİ İÇİN BİTKİ VE BAKIM ÖNERİLERİ

 KIŞ BAHÇELERİ İÇİN BİTKİ VE BAKIM ÖNERİLERİ
  Dr. Arş. Gör. Arda Akçal
  24 Şubat 2016 Çarşamba

 

Doğadaki cömertliğin ve canlılığın en önemli ifadelerinden biri, hiç kuşkusuz bitkilerin zamanla aldıkları form, birbirinden farklı yapıdaki dokuları ve mevsimlere göre değişen göz kamaştırıcı renkleridir. Park ve bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilen birçok tek ve çok yıllık bitki türü için bahardan yaz mevsimine doğru geçiş sürecinde geçekleşen çiçek ve yaprak kompozisyonları, yarattığı renk harmonisinin yanı sıra, estetik anlamda farklı dokunuşlar ile derin bir görsellik ortaya koyarken, insanlar üzerinde de oldukça güçlü duygusal etkiler meydana getirmektedir. Sahip oldukları enerjinin büyük bir kısmını büyüme ve gelişme faaliyetleri için harcayan bitkiler sonbahar aylarının sonuna kadar sıcaklık ve ışıktan maksimum düzeyde yararlanabilirken, kış ayları içinse aynı durum söz konusu değildir. Son yıllarda, ülkemizin de içerisinde yer aldığı kuzey yarım kürede kasım ayından başlayıp mart başlarına kadar süren periyotta kış mevsimi oldukça çetin ve sert koşullarda gerçekleşirken, bu durum özellikle kentsel rekreasyon alanları, hobi amaçlı parklar, kamu binaları, site ve ev bahçeleri vb. yerlerdeki peyzaj uygulamalarında kullanılacak bitki tür ve çeşitlerinin seçimi bakımından önem taşımaktadır.

Kış mevsiminin karakteristiğinde yer alan düşük sıcaklıklar özellikle sert geçen iklimler için egzotik kökenli süs bitkilerinin olumsuz koşullara olan dayanımını oldukça zorlaştırırken, gün uzunluğunun giderek kısalması, açık ve kapalı gün (güneşli/bulutlu) sayısındaki değişim, yoğun yağış, kuvvetli rüzgar gibi iklimsel faktörler de, bitkilerin gelişimini sınırlandırmaktadır. Diğer taraftan, dış mekan süs bitkileri içerisinde işlevsellik açısından farklı özelliklere sahip bitki türlerinin bir arada kullanılması, monokrom rengin hakim olduğu bu dönemde bahçe içerisinde düşen ritmin tekrar geri kazandırılması, görsel ve ekolojik verimliliğin üst düzeyde tutulması, bitki tasarımları bakımından üzerinde dikkatle durulması gereken konulardır.

 

ESTETİK VE FONKSİYONEL

Genel olarak çevre düzenlemelerinde çoğunlukla çalı ve ağaççık formdaki ibreli türler ile yaprağını döken ve her dem yeşil geniş yapraklı dış mekan süs bitkileri kullanılsa da, peyzaj uygulamalarında bölgelere göre mevsimsel özelliklerin çok fazla dikkate alınmadığı göze çarpmaktadır. Oysa hem estetik hem de fonksiyonel bakımdan beklentileri karşılayabilme potansiyeline sahip bitkilerden oluşturulacak bir kış bahçesi, kalıcı bir plantasyonda sürdürülebilirliği de beraberinde getirecektir. Bu nedenle, tasarımlarda ağırlıklı olarak, soğuk ve yağışlı havalara dayanıklı, uzun süreli düşük ışık koşullarında kalabilen, sonbahar - kış periyodunda yaprak renklerinde değişim meydana gelen bitkilere yer verilmelidir. Çok yıllık bitkilerden yaprağını döken türler içerisinde yer alan Akçaağaçlar (Acer spp.) bunların en somut örneklerindendir. Sonbahar - kış periyodunda sarıdan turuncuya, kırmızıdan mora kadar aldığı farklı yaprak renkleri nedeniyle bitki tasarımlarında özellikle bu bitkiler sıkça değerlendirilmelidir. Soğuk ve nemli iklimlere dayanıklılığı ile ön plana çıkan Acer palmatum ‘Atropurpureum, kırmızı - mor renkte yapraklara sahip bir tür olup, drenajı iyi ve organik maddesi yüksek topraklarda oldukça iyi gelişim gösterir. Kış aylarında açıktaki bahçeler için ideal bir diğer bitki ise, soğuk ve rüzgarlı havalara dayanıklı her dem yeşil türlerden Ericaceae familyası içerisinde yer alan ağaçcık ve çalı formundaki Kocayemiş (Arbutus unedo)tir. Koyu yeşil yapraklara ve kırmızıdan kahverengiye değişen gövde renklerine sahip olmasının yanı sıra, çiçek ve meyveleri aynı anda bitki üstünde bulundurabilmesi gibi oldukça dikkat çekici özellikleriyle ön plana çıkmaktadır. Bu dönemde bahçeye hareket katarak canlı bir görünüm kazandıran bitkilerden birisi de, Kamelya (Camellia japonica)dır. Her dem yeşil çalı ve ağaççık özelliğinde, sert ve parlak yapraklara sahip olan bu tür humusça zengin, asidik topraklardan hoşlanır, serin bölgelerde güzel gelişir. Kamelyalar, kış aylarından itibaren ilkbahar sonuna kadar farklı renklerde açabilen göz alıcı güzellikteki çiçekleriyle oldukça zarif görüntüler sergilemektedir. Soğuk (-90 Cye kadar) kuzey bölgelerde bunlara alternatif olarak Cinnamomum camphoralar kullanılabilir. Sık dallı, dik gövdeli, her dem yeşil ağaç ve çalılardan oluşan bu bitkiler hızlı bir gelişim göstermesinin yanı sıra krem renkli çiçekleriyle de oldukça dekoratif bitkilerdir. Daha soğuk bölgelerde (-200 Cye kadar) ise,  turuncu - sarı - kırmızı renklere sahip dalları ve canlı kırmızıya dönüşen yapraklarıyla Cornus sanguinea ‘Winter Beauty, kış bahçelerinde bulundurulması gereken önemli dekoratif çalı türleridir. Öte yandan, kış mevsimi süresince çim bitkisi bulundurulamayacak toprak yüzeyler ile taşlık alanlardaki peyzaj uygulamaları açısından Festucalar uygun bir seçim olabilir. Özellikle geniş gövde oluşturan ağaç altlarında ve bahçelerde yürüyüş yollarının etrafında gruplar halinde kullanıldığında etki yaratırlar. Soğuğa oldukça dayanıklı olan varyetelerinden Festuca glauca ‘Elijah Blue sahip olduğu donuk mavi renkteki yapraklarıyla, gri-yeşil tonların çok fazla hakim olduğu kış bahçeleri için iyi bir alternatiftir.

Kuzey ülkelerin nemli bölgelerinde peyzaj uygulamaları bakımından oldukça sık tercih edilen çalı türlerinden Gaura cinsi de, kış mevsiminde bahçede sınır bitkisi olarak kullanım alanı bulabilecek zarif bitkilerdendir. Bulunduğu her ortamda bitkisel özelliklerini koruyabilen Gaura lindheimerinin adaptasyon yeteneği oldukça yüksektir. Uzun süre açık kalan pembe tondaki çiçekleri ve kırmızı yapraklarıyla göze çarpan bitkide çiçeklenme sonrası yapılacak hafif budamalarla yeni sürgün oluşumu sağlanabilir. Bu türün, yeşil - kahverengi benekli yapraklara ve beyaz çiçeklere sahip varyetesi olan G. lindheimeri  ‘Alba, pembe çiçekli ve yeşil yapraklı G. lindheimeri  ‘Passionate Pink ve G. lindheimeri  ‘Tricolor gibi pembe çiçekli, üç renkli yaprağa sahip varyeteleri kullanılarak kış aylarında her daim diri ve kullanıma açık bir bahçe oluşturmak mümkündür.

 

PEYZAJ UYGULAMALARINDA

Peyzaj uygulamalarında çok yıllık bitkilerden yalnız sütun veya piramidal forma sahip bitkilerin yanı sıra, tek tip yeşil rengin hakim olduğu koniferlerin oldukça sık kullanılması bir süre sonra tasarımın ahengini bozmaktadır. Bu nedenle, kış mevsimi süresince bahçede dengeli bir renk dağılımı elde etmek için çiçeklenme zamanları birbirinden farklı olan, yaprak rengi bulunduğu yerin konumuna, ışık ve sıcaklığa bağlı olarak değişebilen ve aynı zamanda yaprakları döküldüğünde ortaya çıkan farklı gövde renkleriyle de tasarımda rol alabilen bitki türleri ile çalışılması, peyzaj uygulamalarından azami düzeyde faydalanılabilmesini sağlayacaktır.

Özellikle ev bahçeleri için üzerinde durulması gereken önemli bir konu, kış mevsimi süresince bahçedeki bitkilerin kültürel bakım şartlarının optimal düzeyde yerine getirilebilmesi ve tasarım amaçlı kullanılan süs bitkileri üzerinde soğuk hava, şiddetli rüzgar ve yağışla birlikte oluşacak olumsuz etkilerin minimum düzeye indirilerek, bitkileri korumaya yönelik bazı basit tedbirlerin alınmasıdır. Kış mevsimi aylık periyotlar halinde değerlendirilecek olursa;

Aralık ayında; süs bitkisi olarak değerlendirilebilecek kiraz, erik gibi bazı meyve ağaçlarının yanı sıra, genç akça ağaçlar ve ince kabuklu ağaçlarda soğuktan kaynaklanan kabuk yarılması ve çatlamalar önlenmelidir. Özellikle güney ve güneybatıya bakan tarafta beyaz lateks (yağ bazlı) boya ile gövde boyanabilir, ağaç gövdeleri keten çuval veya bezlerle sarılabilir. Kar yağışı alan bölgelerde, çalı formundaki bazı ardıç (Juniperus spp.) ve mazı (Thuja spp.) türlerinde gövdede kırılma meydana gelmemesi için sicimle bağlanıp, çıtalarla desteklenerek bitkiler üzerindeki kar yükünün hafifletilmesi önemlidir, bu işlem bitkinin korunması ve uzun ömürlü olması bakımından gereklidir. Bunun yanı sıra, her dem yeşil yapraklı bordür bitkilerinin kış güneşi ve rüzgarın yakıcı, kurutucu etkisinden korunması için güney ve batı yönlerine kanvas, polietilen vb. örtüler gerilmiş ekranlarla perdeleme yapılabilir. Bu dönemde bahçede yer alan güllerin korunması için, dip kısmındaki toprak aşı noktasına kadar kabartılıp saman, gübre ya da kıyılmış yaprak gibi ek organik materyaller üst üste yerleştirilip malçlama yapılarak, yaklaşık 30 cm yüksekliğinde bir tümsek oluşturulmalıdır. Güllerde budama geciktirilerek, kışın geç veya erken ilkbahar döneminde budanmalıdır.

Ocak ayında bahçe tasarımına bitki ilavesi yapılacaksa, önceden oluşturulan peyzaj uygulamasına sadık kalınarak, bahçeye dinamizm getirebilecek ve aynı zamanda soğuğa dayanıklı türler seçilmelidir. Tasarım bitkisi olarak kullanılan genç ağaçların alt gövdeleri üzerinde kemirgen, kuş ve böcek zararından kaynaklanan bir yaralanma varsa, bu noktalar tespit edilip bakırlı preparatlarla ilaçlanmalı ve üzerine aşı macunu sürülerek bez veya çuvallarla sarılmalıdır. Öte yandan, baharda çiçeklenen forsitya, spirya, hanımeli gibi bazı çalı türleri budanarak, bunlardan çoğaltım maksadıyla çelik alınabilir.

Şubat ayı içerisinde, daha önceki aylarda bitkiler üzerinde yapılan malç uygulamalarının durumu, soğuk ve rüzgar perdelerinin konumu kontrol edilerek gözden geçirilmeli, yapılan kültürel uygulamalar gerekliyse tekrarlanmalıdır. Baharda erken çiçeklenen türler dışında bahçedeki çalı ve ağaççık formundaki peyzaj bitkilerinin budaması yapılmalı, diğerleri ise çiçeklenme sonunda budanmalıdır. Özellikle, peyzaj bitkisi olarak da kullanılan erik, kiraz ve şeftali gibi bazı sert çekirdekli meyve türlerinde terbiye sisteminin korunması ve bitkide boy kontrolünün sağlanması maksadıyla zayıf, hasar görmüş, ölü kol ve dallar bu dönemde budama yoluyla bitkiden uzaklaştırılmalıdır.

 

 

KAYNAKLAR

 

Yücel, E., Ocak, A., Özkan, K., Soydam, S., 2006. Türkiyede Süs Bitkisi Olarak Yetiştirilen Ağaçlar ve Çalılar. III. Ulusal Süs Bitkileri Kongresi, 8-10 Kasım 2006, İzmir. s:450-461.

 

Lerner, B. R., 2001. Winter Garden Calender,    Purdue University Cooperative Extension Service, West Lafayette, IN 47907, ABD

 

 

 

  

Low temperatures located in characteristic of winter particularly adverse conditions affects exotic originally ornamental plants negatively. Also the climatic factors such as strong winds, heavy rainfall and variance of open-cloudy day numbers limits the growth of plants.


Paylaş: