16 Mart 2016 Çarşamba
Araş. Gör. Merve EMİNEL*²
1- TARİHTE KIŞ BAHÇELERİ
İnsanlık tarihinin başından itibaren dini törenlerde adak olarak kullanılan kesme ve saksı çiçekçiliğinin çıkış noktası olarak bilinen Yunanistanda her mevsim bitki yetiştirilebilmesi amacıyla oluşturulan "Adonisin Bahçesi" ismiyle bilinen bir bahçeden söz edilmektedir. Yunanistanda ortaya çıkan bu bahçe kış bahçelerinin ilk örnekleri olduğu düşünülmektedir.
Versay (Versailles) Sarayının bahçesinde yere gömülü, çatısı cam olan ve Fransa Kralı XIV. Louis için dört mevsim taze meyve ve sebze yetiştirebilmek amacıyla oluşturulmuş "Etüv" adı verilen mekan günümüz kış bahçesi anlayışının ilk örneğini oluşturmuştur (TRESSER 1986).
16. yüzyılda İngiltere, İtalya, Hollanda gibi Avrupa ülkelerinde başlayan bitki ticareti nedeniyle artan talepler nedeniyle botanik bahçeleri kurulmaya başlanmış ve kış bahçeleri sistematik bir yaklaşımla bu bahçeler içerisinde yer almıştır. 17. yüzyılın başlarında o dönemde İngiltereye gönderilen bitkilerin soğuk havadan etkilenmesini önlemek amacıyla Eden Garden (Cennet Bahçesi) adı verilen bir kış bahçesi oluşturulmuştur. 17. yüzyılın sonlarına doğru Avrupada yetişen bitki tohumları dünyaya ihraç edilmeye başlanması ile kış bahçelerinde verimi artırmak amacıyla havalandırma, güneş kontrolü, yalıtım gibi teknik çözümler aranmaya ve üretilmeye başlanmıştır. 18. yüzyılda Hollandalı tasarımcılar kış bahçelerinin konstrüksiyon yapısında çatı ve pencerelerde iyileştirmeler gerçekleştirerek, pencere altlarında yalıtım sağlayıcı yağlı kağıt kullanmış, yazın sıcak havanın dışarı atılabilmesi için pencere sistemi ile mekan içi kirli hava sirkülasyonu için çatı havalandırmaları geliştirmişler ve güneş kontrolü için de boyalı cam kullanmışlardır (MERCAN 2000; HIX 1981).
19. yüzyılda kış bahçeleri bitki yetiştirme aktivitesinin yanı sıra lüks yaşam simgesi olarak günlük hayatta kullanılmaya ve konut ile ilişkilendirilmeye başlanmıştır. Teknolojinin de ilerlemesi ile birlikte irili ufaklı, farklı tip ve özellikte, yapıya bitişik veya tekil kullanımlı farklı kullanım amaçlarına hizmet eden kış bahçeleri oluşturulmaya başlanmıştır.
En basit anlatımla kış bahçesi, küçük bir bahçenin iç mekana taşınması ve iç - dış mekan ayırımının ortadan kaldırılması olarak da tariflenebilir.
2- KIŞ BAHÇESİ TÜRLERİ
Kış bahçeleri, dış hava koşullarından etkilenmeden, kullanıcısı için iklimsel konforu sağlanmış, yeşil doku içerisinde ve ev konforunda, gerekli dekorasyon malzemeleri ile döşenmiş, oturma, dinlenme, çalışma, uyuma, eğlenme, yemek yapma ve yeme gibi birbirinden farklı aktivitelerin gerçekleştirilebileceği, iç mekan bahçeleri olarak nitelendirilebilir.
Kış bahçeleri, konum itibarı ile yapıya bitişik veya bahçe içerisinde tekil olarak yer alabilir. Fiziksel açıdan yapının mimarisi ile uyumlu olabilecek kare, dikdörtgen, açılı, dairesel, çokgen gibi çeşitli formlarda oluşturulabilir. Konstrüksiyonda ahşap, alüminyum, çelik ve plastik esaslı malzemeler ile bu malzemeler içerisine monte edilecek cam, plexiglass, fiberglass veya polikarbon gibi şeffaf veya yarı şeffaf malzemeler tercih edilebilir.

Şekil 1: Değişik formlarda kış bahçesi örnekleri (Schmiclt 2011)
2.1 Yapıdan bağımsız olarak konumlandırılan yaygın kış bahçesi formları:
- Çatısı sivri kemerli tonoz, tabanı dikdörtgen olan Gotik Form,
- Belirli bir yükseklikteki düz duvar üzerine iki yöne eğimli bir çatı sistemi oluşturan Beşik Çatı Formu,
- Dikdörtgen taban üzerine tam kemerden oluşan tonoz yapıdaki Kasnak Formu,
- Cephesi üçgen olan tabanı kare veya dikdörtgen olabilen Üçgen Form,
- Yanal yüzeyleri tabana belirli bir açıyla oturan dikdörtgen veya kare tabanlı olabilen ve çatısı iki yöne eğimli şekilde oluşturulan Eğimli Form,
- Çatısı hariç tüm yüzeyleri toprağa gömülü olan Mahzen Formu,
- İngilterede geleneksel mimari tarzında oluşturulmuş VictorianTarzı (Bartok 2000)(Şekil 2).

Şekil 2: Yapıdan bağımsız olarak konumlandırılan yaygın kış bahçesi formları (Bartok 2000).
Yapıya bitişik olarak konumlandırılmış kış bahçeleri (Şekil 3), yapının bir yüzeyine monte edilebildiği gibi iki yüzeye de temas edebilecek köşe konumlarda da yer alabilir. Kış bahçesi yapının bulunduğu alandaki mekan ile entegre olabildiği gibi aynı zamanda da yapının dış mekanla bağının da sağlandığı bir ara eleman görevini de üstlenebilir. Özellikle bahçe kullanımlı yapıların teras, havuz gibi kullanım alanları için bir geçiş alanı oluşturarak iç-dış mekan bağını sağlayabilir.

Şekil 3: Yapıya bitişik kış bahçesi örnekleri (Bartok 2000).
2.2 Yapının cephelerinin yönlerine göre kış bahçelerinin değerlendirilmesi;
Güney cephesi; Güneşin doğuşundan batışına göre güneşlenme zamanı olarak en fazla güneş ışınına maruz kalan bölge niteliğindedir. Kış ayları için olumlu ve istenilen bir nitelik olmasına rağmen, yaz ayları da yüksek ısıya karşın gölgeleme önlemleri gerekecektir. Yüksek ısı mekan içindeki bitkilere zarar verebileceği gibi kullanıcılar için de ısı konfor sıcaklık değerlerinin üzerine çıkılması mekan kullanımını olumsuz etkileyecektir (Şekil 4).
Kuzey cephesi; Güneş ışınlarının en az etkin olduğu yön olması nedeniyle burada bulunan kış bahçeleri yaz aylarında sıcaklık ve gölgelenme açısından sorun yaşamayacaktır. Kış aylarında ise kuzey cephe oldukça soğuk olacaktır. Güneş ışınlarının etkisi ise hissedilemeyecek kadar azdır. Bu nedenle ısı isteği fazla bitkiler için ek ısınma önlemlerinin alınması gerekebilir. Bunun yanı sıra soğuk olan kuzey cephede kış bahçesinin yer alması yapı ısı izolasyonu için olumlu bir yaklaşım sağlayacaktır (Şekil 5).
Batı cephesi; Gün ortasından sonra güneş ışınlarını tüm gün alan cephe yaz aylarında günün yarısında oldukça sıcak olacaktır. Öğleden sonraki süreç içerisinde güney cephesi kadar olmasa bile gölgeleme ve havalandırma önlemlerinin alınması gerekecektir. Buna rağmen batı cephesi kış bahçesinde bitkilerin ısı ve ışık ihtiyaçları açısından olumlu bir yön olarak değerlendirilebilir.
Doğu cephesi; Günün ilk yarısından itibaren gün ortasına kadar güneş ışınlarını alan bir cephedir. Ne kuzey cephesi kadar soğuk ve gölgeli ne de güney cephesi kadar sıcak ve güneşli olacaktır. Kış bahçeleri için ideal bir yön durumundadır.
Şekil 4: Yapıya bitişik güneş enerjili seralar(Bartok 2000).
Şekil 5:Isı kazancı ve yaşam alanı için bitişik seralar (Bartok 2000).
Şekil 6: Pencere seralar (Bartok 2000).
Şekil 7: Kış bahçelerinin bölümleri (Bartok 2000).
3-KONUT VE KIŞ BAHÇESİ
Çağımızın yaşam alanları doğal ve yeşil ortamlardan uzaklaşıp daha çok asfalt ve beton arasına hapsolunca, insanlar eksikliğini hissettiği yeşil ve doğala yakın ortamları kendi yaşam alanları içerisine dahil edilebilen konutlarda yaşamayı tercih etmeye başlamışlardır. Kış bahçeleri, çatı bahçeleri, dikey bahçeler gibi bitkilerin yaşam ortamlarını konut gibi kapalı mekan kullanım alanlarına taşıyarak doğal ortamların eksikliklerinin giderilmeye çalışılması günümüzün modası haline gelmiştir.
İnsanın ihtiyaç duyduğu konfor iklim koşullarında sıcaklık değeri 21-26 °C, nem oranı ise % 20-75 rutubet miktarı aralığındadır. Sıcaklık veya nem oranının artması veya azalması ortam için ek ısıtıcı - soğutucu ya da nem dengeleyici gereksinimleri ortaya çıkaracaktır. Bir konutta oturma odası konfor sıcaklığı 20-21 °C iken yatak odası 18-20 °C ve mutfak 15 °C dir. Kış bahçeleri için se bu sıcaklık mutfak sıcaklığı ile aynı ısı değerlerindedir (Mercanköşk 1994). Kış bahçeleri ile birlikte kullanılacak konut mekanlarında ısı değişimlerinin sağlanmasında bitkisel dokunun mevsimsel değişimle doğru orantılı olarak mekan konfor düzeyine olumlu katkı sağlayacağı bellidir (MERCANKÖŞK 1994).
Yaşama alanları ile birlikte değerlendirilen kış bahçeleri konutun salon ve/veya oturma odası gibi günün her saati oturma, dinlenme, yemek yeme, toplanma gibi aktivitelerin gerçekleştirildiği bir mekandır. . Aydınlık, bol ışıklı ve güneşli, ferah, havadar ve şeffaf yüzeyleri dolayısıyla manzaraya hakim olma gibi özellikleri ile yaşam alanının konfor düzeyinin artırılmasına katkı sunabilir. Konut tasarım ilkelerine göre salon (yaşam alanı) tercihen güney, güney-doğu ve güney-batı yönlerinde konumlandırılır. Kış bahçeleri için yaz aylarında gölgeleme ve havalandırma amaçlı önlemlerin alınması gereken bir yön olduğu için, yaşam alanları içinde aynı önlemler söz konusu olacaktır (Resim 1, 2, 3)
Yatak odaları için tercih edilen yön, sabah güneşinin içeriye girmesine olanak sağlayan doğu ve güney-doğu yönleridir. Doğu yönü aynı zamanda kış bahçesinde en fazla tercih edilen yön durumundadır. Bitkisel dokusu yoğun olan bir kış bahçesi tercihinin yatak odası ile birlikte düzenlenmesi bitkilerin fotosentez olayında geceleri korbondioksit salıması nedeniyle çok tercih nedeni olmayabilir. Çözüm önerisi olarak bitkisel dokunun azaltılması veya yatak odası ile kış bahçesi arasında geceleri seperatör görevi görecek şeffaf bir duvar oluşturulması önerilebilir. Kişinin doğanın içindeymiş gibi bitkilerin arasında, bol ışıklı bir mekanda uyanması güne başlarkenki enerjisini arttırmaya yardımcı olacaktır.
Çalışma ve hobi odalarının konum değerlendirmesinde ise aydınlık ve sıcak ortamları tercih edilmektedir. Ferah ve huzur verici bir ortamın zihni açtığı ve odaklanma konusunda kolaylık sağladığı bilinen bir gerçektir. Kış bahçesi ile birlikte düşünülen bu mekanda yüksek tavanlar ve aydınlık yüzeyler istenilen ortamın yaratılmasına olanak sağlayacaktır (Resim 4)
Kuzey cepheleri ıslak hacimler için öngörülen yöndür (mutfak banyo v.b. gibi). Aynı zamanda kuzey-doğu ve kuzey-batı da mutfak için tercih edilebilecek yönler arasındadır. Kuzey yönleri kış bahçeleri için kış aylarında ek ısınma önlemlerinin alınması gereken yön konumundadır. Bu yönlerdeki kış bahçeleri yapının ısı yalıtımı için de olumlu bir durum sergileyecektir. Mutfak ile birlikte kullanılacak kış bahçesi içerisinde yemeklerde kullanılabilecek bitkilerin kullanılıyor olması da ayrıca bir keyif unsurudur.
Günümüzün modern mimari anlayışı içerisinde banyolar, cam yüzeylerle yatak odasına veya dış mekana cepheli olarak tasarlanabilmektedir. Bu anlayış mekanın kış bahçesi olarak değerlendirilmeden çok sadece mekana doğal ışık sağlamak amaçlı tasarımlar olarak değerlendirilmelidir.
Konutlarda balkon, teras, veranda, giriş, galeri boşluğu gibi yarı açık kullanımlı alanlarda da kış bahçesi kullanımları söz konusu olabilir. Kış bahçeleri söz konusu bu mekanlara kullanım kalitesi kazandırdığı gibi estetik bir değerde katmaktadır. (Resim5, 6 ).
Popülerliğini, işlevselliğini, estetik yapısını bozmadan ilk çağlardan günümüze kadar sürekli teknolojik gelişimleri ve kolaylıkları bünyesine alarak ve gelişerek gelen kış bahçeleri, gelecek zamanlar içinde de kendisine yer bulacaktır. Kış bahçeleri sürdürülebilir koruma-kullanma dengesinin öneminin arttığı ve artacağı gelecek dönemlerde de adından söz ettirir konumda olacaktır.
Günümüzün yeşil binalar (Earthship) bağlamında kış bahçeleri, ortam ısısının iyileştirilmesinde ve konutun kendi yiyeceğinin sağlanmasında önemli rol üstlendiği görülmektedir (Şekil 7, 8)
Resim1, 2, 3: Yaşam alanı ve kış bahçesi örnekleri

Resim 4: Dinlenme ve çalışma mekanı

Resim 5: Konut terası

Resim 6: Konut girişi

9: Earthship ( ekolojik yapı) konut plan ve kesiti
KAYNAKÇA
1- Bartok John W; 2000, Greenhouses for Homeowners and Gardeners, NRAES-137, New York, ISBN: 0-935817-51-4
2- Hix John; 1981, "The Glass House" Massachusetts, The MIT Press
3- Mercan Özge; 2000, "Kış Bahçeleri ve İç Mekan Düzenlemeleri" Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara
4- Mercanköşk Müge; 1994, "Çağdaş Kış Bahçeleri ve Geleneksel Mimarimizde Güneş Enerjisinden Yararlanmaya İlişkin Uygulamalar" Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Bornava
5- Tressider Jane; 1986, "Living Under Glass" , London, Thames&Hudson
6- Schmiclt Philip; 2011, "The Complate Guide to Greenhouses & Garden Projects, China, Creative Publishing International
Winter garden is called as carrying out to a garden into indoor place and to move to the elimination of interior-outdoor separations.


