13 Aralık 2016 Salı
Naturalizm, doğa anlayışının ilke ve yöntemlerinin edebiyata ve güzel sanatlara uyarlanmasıyla gelişmiş bir sanat akımıdır. 18. yüzyılda naturalistik akımla gelişen bahçeler, ilk kez İngiltere’de doğmuştur. Daha önceki bahçe düzenleme anlayışlarında insanın doğaya hâkimiyeti önem taşırken, bu yeni bahçe anlayışında, insan müdahalesinin en az olduğu, doğallığın hâkimiyetindeki bahçe tarzı ön plana çıkmıştır. Bu akımda düzenlemeye doğadan başlamak ve bahçeyi doğanın eve doğru bir uzantısı olarak görme eğilimi ön plandadır. Natüralizme ait düşüncelerin yeni bir stil olarak ortaya çıkmasıyla İngiltere’de bahçe duvarları kaldırılmaya başlanmış, böylece bahçe, çevresi ile bir bütün oluşturacak şekilde doğal peyzajın uzantısı haline gelmiştir. İlk örneklerde formal bahçelerden, natüralizmin etkisiyle informal bahçelere dönüşüm gözlenmiştir. Böylelikle formal bahçeye ait elemanlar ile doğa elemanları bir arada yer almışlardır. Doğal arazi formu, geniş çim alanlar ile grup ağaçların ve su öğesinin meydana getirdiği peyzajın içinde tapınak, köprü ve bahçe pavyonları gibi mimari öğeler odak noktaları olarak yerleştirilmiştir. Bahçelerde çit engeller yerine, görüşü kapatmamak için ha ha adı verilen hendekler kurulmuştur.
İngiltere’de naturalistik akımın öncüleri, Charles Bridgeman (1690-1738) ile William Kent (1685-1748)’dir. Ardından, Lancelot ‘Capability’ Brown (1716-1783), William Chambers (1723-1796), Humphrey Repton (1752-1818), Joseph Paxton (1803-1865) izlemişler ve naturalistik peyzaj sanatını mükemmeliyetin zirvesine çıkarmışlardır.
LANCELOT ‘CAPABILITY’ BROWN
Bu yıl doğumunun 300. yılında anılan İngiliz peyzaj tasarımcısı. İngiltere’de Kraliyet saray bahçeleri ile parkları da kapsayan çoğu günümüze ulaşmış 200’den fazla bahçe ve parkın tasarımında rol oynayan Kraliyet bahçıvanı ve tasarımcısı. Brown, çalışmalarına ait hiçbir yazılı kaynak bırakmamış olsa da, 1750-1783 yılları arasında özellikle İngiltere ve Avrupa’da 18. yüzyıl bahçe ve park anlayışına katkıda bulunmuş, özellikle peyzaj parklarında naturalistik stilde geliştirdiği tasarımlar ve uygulamaları ile etkili olmuştur.
Brown’un İngiltere’de yaşamı, çalışmaları, stili ve öneminin yansıtıldığı, doğumunun 300. yılı kutlamaları kapsamında çeşitli etkinlikler düzenlenmektedir. Bu kapsamda, dünyanın en seçkin bahçecilik kütüphanelerinden biri olan İngiliz Kraliyet Süs Bitkileri Kurumu Lindley Kütüphanesi’nde ilk kez sergilenen Brown’un müşterileri, ailesi ve hesaplarına ilişkin bilgilerin yer aldığı, çoğu kendi el yazısı ile yazılmış “Brown’un Hesap Defteri”, kendisinin nasıl 18. yüzyılın en başarılı girişimcilerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır. Birleşik Krallık ICOMOS Kültürel Peyzajlar ve Tarihi Bahçeler Komitesi, Bath Üniversitesi işbirliği ile 9-11 Eylül 2016 tarihleri arasında Brown’un çalışmalarını içeren “Capability Brown: küresel ölçekte algılanması ve yansımaları” başlıklı uluslararası konferans düzenlenmiştir.
Kariyerine 1740 yılında Stowe bahçesinde, Charles Bridgeman’ın yanında başlayan Brown’un tasarımına katkıda bulunduğu günümüzde ziyarete açık kraliyet park ve bahçeleri arasında, Stowe Bahçesi (Buckinghamshire, 1741-51), Chatsworth Sarayı Bahçesi ve Parkı (Derbyshire, 1760), Hampton Court Saray Bahçesi (Surrey, 1764), Bleinheim Saray Bahçesi (Oxfordshire, 1764-68), Weston Parkı (Stafforsdshire, 1765) sayılabilir.
Brown, yapı, bahçe ve geniş bir alana yayılış gösteren parkı, arazinin topografyasını, birbiri ile uyumunu ve manzarayı göz önünde tutarak tasarıma başlardı. Stilinde, geniş görüş açısına olanak sağlayacak, hafif inişli-çıkışlı diğer bir ifadeyle dalgalı geniş çim alanlarına, bu yüzeyler üzerinde tekli ya da gruplar halinde boylu ve geniş taç yapan yapraklı ağaçlara yer verdiği çalışmalarında, su öğesi arazinin yapısına bağlı olarak, doğal yapıda özellikle de kıvrımlı göl ya da nehir şeklinde yer alırdı. Brown’un tasarımlarında peyzajın bir bütün olarak algılanması önem arz etmekteydi. Örneğin su üzerinden geçişi sağlayan köprüler, yapı ile birlikte tüm peyzajı algılayabilecek, yapılar da aynı şekilde, binadan, tüm peyzajı algılayabilecek şekilde konumlanırdı. Derbyshire’de yer alan Chatsworth Sarayı, bahçesi ve parkı ile günümüzde Brown’un stilini yansıtan örneklerdendir.
CHATSWORTH SARAY BAHÇESİ ve PARKI
Chatsworth Sarayı ve bahçesi, doğusunda yer alan Derwent nehri manzarasına hakim, eğimli bir arazi üzerine Sir William Cavendish ve Bess of Hardwick tarafından 1955 yılında inşa edilmiştir. 400 hektarlık bir alana yayılan Chatsworth Saray bahçesi ve parkı, Derwent Vadisi’nde, nehrin doğu kıyısında yer almakta olup, 15 km uzunluğunda kuru taş duvar ve çit ile çevrelidir. Park alanı, dönemin tasarımcılarından George London, William Kent, Lancelot ‘Capability’ Brown, Sir Jeffry Wyatville ve Sir Joseph Paxton’ın katkılarıyla gerçekleştirilmiş, İngiliz peyzaj tasarımı örneklerindendir. 1549 yılından itibaren Cavendish ailesinin (Devonshire dük ve düşeslerinin) yaşadığı sarayın, Devonshire düklerinin başarılı yönlendirmeleri ve teşvikleri ile bahçesi ve parkı, geçmişten günümüze ziyaretçi yoğunluğuna rağmen, donanımlı teknik elemanları sayesinde iyi korunan kraliyet parklarından biri durumundadır. İçerisinde ulaşımın yaya ya da park girişinde kiralanan rehberli gezinti araçlarıyla sağlandığı saray bahçesi ve parkında, çok sayıda tarihi ve modern sanat eseri bulunmaktadır.
Güneyindeki havuz ve fıskiyeler ile formal yapıda bir düzenlemeye sahip olan saray bahçesinden, batıya doğru hafif eğimli arazi üzerinde saray ve nehir arasında balık havuzları tesis edilmiştir. Günümüzde o döneme ait görsel kalıntı, Queen Mary’s Bower olarak bilinen taş kuledir. 4. Dük’e kadar bahçe ve parkta, fıskiyeler, heykeller, bahçe yapıları ve geometrik biçimli bitki parterleri dominant özellik taşırken, 4. Dük zamanında (1755-1764) yapılan temel değişiklikler, bahçeyi ve parkı bugünkü görüntüsüne kavuşturmuştur.
Lancelot ‘Capability’ Brown’un Chatsworth Sarayı parkına etkisi, ustası Michael Millican ile birlikte, Devonshire 4. Dükü zamanına rastlamaktadır. 1760-1764 yılları arasındaki programı, Derwent nehrinin batısında park alanı içinde yer değişimi, drenaj, tesviye ile tekli ve grup halinde bitki dikim çalışmaları üzerine yoğunlaşmıştır. Özellikle, Brown’un Derwent nehri yatağında gerçekleştirdiği değişim ve oluşturduğu drenaj sistemi, stilini ortaya koyduğu tasarım ve mühendislik açısından önemli bir çalışmasıdır.
Günümüzde Chatsworth Sarayı parkı, Derwent nehri kıyısındaki geniş çim alanlarıyla, ziyaretçiler tarafından saraydan nehre doğru gezinti alanı olarak kullanılmasının yanı sıra, geyik, koyun ve inek gibi küçük ve büyükbaş hayvanlara otlama alanı olarak hizmet etmesi ile tarımsal peyzaj özelliği taşımaktadır.
Brown’un ardından, İngiltere ve diğer ülkelerde Brown stili olarak bilinen naturalizm etkisiyle oluşturulmuş park ve bahçeler yapılmaya devam edilmiş, Brown’un yarattığı bahçeler günümüzde bile hala büyük ziyaretçi kitlelerinin hayranlığını uyandırmaktadır.
Lancelot Capability Brown is an English landscape designer who were memorialized for the 300th anniversary of his birth this year. Royal gardener and designer in the UK who have played a role in the design of more than 200 garden and parks -including royal gardens and parks- that most of them reached today
YARARLANILAN KAYNAKLAR
- Nurlu, E., Erdem, Ü., 1994. Peyzaj Sanatı Tarihi, Ege Üniversitesi Basımevi, Bornova, ISBN 975-483-275-7.
- Williamson, T., 2001. Chatsworth, Derbyshire, Garden History, 29 (1): 82-90, The Journal of the Garden History Society.
- Gregory, J., Spooner, S., Williamson, T., 2013. Lancelot “Capability“ Brown: A Research Impact Review Prepared for English Heritage by the Landscape Group, University of East Anglia, English Heritage Reserach Report Series no.50-2013, English Heritage, ISSN 0246-98002.
Phibbs, J., 2013. A List of Landscapes that have been Attributed to Lancelot Capability Brown, Garden History, 41 (2), The Journal of the Garden History Society


