24 Ekim 2017 Salı
Prof. Dr. Elmas ERDOĞAN
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bölümü
Peyzaj Mimarlığı Bölümü
Nergiz BELEN
Orman ve Su İşleri Bakanlığı
Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü
Afyonkarahisar, Uşak ve Kütahya il sınırları içinde konumlanan ve Kurtuluş Savaşının en zorlu mücadelelerinin gerçekleştirildiği; Türkiyenin doğuşuna ve işgalden kurtuluşuna tanıklık eden alanlardan biri olması nedeni ile tarihi milli park ilan edilmiştir. Milli Park alanında şehitlikler, anıtlar yapılan Atatürkün konakladığı ve savaşın gelişiminin yönetildiği ve ülke geleceğinin belirlendiği bir alan olması nedeni ile önemli olan bu milli park kimsenin bilmediği belki de tarihi gücün arka planda kalması nedeni ile fark edilemeyen kültürel zenginliğe de sahip bir alan bulunmaktadır. Bu makale ile Başkomutan Tarihi Milli Park alanı çevre kaynakları ve kültürel değerleri ile tanıtılarak sürdürülebilirliğinin sağlanması ve alan içi ile yakın çevresinde yaşayan yöre insanlarının alanın kaynak değerlerinden yararlanmaları için önerilere yer verilmiştir. Bir ülkenin en büyük kaynak değerlerinden olan ve gelecek kuşaklara aktarılması bir zorunluluk olan biyoçeşitliliği, yaşam kaynak değerlerini, kültürel ve tarihi değerleri taşıyan milli parklar; yöre insanını ekonomik anlamda desteklerken koruyarak kalkınmayı da sağlaması gereken alanlardır. Bu kapsamda öneriler içeren bu çalışma ile tarihi bir milli parkın doğal ve kültürel değerleri tanıtılmaktadır.
Doğal, tarihi, arkeolojik ve kültürel değerlerin bulunduğu alanların milli park statüsüne alınarak korunması ve etkin kaynak yönetimi ile sürdürülebilirliğinin sağlanması gerek global ölçekte gerekse ülkesel ölçekte uygulanan etkin bir yöntemdir. Bu anlamda Türkiyede 42 adet milli park bulunmakta; bunlar arasında Afyon, Başkomutan Tarihi Milli Parkı, Türkiye Cumhuriyeti tarihi açısından Kurtuluş Savaşının geçtiği yer olması, kültürel ve biyoçeşitlilik açısından özgün değer taşıması nedeni ile diğer milli parklardan farklı bir konumdadır. 2873 sayılı Milli Parklar Kanununa göre; "Milli Park; bilimsel ve estetik bakımından, milli ve milletlerarası ender bulunan tabii ve kültürel kaynak değerleri ile koruma, dinlenme ve turizm alanlarına sahip tabiat parçaları" şeklinde ifade edilmektedir. Türkiyede Milli Parklar; Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünce koruma altına alınmış, korunan alan statüsüne sahip alanlardır. Türkiyede bir alanın Milli Park olarak nitelenebilmesi için; öncelikle OSİB tarafından milli park kriterlerini taşıyıp taşımadığı belirlenmektedir. Daha sonra Milli Savunma Bakanlığının olumlu görüşü doğrultusunda, Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı ile diğer ilgili bakanlıkların görüşü de alınarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığının teklifi üzerine Bakanlar Kurulu kararı ile milli park statüsüne alınmaktadır. İzleyen süreçte ise Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından hazırlanan Uzun Devreli Gelişim Planı çerçevesinde yönetimi gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda 2873 sayılı Milli Park Kanunu hükümlerince 1981 yılında Afyonkarahisar, Uşak Kütahya il sınırların içinde konumlanmış olan bu alan Başkomutan Tarihi Milli Parkı adı ile milli park statüsünü kazanmıştır. Alanda büyük bir şehitlik ve tarihsel olayların geçtiği yerlerde konumlandırılmış anıtlar yer almaktadır.
Bu araştırmanın ana materyali; 1981 yılında milli park olarak ilan edilen Başkomutan Tarihi Milli Parkıdır. Ege Bölgesinde, Afyon, Kütahya ve Uşak ili sınırları içinde, 38°38-38°59 kuzey paralelleri ile 29°52-30°40 doğu boylamları arasında yer alan ve 40591 ha.lık bir alanı kapsayan ve iki parçadan oluşan Tarihi Milli Park birçok kentsel ve kırsal yerleşmeyi de bünyesinde barındırmaktadır. Yüz ölçümü 34.834 hektardır. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde belirleyici olan kararların alındığı, 26 Ağustos 1922de başlayan Türk Kurtuluş Savaşının ve 30 Ağustosta zaferle sonuçlanan Büyük Taarruz harekatının geçtiği alanları kapsayan milli parkta, Kurtuluş Savaşına ait tarihi mekanlar/yerler, anıtlar ve şehitlik alanları bulunmaktadır. Milli Park alanı özellikle otsu florası ile da ilgi çekmektedir. Çok sayıda endemik bitki türünün de bulunduğu Başkomutan Tarihi Milli Parkı, Kurtuluş Savaşı döneminde Mustafa Kemal Paşanın Türk ordusu ile konumlandığı ve büyük taarruzu yönettiği alan olması açısından da ayrıca önemlidir. Yanı sıra alan ve yakın çevresi ile ilgili her türlü yazılı ve görsel malzeme araştırmanın materyalini oluşturmaktadır. Araştırmanın yöntemi üç aşamalıdır. Birinci aşamada Milli Park ve yakın çevresi ile ilgili her türlü literatür verisi değerlendirilmiştir. İkinci aşamada ise Afyon, Başkomutan Tarihi Milli Parkında farklı dönemlerde alan, etüt, analiz ve değerlendirme çalışmaları gerçekleştirilerek arkeolojik sit alanının mevcut durumu ve sorunları saptanmıştır. Son aşamada ise elde edilen bulgular sentezlenerek ülke tarihi için büyük önem taşıyan alanın sürdürülebilirliği için planlama ve tasarım ölçeklerinde öneriler geliştirilmiştir.
AFYONKARAHİSAR, BAŞKOMUTAN TARİHİ MİLLİ PARKI
Başkomutan Tarihi Milli Parkı Türkiye Cumhuriyetinin bağımsızlık mücadelesinde bir hafıza mekanı olan, anısal ve sembolik anlama sahip gerek doğal, kültürel değerleri gerek tarihi ve arkeolojik niteliği ile ülke kültür tarihi açısından önemli bir alandır.

DOĞAL DEĞERLER
Alanı, kuzeyde Afyon Ovasının bitiminde ani geçişli geniş bir kütle halinde yükselen bir dağ sırası ve güneyde Şuhut ve Küçük Sincanlı ovaları sınırlandırmaktadır. Alan içinde yer yer geniş düzlükler ile kimi zaman da dikkat çekici tepeler yer almaktadır. Alan, çeşitli eğim derecelerine göre sınıflandırıldığında; mevcut tepeler ve yükseklikler (eğimi %20den fazla alanlar), bu yükseltilerin arasında kalan vadiler (eğimi 20 ile %10 arasında olan alanlar), yerleşim yerleri ve tarım yapılan ovalar (eğimi %10dan az olan alanlar) şeklinde bir topografyaya sahip olduğu görülmektedir (Anonim 2013) (Şekil 1).
Milli Park alanında genel olarak tortu, magmatik ve metamorfik kayaçlar mevcuttur. Tortu kayaçlar, permomezosoik ve neojen kireç taşları serili tüf ve aglomera pliokuaterner kum-kil-çakıl serilerinden oluşmaktadır. Bu jeolojik yapıya bağlı olarak, çalışma alanında en fazla görülen toprak çeşidi, kireçsiz kahverengi topraktır. Alanın büyük bir kısmını kaplayan bu toprak grubu arasında, Büyükkalecikin güneyinde kolüvyal topraklar, Büyükkalecik ve Çiğiltepenin kuzeyinde, Kayadibi çevresinde kahverengi orman toprakları, Kışlacık çevresinde, Çiğiltepenin güneyinde kireçsiz kahverengi orman toprağı ve Payamlı civarında tuzlu-kolüvyal toprak görülmektedir (Anonim 2013).
Milli Park içinde 60 adetten fazla bitki türü bulunmaktadır. Dumlupınar bölümünde 43 endemik takson bulunduğu, Kocatepe, Dumlupınar bölümlerinin her ikisinde ise 19 endemik takson bulunmaktadır. Bugüne kadar yapılan çalışmalarda Dumlupınar bölümünde 403 takson saptanmıştır. Kasnak Meşesi, Sığır Kuyruğu, Çoban Dikeni, Bozgeven, Karaçam-Sarıçam, Karaçam-Boylu Ardıç-Kokar Ardıç, Sedir, Kayın alanda yer alan ağaç ve bitki türlerindendir. (Anonim 2017 (http://www.milliparklar.gov.tr/mp/baskomutantarihi/sayfa2.htm)
Zoocoğrafik değerlendirmelerde Anadoludaki canlıların yayılışını önleyen bariyerlerin bilinmesinin yanı sıra, birer refigium (sığınak) görevi yapan ya da ekstrem iklim kuşaklarını taşımaları nedeniyle çeşitli hayvan gruplarına habitat oluşturan önemli dağlar bulunmaktadır. Bunlar batıdan doğuya doğru Uludağ, Kaz Dağı, Baba Dağı, Sultan Dağı, Akdağ, Erciyes Dağı, Ilgaz Dağı, Cilo Dağı, Süphan Dağı, Nemrut Dağı, Büyük ve Küçük Ağrı Dağlarıdır. Sultan Dağlarının bir bölümü Afyonkarahisar ili içinde bulunmasından dolayı bölgede bulunan hayvan türlerinin çeşitliliğinde önemlidir (Anonim 2013). Kirpi, yabani tavşan, kör fare, kurt, kızıl tilki, tepeli batağan, küçük batağan, ak pelikan, tepeli pelikan, alacabalıkçıl, küçük akbalıkçıl, balaban, cüce balaban, büyük akbalıkçıl, erguvani balıkçıl, kara leylek, leylek flamingo, angut atmaca, şahin, kızıl şahin, paçalı şahin, kerkenez, ala doğan, turna, küçük ağaçkakan, alaca ağaçkakan, boğmaklı toygar, küçük boğmaklı toygar, tepeli toygar, bülbül, setti bülbülü, alaca sinekkapan, saka, bataklık kiraz kuşu alanda yer alan ve Bern Sözleşmesine göre mutlak koruma altında olan türlerdir.
Dumlupınar bölümünde yer alan Zafertepe-Çalköy Göleti milli park alanının merkezinde, canlılara ve özellikle de kuş türlerine habitat olan, gölet alanı ve kıyı boyunca uzanan tatlı su çayırları ve sazlık alanları ile bir sulak alan niteliğindedir.
Dumlupınar Göleti; 1315 m yükseklikte olup, aropojenik nitelikli tatlı su göleti olup çevresinde dar bir şerit halinde sucul bitki örtüsü barındıran çayırlar ile kısa bir taşlık kıyı şeridinden oluşmaktadır (http://www.milliparklar.gov.tr/mp/baskomutantarihi/sayfa2.htm)
İlin en önemli geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Tarım daha çok dağlar arasındaki geniş ovalık alanlarda yapılmaktadır. Hayvancılık faaliyetleri ise meralarda ve ahır hayvancılığı şeklinde sürdürülmektedir. İlde özellikle sucuk ve et sektörü geliştiği için büyükbaş ahır hayvancılığı daha fazla yapılmaktadır. Yörede yetiştirilen başlıca tarımsal ürünler; buğday, arpa, şeker pancarı, mercimek, patates, kiraz, vişne, ay çekirdeği, elma, sebze ve meyvedir. Bölgedeki iklim koşulları tahıl ve soğuğa dayanıklı tarım ürünlerine uygun olup son yıllarda iklim koşullarından bağımsız jeotermal seracılık faaliyetleri de artış göstermiştir.
KÜLTÜREL DEĞERLER
Kurtuluş Savaşının lideri ulu önder Atatürkün 26 Ağustos 1922 günü Kocatepeden başlattığı Büyük Taarruz Harekatında 27-28 Ağustostaki kanlı muharebeler sonucunda 27 Ağustosta Afyonkarahisar alınmıştır. Afyonkarahisar - Altıntaş ve Dumlupınar üçgeninde beş gün, beş gece aralıksız devam eden savaş Başkomutan Meydan Muharebesi ile sona ermiştir.
Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Atatürk, kesin zafer ile sonuçlanan Başkomutanlık Meyden Muharebesinin kazanılması ile Türkiye Cumhuriyeti Devletinin temeli atılmıştır.
Kurtuluş Savaşının geçtiği yerlerdeki tarihi olaylar ve kültürel, sembolik, anısal değerler Başkomutan Tarihi Milli Parkının ana kaynak değerini oluşturmaktadır. 34.834 ha. alanı kapsayan Milli Park Kocatepe ile Dumlupınar bölümü olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır.
Jeolojik ve Jeomorfolojik yapısı ile sosyokültürel kaynak değerleri ve 137.000 şehidin yattığı bu topraklar Türkiyenin 17. Milli Parkı olarak ilan edilmiştir.
BAŞKOMUTAN TARİHİ MİLLİ PARKI KOCATEPE BÖLÜMÜ
- Kocatepe Anıtı ve Kitabesi
- Yüzbaşı Ağah Efendi Şehitliği
- Zafer Müzesi
- Büyük Taarruz Şehitliği ve Başkomutan Mustafa Kemal Anıtı
- Miralay/Albay Reşat Çiğiltepe Şehitliği
KOCATEPE ANITI ve KİTABESİ:
Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşanın ordugahını kurduğu, Büyük Taarruz harekatını sevk ve idare ettiği, ülke tarihi açısından belirleyici olan önemli kararları aldığı, 1874 metre rakımlı tepedir. Gerek tarihi ve anısal gerek sembolik anlamı kapsamında bir anıt ile önemi vurgulanmıştır. Tepenin üzerinde boy çukuru, Atatürk anıtı, konu ile ilgili açıklamaların yer aldığı kitabe ve alanın bütüncül olarak algılandığı ve izlenebildiği seyir terası bulunmaktadır (Şekil 2), (Şekil 3).

YÜZBAŞI AĞAH EFENDİ ŞEHİTLİĞİ
Kurtuluş Savaşında etkili olmuş ve savaşın akışını değiştirmiş önemli askerlerde birisi olması nedeniyle anıtı yapılmıştır. (Şekil 4)

ZAFER MÜZESİ
Zafer Müzesi, Afyonkarahsiarın 27 Ağustos 1922 günü saat 17.30da 8. Tümen 189ncu Alay tarafından alınmasından sonra; Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Atatürkün yanında Genel Kurmay Başkanı Fevzi Çakmak Paşa, Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa ile birlikte olduğu Kocatepeden inerek Afyonkarahisara geldiklerinde konakladıkları binadır. Başkomutan, Genel Kurmay Başkanlığı ve Batı Cephesi Komutanlığı karargâhı ilan edilmiştir. Başkomutan Mustafa Kemal Atatürk, Genel Kurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak, Garp Cephesi Komutanı İsmet İnönü bu binada kalmışlar ve kaldıkları bu odalar kendi adlarına ayrılarak düzenlenmiştir. Bu bina, 30 Ağustos 1922 Başkomutan Meydan Muharebesinin organize edildiği, savaş planlarının yapıldığı ve taarruz emrinin verildiği binadır (Şekil 5).
BÜYÜK TAARRUZ ŞEHİTLİĞİ ve BAŞKOMUTAN MUSTAFA KEMAL ANITI
Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşanın 26 Ağustos 1922 Kocatepede Büyük Taarruz Harekât emrini vermesi ile 26-27-28 ve 29 Ağustos 1922 döneminde gerçekleşen savaş sırasında şehit düşen 275 subay ve 2.150 asker anısına yapılan mezar taşları semboliktir (Şekil 6).
MİRALAY / ALBAY REŞAT ÇİĞİLTEPE ŞEHİTLİĞİ
1.591 m. rakımda konumlanan şehitlik, Afyonkarahisarın 43 km güneybatısında yer alan Çiğiltepede yer almaktadır (Şekil 6, 7). 27 Ağustos 1922 günü muharebelerinde şehit düşen askerlerin anısına yapılmıştır. O anı, Atatürk 04 Ekim 1922 günü T.B.M.M.de yaptığı konuşmasında şöyle ifade etmektedir: "Bu taarruz gününde (27 Ağustos 1922) en sol cenahta bir tümenimiz (57. Tümen) taarruzunu tevcih ederken kuvvetlerini biraz yekdiğerinden uzakça bulundurmuştur. Bu itibarla düşman üzerine müessir bir tazyik yapamıyordu. O tümen komutanı Reşat Bey namında bir zattı. Bu zatı çok önceden tanıyorum Muşta beraber muharebe yaptık. Çok kıymetli bir askerdi, şahsen bana çok muhabbeti ve kıymeti vardı. Telefonla sordum. "Niçin hedefinize (Çiğiltepeye) vasıl olmadınız?" dedim. Cevaben: "Yarım saat sonra hedeflere vasıl olacağız" dedi. Halbuki; maatteessüf yarım saate bu hedefler elde edilememişti. Tekrar sorduğum zaman telefonda Reşat Beyin son bir veda namesini okudular. Orada diyordu ki: "Yarım saat zarfında size o mevkileri almak için söz verdiğim halde, sözümü yapamamış olduğumdan dolayı yaşayamam." Kısa süre sonra Çiğiltepe alınmış ancak, Şehit komutan miralay Reşat Bey bu müstesna anı görememiştir.
BAŞKOMUTAN TARİHİ MİLLİ PARKI DUMLUPINAR BÖLÜMÜ:
- Zafertepe Anıtı
- Şehit Sancaktar Mehmetçik Anıtı
- Şekip Efendi Şehitliği
- Üç Tepeler Şehitliği (Büyük Aslanlılar Şehitliği)
- Dumlupınar Müzesi
- Dumlupınar Anıtı ve Atatürk Evi
- Dumlupınar Şehitliği Formun Üstü
ZAFERTEPE ANITI
Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşanın 30 Ağustos 1922 Büyük Meydan Muharebelerini sevk ve idare ettiği; karargâhının bulunduğu 1.181 m rakımlı tepedir. Çatılmış silahların uzaktan görünüşü veya alev alev meşale algısı yaratan Zafertepe - Çalköy Zafer Anıtı, asıl anlamı ile Kurtuluş Savaşını sembolize etmektedir. Anıtı bir kütle olarak meydana getiren değişik yöndeki üçgen bloklar; Türk ulusunun, diğer ulusların göstermeye hazırlandıkları haksızlığa başkaldırısı, iç ve dıştaki düşman kuvvetlerinin karşıt hareketlerini ve çeşitli müdahalelerden sonra, milletin tek vücut halinde birleşerek kazandığı 30 Ağustos Zaferini canlandırmakta ve gelecek nesilleri Türk Milletinin içeriden ve dışarıdan gelebilecek her türlü etki ve kötülüğe karşı birleşerek zafere gidilebileceğini sembolize etmektedir. (Şekil 7), (Şekil 8).

ŞEHİT SANCAKTAR MEHMETÇİK ANITI
Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve batı cephesi komutanı İsmet Paşa ile birlikte 31 Ağustos 1922 günü erken saatlerde Dumlupınardan Başkomutan Meydan Muharebesinin yapıldığı savaş alanına hareket etmişlerdir. Muharebe alanını gezerken Berberçem Tepede Yunan top mermisinin açtığı çukura gömülmüş bir sancaktar görmüşlerdir. Aziz şehit toprağın üzerinde katılaşmış kolu ile sancağı dimdik tutmaktadır (Şekil 9). Bu durumdan duygulanan Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa savaş sonrasında yapılacak Şehit Asker Anıtı için bunun sembol alınmasını emretmiş, 30 Ağustos 1924 yılında anıtın temeli kendisi tarafından atılmıştır (Şekil 9). Başkomutan Mustafa Kemal Atatürk temel atma töreninde: "Hiç şüphe edilmemelidir ki, yeni Türk Devletinin temeli burada atıldı. Ebedi hayat burada taçlandırıldı, bu sahada, bu semada dolaşan şehit ruhları, Devlet ve Cumhuriyetimizin ebedi muhafızlarıdır. Burada temelini attığımız "Şehit Asker" anıtı işte o ruhları, o ruhlarla beraber gazi arkadaşları, fedakâr ve kahraman Türk Milletini temsil etmektedir" demiştir. (Şekil 9).

DUMLUPINAR ŞEHİTLİĞİ
1914-1918 Birinci Dünya Savaşında dokuz cephede savaşmak zorunda kalan Anadolu ordusu bu defa da Sevr Antlaşmasını yırtmak, istiklali sağlamak amacı ile 1919-1922 yıllarında, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa çevresinde köylü, kentli, kadın, erkek, tüm halkı ile amansız bir ölüm-kalım savaşına girmiştir. Bu Kurtuluş Savaşında, cephede ve gerisinde 137.000 şehit verilmiş; bu şehitler adına Kütahya ili, Dumlupınar ilçesi sınırları içinde yer alan Cafer Gazi Tepesi ve eteklerine T.C. Kültür Bakanlığı tarafından Dumlupınar Şehitliği yapılarak 1992 yılında ziyarete açılmıştır. Şehitlik girişinden itibaren; büfe, şadırvan, namazgah, Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak Paşa üçlü Anıtı, Milis Anıtı, 500 Kişilik Şehit Mezarları ve Kitabeleri, Baba-Oğlu Anıtı ve tepede bulunan Mehmetçik Anıtından meydana gelmektedir.
ŞEHİT BABA - OĞUL ANITI
Bu destan 1912 yılında daha oğlu Mehmet 8 yaşında iken Balkan Savaşına katılmak için köyünden ayrılan, daha sonra sırası ile Galiçya, Hicaz, Yemen, Kafkasyada 11 yıl cepheden cepheye koşarak çarpışan Çetmilli Kara Ali Çavuşun destanıdır. Anadoluda milli mücadele başlayınca Çetmilli Kara Ali Çavuş, doğu cephesinden Kurtuluş Savaşına katılmış, Başkomutanlık Meydan Muharebesinde cephede oğlu 19 yaşındaki Alay Sancaktarı Mehmet Onbaşı ile karşılaşmıştır. Mehmet Onbaşı, Kara Ali Çavuşun 11 yıl önce Köyünde bırakıp gittiği oğludur. Bu büyük kahraman asker Kara Ali Çavuş, 31 Ağustos 1922 günü 11 yıl sonra kavuşabildiği oğlunun kollarında şehit olmuştur. Kara Ali Çavuşun Oğlu Kahraman Mehmet Onbaşı ise; 9 Eylülde İzmire giren birliğin başında şehit olmuştur. Bu özgün anıt kahraman baba ve oğlunun anısına yapılmıştır (Şekil 10).

YZB. ŞEKİP EFENDİ ŞEHİTLİĞİ
Kurtuluş Savaşında etkili olmuş ve savaşın akışını değiştirmiş önemli askerlerden birisi olması nedeniyle anıtı yapılmıştır.
ÜÇTEPELER ŞEHİTLİĞİ
Kurtuluş Savaşı döneminde Üçtepeler mevziinde şehit olmuş askerleri anmak amacıyla yapılmış şehitliklerdir.
DUMLUPINAR - ATATÜRK EVİ
Kurtuluş savaşı döneminde Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılan evdir.
DUMLUPINAR MÜZESİ
Kurtuluş savaşı döneminde kullanılan malzemelerin ve Atatürkün kullandığı eşyaların sergilendiği müzedir.
ZAFER YOLU
Zaferle sonuçlanan Büyük Taarruzun ilk karargâhının önemli bir bölümü Başkomutan Tarihi Milli Parkı sınırları içinde kalan Kocatepede kurulmuştur. Şuhut ilçesi, Çakırözü köyünden Kocatepeye 1922 Ağustosunun 25ini 26sına bağlayan gece hareket eden komuta grubu Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Mareşal Fevzi Paşa ve İsmet Paşanın izlediği yol, bugün Zafer Yolu olarak kurgulanmıştır. 25 Ağustos günü Şuhut ilçesinde düzenlenen çeşitli etkinlikler ile kutlanan zafer haftası, aynı günün gecesinde saat 23.00de Ulu Önder Atatürkün Kocatepe Cephesine Türk ordusunu naklettiği Şuhut - Çakırözü köyünden geçen ve Gazi Paşa Çeşmesinin de bulunduğu ve 18 km uzunluğunda " Zafer Yolu"ndan yürünerek Kocatepeye ulaşılmaktadır.
Milli parkın en önemli kaynak değeri olan harp tarihi, arazi özellikleri, jeomorfolojik yapı ve bitki örtüsü ile doğal ve kültürel anlamda daha zengin ve çeşitliliğe sahip bir çevre oluşturmaktadır. Kocatepe ve Dumlupınar bölümlerinde yer alan ormanlık alanlar içinde bütün yıl su varlığını koruyan vadiler, göletler, pek çok endemik türü kapsayan bitki varlığı ve yaban yaşamı Milli Parkın diğer kaynak değerlerini oluşturmaktadır. Milli Parkın Türkiye tarihi ve ulusal müdafaa ve mücadele, birlik-bütünlük simgesi önemli bir alan olması yanında İç Batı Anadolunun odağında kara, demir, hava yollarının kesiştiği bir noktada önemli bir merkezdir.
KIŞLACIK KÖYÜ
Afyonkarahisar Başkomutanlık Tarihi Milli Parkı alanı içinde yerel tarihi ve kültürel değerlerin varlığını koruduğu ve Milli Parkın Kocatepe bölümünde yer alan Kışlacık Köyü bulunmaktadır. Bunlara arasında Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından kırsal kalkınmanın desteklenmesi ve Milli Park içinde yaşayan halkın korunan alanın kaynak değerlerinden yarar sağlaması amacı ile başlatılan ekoköy çalışmalarında pilot bölge olarak seçilen Kışlacık Köyü yerel kimlik ve yaşam biçimini koruyan bir alt yerleşme olarak Milli Park alanına doğal ve kültürel anlamda zenginlik katmaktadır (Şekil 13).

Köyün gelenek, görenek ve yemekleri varlığını korumaktadır. Gastronomik anlamda göce köttüsü, bükme, ağzıaçık börek, göce çorbası, tarhana çorbası gibi yerel yemek kültürü de ekomüze kapsamında değerlendirilmesi gereken değerlerdir. Ekonomisi büyük ölçüde çiftçiliğe dayalı olan yerleşimde büyükbaş, küçükbaş hayvancılık ve besicilik de yapılmaktadır. Küçük ölçekli bahçe-bostan uygulamaları da söz konusudur.
Köyün içinde yer alan iki çeşmeden Sultan Alaeddin Keykubatın üç kız torunu "Kadınanalar" olarak yörede saygı ile anılan Kadınana Suyu akmakta olup merkezden bu köye su doldurmaya (Kadınana Çeşmesine) gelenler bulunmaktadır. Kadınanalar köy yakınındaki suyun kanalla köye gelmesini sağlamışlar ve Afyon kent suyunun bir bölümü uzun süre bu köyden bu tarihi su kanalından sağlanmıştır.
EKOMÜZE NEDİR?
"Yaşayan müze" kavramı ile de özdeşleşen ekomüze çevre kaynakları, kültürel peyzajlar, kültür varlıkları, mimari bileşenleri, doğa, turizm ve ekonomiyi önemli girdiler olarak sürdürülebilir gelişimin temel bileşenleri olarak ele alan bir yaklaşımdır. Temel amacı yerel halk için iş olanaklarının sağlanması yanında doğal ve kültürel mirasın korunarak gelecek kuşaklara sağlıklı bir biçimde aktarılmasıdır. Kavramsal olarak yer, nesne ve insan odaklı ve halk katılımlı bir turizm ve peyzaj planlama sürecini içermektedir.
Ekomüze konusunda araştırmalar yapan Ohara; Ekomüze kavramını "yaşayan bir müze olarak bütün bir bölgenin gelişimine yardımcı olan ekolojik aktivite" olarak tanımlamaktadır (Ohara 1998:26) Ekomüze, belli bir coğrafi bölgeye, o bölgenin doğal çevresi ile orada yaşayan toplumun, kültürel, tarihi ve yaşayan kimliğine odaklı; bunları ortaya çıkarmayı, anlamlandırmayı, korumayı ve sürdürülebilir bir gelişim için toplumun hizmetine sunmayı amaçlayan bir müzecilik anlayışıdır (Varani, 2005:54).
Müzeler, somut değer ve kültür kalıtlarının sergilendiği mekânlar olmaktan öte toplum yaşamını, kültürünü anlatan, ziyaretçiye ‘yaşayarak öğrenme olanağı sağlayan mekânlara dönüşmeye başlamıştır. Bu yeni bakış açısı ile oluşan müze yaklaşımlarından biri olan ekomüze uygulamaları, somut kültürel mirası kendi ortamında yerel toplumun yaşam biçimi ile ziyaretçiye sunarken aynı zamanda bulunduğu çevreye sosyo-ekonomik anlamda katkı sağlayan bir turizm yaklaşımı ve stratejisi olarak öne çıkmaktadır (Tuna ve Erdoğan 2013).
Ekomüze; ekoloji ve müze kelimelerinden türetilmiştir. Eko, insan ekolojisini ifade etmekte olup herhangi bir ekonomik anlamı bulunmamakta; insan ve toplumun sağduyusunu, hassasiyetini ifade etmektedir. Bu anlamda doğayı ve doğal kaynakları, çevresel dengeyi korurken sürdürülebilirliğin sağlanması temel amaç olmaktadır. Ekomüze doğal çevrenin ve sosyal yaşamın, kültürel birikimin korunması ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesinin aracı olarak işlev kazanmıştır. Bu anlamda belli bir bölgenin bütün özelliklerinin sürdürülebilirliği ekomüzenin temel hedefi olmaktadır (Doğan 2010: 56).
Davise göre; Geleneksel müze: bina + koleksiyon+ uzman ekip+ halk ziyareti iken
Ekomüze : toprak+ miras+ hafıza+ ve nüfus alt bileşenlerinden oluşmaktadır.
Ekomüze, dinamik bir olgudur. Sürdürülebilir bir gelişme için toplumun ve mirasın korunması, yorumlanması ve yönetimi olup, toplumsal bir anlaşmadır. Davis (2008) ekomüze olgusunu toplumsal anlamda yürütülen ve sürdürülebilir gelişmeye yardımcı olan müze veya mirasın projesi olarak yorumlamaktadır.
Ekomüze ile ilgili kavramsal çerçevenin gelişmesinde önemli rol oynayan George-Henri Riviere ve Hugues de Varine 9. ICOM Genel Komitesinde ekomüze kavramını; ‘İnsanı kültürel ve doğal çevresinde, süreç içinde gösteren, yaşam ile çevreyi yansıtan kelimeler ya da görüntülerden çok daha iyi ifade eden alanlar, yapılar, nesneler gerçekliğine dayanan farklı araçlar aracılığı ile bir topluluğun tümünü kendi gelişim sürecine katan, interdisipliner ve parçalı bir müze olarak ele almışlardır (Tuna ve Erdoğan 2013:24).
Ekomüze kapsamında tanımlanan 4 temel olgu söz konusudur.
ü Yerel toplumun alanda yaşaması
ü Mimarinin doğa ile özdeş olması
ü Doğal ve kültürel özelliklerin ender bulunur olması
ü Doğal ve kültürel mirasın korunmasıdır.
Ekomüze aktivitelerinde yardım, tanıtım, eğitim ve bölgesel gelişme yer almaktadır. İlgili toplumsal aktiviteler, doğal ve kültürel kaynaklar doğrultusunda bir alanın yerelliğine dikkat çekip, çözüm üretmektedir (Anonymus. 2014).
Ekomüze kriterleri şöyle belirtilmektedir:
• Ekomüzeler insan çevresinin korunmasını, restorasyonunu ve yerel kültürel mirasın araştırılmasını sağlayan; geleneksel mimari, etnografik ve arkeolojik objeler, ekolojik ve taşınabilir müze eserlerinin gözlemlenebildiği alanlardır.
• Ekomüzeler bir yandan yerel halk, diğer yandan ise yerel yönetim ve kamu otoritelerinin işbirliği temelinde kurulmaktadır. Üç kesim, etnik-kültürel mirasın keşfi, yazılı kaynakların derlenmesi ve dokümantasyonu, bölgenin değerlerinin korunması ve geliştirilmesi için işbirliği yapmaktadır.
• Ekomüzelerin geliştirilmesi için yerel halkın sosyal aktiviteleri gibi çevreye zarar vermeyen, onu koruyan, yaratıcı ve tanıtıcı doğru etkinlikler gerçekleştirilmektedir.
• Ekomüzeler yerel halkın hem içinde yaşadığı çevreyi koruma, hem de aynı zamanda sosyal gelişme için onu değiştirme isteğinin çatıştığı, diyalektik çelişki koşullarında var olmakta ve işlev kazanmaktadır.
• Her ekomüze açıkça belirlenebilen ve tanımlanan coğrafi sınırlara sahiptir. Ekomüzelerin sınırları, idari açıdan ya da yönetim birimine göre değil, ekonomik faaliyetler, gelenek, çevre ve kültür açısından benzer özellikleri taşıyan unsurları çevreleyecek şekilde belirlenmektedir.
• Ekomüzelerde, geleneksel müzelerde sergilenen eserlerin yanında tarihi, kültürel mirası yansıtan maddi ve manevi hayatı yansıtan din, gelenek görenekler ile ilgili eserleri ve objeler de sergilenmektedir. Ekomüzeler doğal çevrenin, onunla bütünleşmiş yerel nüfusun bozulmamış ve yerel yaşam biçimini ziyaretçilere açan, sergileyen ve tanıtan doğal bir müzedir.
• Ekomüze çalışanları, obje ve koleksiyonları korumanın yanı sıra kendi içinde bulunduğu doğal çevreyi de koruma ve muhafaza etmeye odaklıdır. Geleneksel yaşamın, el sanatlarının canlandırılması, tanıtılması ve yaşatılmasına; insanın doğayla olan ilişkisinin ortaya çıkarılmasına olanak tanımaktadır.
• Sosyal ve kültürel olarak ekomüzeler, yerel halkın kültürel ve tarihsel kimliğini ortaya çıkarmayı, gelecek kuşaklara aktarmayı ve geleneksel değerlerin sadece o dönem için değil tüm insanlığın ortak mirası olarak geleceğe taşıma misyonuna sahiptir.
• Ekomüzeler yerel toplumun gelişmesi ve temel toplumsal ihtiyaçların karşılanması noktasında halkla kamu kurumları arasında köprü işlevi gören bir yaklaşım olarak personelin ve yerel halk katılımı ile toplumun yeniden organize edilmesini amaçlayan uzun dönemli kültürel ve sosyal programlar gerçekleştirilebilmektedir (Davis 2011, 89-110). Bir alanın ekomüze olarak değerlendirilmesi için peyzaj değerinin olması, tarihsel geçmişin izlerinin varlığını koruması, korunan alan içinde yer alması, insanların tarihlerine sahip çıkıyor ve biliyor olması, var olan tarihsel dokuların olduğu gibi korunması ve mevcut değerleri maksimum düzeyde değerlendiriliyor olması temel hedeftir (Davis 2008: 398).
EKOMÜZE KAPSAMINDA AFYONKARAHİSAR, BAŞKOMUTAN TARİHİ MİLLİ PARKI İÇİN ÖNERİLER
- Afyonkarahisar Başkomutanlık Tarihi Milli Parkı mevcut kimliği ve sahip olduğu doğal ve kültürel değerler ile ekomüze kapsamında korunması gereken bir alandır. Çünkü kaynak potansiyeli ve alt bileşenleri ile ekomüze uygulaması için uygun özelliklere sahiptir. Bu kapsamda doğal değerlerin korunması, sürdürülebilir kalkınma ve sosyo-kültürel unsurların yaşatılması sağlanacak, insan-doğa entegrasyonu ile yöre insanı faaliyetlerin ana öğesi haline getirilerek kırsal yaşamın gelişim ve korunması desteklenecektir.
- Ekomüze yaklaşımının en önemli aşaması olan yöre halkının refah düzeyinin yükseltilmesi kapsamında; korunan alana en yakın yerleşme olan Kışlacık köyünde yöresel el sanatları atölyelerinin kurularak yöre halkının istihdam edilmesi sağlanmalıdır
- Kışlacık köyünde bulunan Roma köprüsü yanında yeşillikli alan köy kahvesi olarak dizayn edilip yöresel el sanatları satış yeri yapılabilir.
- Yerel kültürü tanıtacak festival ve şölenlerle köyde var olan kültürün Türk ve dünya kamuoyuna duyurulması sağlanabilir.
- Halkın bilinçlendirilerek alan hakkındaki bilgilerinin arttırılması ve korunmasının sağlanması.
- Korunan alana yakın yerleşmelerde yöresel mimari kimliğin korunarak ev pansiyonculuğu konusunda yöre halkı teşvik edilmelidir.
- Müze olarak kullanılan binada gelen ziyaretçilere alanı gezmeden önce görsel simülasyonlar, üç boyutlu animasyonlar ve teknolojik sistemler ile alanın tanıtımı yapılmalı, alanın tarihi kimliği yansıtılarak gerçekleşen olaylar canlandırmalar ile ziyaretçilere algılatılmalı; müze ve çevresindeki alanda ziyaretçilerin kültürel etkileşimde bulunmaları ve dinlenmesi sağlanmalıdır.
- Başkomutan Tarihi Milli Parkı alanı içine ziyarete gelen bireyler ve gruplar belli sayıdaki küçük gruplar halinde alınarak belirlenen tur güzergâhında gezdirilirken alan hakkında detaylı bilgi verilmelidir.
- Floranın canlanma dönemlerinde, faunanın yavrulama ve çiftleşme dönemlerinde gerek bilimsel çalışmalar gerekse ziyaretçilerin gözlem yapması için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.
- Bölgeye özgü olan ve o bölgede yaşayan hayvanların gereksinim duyduğu bitkilerinin yetiştirilmesi sağlanmalı yanı sıra var olan endemik türler ve doğal örtüsü korunmalıdır.
- Ekolojik dengenin sağlanması için hayvan ve bitki popülasyonları takip edilmelidir.
- Alanın sürdürülebilirliğinin sağlanması kapsamında gerekli olan finansal destek için alan girişinde ücret tahsis edilmelidir.
- Tanıtıcı ve bilgilendirici levhalar sağlanarak "ki bu levhalarda alanın kimliği, tarihi olayların ve savaşın gerçekleştiği alanların, endemik bitki türleri ve yapılar hakkında detaylı bilgi verilerek" gelen ziyaretçinin alandan ülke, ulusal tarihi hakkında ve yerel kültürel ve doğal değerleri öğrenerek bilinçli ayrılmaları sağlanmalıdır.
Afyonkarahisar Başkomutanlık Tarihi Milli Parkı Türkiye Cumhuriyetinin ulusal tarihindeki önemi, özgün tarihi kimliği, anıtsal ve sembolik niteliği, özgün peyzaj özellikleri, kültürel, geleneksel ve doğal değerleri ile gelecek kuşaklara aktarılması gereken benzeri olmayan eşsiz bir mirastır.
KAYNAKÇA
Anonim 2003 Başkomutan Tarihi Milli Parkı Uzun Devreli Gelişme Planı Orman ve Su İşleri Bakanlığı Ankara
Anonim 2013 Afyonkarahisar İli Doğa Turizm Master Planı Orman ve Su İşleri Bakanlığı V. Bölge Müdürlüğü Afyon karahisar
Anonim 2017a https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1%C5%9Flac%C4%B1k,_ Afyonkarahisar
Anonim 2017b (http://www.milliparklar.gov.tr/mp/baskomutantarihi/sayfa2.htm)
Anonim 2017c http://bolge5.ormansu.gov.tr/5bolge/AnaSayfa/BTMParki.aspx?sflang=tr
Anonim. 2014e http://www.coinarchives.com/a/results.php?results=50&search=Solymos erişim tarihi 20.04.2014
Davis, P. 2008, "New museologies and the ecomuseum." The Ashgate Research Companion to Heritage and Identity. Aldershot: Ashgate Publishers (2008): 397- 414. Ankara.
Davis, P. 2011, Ecomuseums, tourism and the representation of rural France. International Journal of Tourism Anthropology, 1(2), 141-153.
Doğan, M. 2010, Ekomüze Odaklı Sürdürülebilir Destinasyon ve Gökçeada Üzerine Bir Uygulama. Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekizmart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 135 Çanakkale.
Ohara, K. 1998, The İmage of Ecomuseum in Japon Yokohama National University) vol.25 no.12, pp.26-27, Pacific Friends, Jijigaho-sha,
Tuna, A. ve Erdoğan, E. 2013, "Ekolojik Kültürel Turizm Aracı Eko Müzelerin Kültürel Peyzaj Açısından İrdelenmesi." Ormancılık Dergisi 9 23-37
Varine de H. 2005, Varine De, Hugues The Origins Of Museology Concept And Of The Ecomuseum Word And Concept, In The 1960s And The 1970s. In: Donghai, S., Jinping, Z., Davis, P., Varine, H., Maggi, M. (ed.). Communication and Exploration, International Ecomuseum Conference, 1-6 June, Guiyang, China
Belen N. 2015 Şekil 13de bulunan Fotoğraflar arşivinden alıntıdır. Şekil 1-12 fotoğraflar Orman ve Su İşleri Bakanlığı ve V. Bölge Müdürlüğü web sitesinden alıntıdır.
Afyonkarahisar Başkomutanlık Historical National Park is a field that needs to be preserved within the scope of the ecomuseum with its existing identity and natural and cultural values. Because the national park has the potential properties with sub-components and resource for the application of the ecomuseum concept. In this context, preservation of natural values, sustainable development and survival of socio-cultural elements will be ensured and the development and protection of rural life will be supported by human-nature integration and becoming the main element of local peoples activities.


