ANADOLU誰UN YヨRESEL BAHヌELERIキ

Siirt ヨrneg�inde Bag�-Bostan

Mezopotamya , insanl�k tarihinde �nemli bir d�n�m noktas� olan tar�m�n geli�ti�i ve ilk yerle�ik toplumlar�n olu�tu�u b�lgedir. B�lgede tar�msal yap� , co�rafi yap�ya ve ya�am �zellikleriyle besin kaynaklar� aras�ndaki ili�kiye ba�l� olarak farkl�la�m�� ve geli�mi�; bu s�re輻e, y�resel bah軻ler ba�lar ve bostanlar olu�mu�tur. Geleneksel yasクam da bag�lar , kuru tar�ma dayal� meyve ihtiyac�n�n karsク�land�g�� ; bostanlar ise sulu tar�ma dayal�, daha 輟k sebze �retiminin yap�ld�g�� tar�m alanlar�d�r. Mezopotamya地�n y�ksek k�s�mlar�nda kurulan Siirt sクehri , d�nyan�n en eski ba� bostan yetisクtiricilig�i yap�lan yerlerdendir. Siirt段n bag� ve bostanlar� Mezopotamya b�lgesinin yerlesクik hayata ge輅sクi ve meyvecilig�in basクlang�c�n�n bir sonucu olarak g�n�m�ze kadar gelmi� geleneksel bah軻ler olarak tan�mlanabilir. Y�rede bu k�kl� k�lt�r�n izleri g�r�lmektedir. On yedinci y�zy�lda Evliya ヌelebi `` Seyahatname`` de Siirt ba�lar�nda yeti�en ve ``゙afii �z�m� ``ad�yla tan�nan �nl� �z�m 軻�idinden bahsetmektedir. G�n�m�zde halen, b�lgedeki ba�larda mahalli olarak, otuzbe� 軻�it �z�m yeti�tirilmektedir. Siirt, 1960値ara kadar, birbirine bitisクik tasク evlerin yog�un oldug�u , etraf�nda bag� ve bostanlar�n bulundug�u bir sクehir idi. B�lgede, ge輓isクten g�n�m�ze gelen yerel beslenme ilisクkileri 軻r軻vesinde, meyve-sebze ihtiyac�n� karsク�layan ve �retim fazlas�yla gelir sag�layan bag�lar bostanlar ; ge輓isクteki isクlevini ve ekonomik �nemini kaybetmisク olsa da halen varl�g��n� s�rd�rmektedir.

Sクehrin etraf�ndaki bag� ve bostanlar�n g�n�m�ze kadar varl�klar�n� s�rd�rmelerinin en �nemli nedenleri aras�nda halk�n beslenmesindeki yerleri ve ekonomik getirisi yan�nda g�nl�k yasクam�n s�radanl�g��ndan kaynaklanan s�k�nt�lardan kurtulup dog�a ile bir arada olunabilen ve yaz s�cakl�g��nda s�g��nacak bir alan olarak g�r�lm�sク olmas�d�r.

Siirt稚e bag�lar

Siirt bag�lar� sクehrin yak�n 軻vresinde, b�lgenin topog�rafik �zelliklerine uygun konumdad�r. Konumlanmada, sクehre uzakl�k belirleyici fakt�r olmusク; aradaki mesafeyi y�r�yerek veya y�k hayvanlar�yla asクma zorunlug�u, bag�lar�n genisクlemesini s�n�rlam�sクt�r. Genel olarak bag�lar�n planlamas�nda, basitlik hakimdir. Belirli tasar�m kurallar� olmasa da genel kullan�ma dayal� bir tarz olusクmusクtur. Buna g�re merkez- de, g�lgesinde oturulacak b�y�k ta� yapan bir ag�a� vard�r. Yak�n 軻vrede, erkenci ve sofral�k �z�m 軻sクitleri dikilirken, merkezden uzaklasクt�k軋 ge輅ci ve kurutmal�k �z�m 軻sクitleri yer al�r. Badem, f�st�k, incir ag�a輙ar� genelde asmalara g�lge yapmayacak sクekilde , yama輙arda ve bag��n d�sクa yak�n yerlerinde bulunur. Yama輙arda, dikilen ag�a輙ar�n gelisクmesine yard�mc� olmak ve budamay�, meyve toplamay� kolaylasクt�rmak i輅n, ag�a輙ar�n etraf� teraslarla 軻vrilir.�

�

Bag�lar�n �nemli bir �zellig�i de bir araya gelen yak�n akrabalar taraf�ndan kurulmas�d�r. Bag�lar, aileden olmayana sat�lmaz, b�ylece mahremiyet ve g�venlik sag�lanm�sク olur. Iキ軻 d�n�kl�k, bag�lar�n deg�isクmez karakterini olusクturmusクtur.

B�lge bag�lar�n�n esas bitkisi, halk�n sクeker ihtiyac�n� karsク�lamaya y�nelik �z�md�r. ワz�m, yasク ve kuru t�ketiminin yan� s�ra, Hristiyanlarca sクarap yap�m�nda kullanmak i輅n yetisクtirilirdi. Ticari olarak Antep f�st�g�� ve badem, evlerde t�ketim i輅n de armut, incir, sumak yetisクtirilir.

Bag�larda s�n�rlar� belirlemek amac�yla; dip s�rg�nleriyle yay�lan ve kurakl�g�a dayan�kl� kusクburnu (Rosa canina L.), acemsar�s� (Rosa foetida J. Hermann), kad�ng�beg�i (Rosa hemisphaerica J. Hermann) gibi bitkilerin yan� s�ra; s�n�r ihtilaf�nda sorun olusクturmayacak ekonomik deg�eri nispeten az olan badem, sumak gibi ag�a輙ar dikilir.

Bag�lar, g�nl�k yasクant�n�n s�radanl�g��ndan kurtulup, dog�ayla i� i軻 olunan bir s�g��nakt�r. Yaz aylar�nda s�cak ve kurak olan Siirt稚e, halk sクehirden uzaklasクmak i輅n g�lge ve daha serin olan bag�lara s�g��n�r. Bag�a gelenlerin su ihtiyac�n� karsク�lamak i輅n, birka� bag��n beraber kullanabileceg�i bir kuyu a��l�r, kuyunun yan�na g�lge yapacak yaprakl� ag�a� dikilir. Ayn� zamanda, 軻sクitli t�rler ve yaban hayat� i輅n yasクam ortam� da olusクturan bag�lar, bir輟k yaban hayvan�n�n ge輅sク koridorudur.

Siirt稚e bostanlar

Genel olarak bostanlarda, ticari ama輙arla sebze yetisクtirilir. Bostan�n b�y�kl�g蔭n�, su kaynag��n�n b�y�kl�g蔭 belirler. Bag�larda oldug�u gibi bostanlarda da ulasク�m ve uzakl�k, bostan�n konumunu belirleyen �nemli bir fakt�rd�r.

Bostanda iki k�s�m bulunur; su kaynag�� olan havuz ve 軻vresi ile sebze yetisクti- rilen b�lge. Havuz ve 軻vresi, herkese a��k olup isteyen buradaki sudan istifade edebilir. Bostan havuzu, kare-dikd�rtgen-daire-elips vbsクekillerde olabilir. Havuzun orta k�sm�nda, abdest almak i輅n basamak yap�l�r ve yan taraf�nda, k�bleye y�nelik y�zeyi d�zg�n bir tasク konur. Havuzun 軻vresinde, genellikle h�zl� b�y�yen ve kaba-bol yaprakl� dut ag�a輙ar� yetisクtirilir.

�

Havuz, su kaynag��na en yak�n noktada yap�l�r. Suyun havuza bosクald�g�� yerde bir oyuk olur su burada birikir. Havuzun, biri altta-dipte, dig�eri �stte y�zeyde olmak �zere iki ��k�sク� vard�r. Sulama yap�lacag�� zaman, alttaki ��k�sク kullan�l�r ve su bostana y�nlendirilir; havuz tasクt�g��nda ise �stten bosクalan su, kenarlara y�nlendirilir.

Havuz, bostan�n merkezi konumundad�r. Havuza yak�n yerler, genel olarak maydanoz reyhan gibi yesクillikler ile h�yar, domates, biber gibi g�nl�k toplanan sebzeler i輅n ayr�l�r. Uzak yerlerde, daha seyrek hasat edilen kabak, patl�can vb sebzeler yetisクtirilir. Bostanlarda yetisクtirilen sebzeler, hetaze olarak t�ketilir; hem de kurutarak veya sal軋, tursクu yaparak saklan�r.

Bostanlar�n etraf�nda, 輅t bitkisi olarak, su isteyen t�rler ve �zellikle nar tercih edilir. Ayr�ca elma, sumak, kusクburnu, acemsar�s� , kad�ng�beg�i gibi bitkiler yetisクtirilir. Nar ag�a輙ar�n�n dibinde g�r�len nergis (Narcissus tazetta L.) bireyleri, ilkbaharda vejetasyon d�nemi basクlay�nca, b�lgede toprag��n �s�nd�g�� ve belleme zaman�n�n geldig�inin isクaretidir.

Sonu�

Sクehrin y�resel bah軻leri olan ve kimlig�inde �nemli yeri bulunan bag�lar ve bostanlar, �� temel fakt�r�n etkisiyle sクekillenmisクtir. Bulundug�u sクehrin cog�rafi ve iklim kosクullar�; toplumun �retim-t�ketim ilisクkileri; farkl� etnik ve sosyal yap�lar�n k�lt�rel-dini birikimleri. B�lge insan�n�n temelde toprakla ilisクkisine dayanan toplumsal �rg�tlenme- sinde, ticaret, tar�m�n yan�nda kendine yer bulmusク ve tar�m� etkilemisクtir. Yetisクtirilen sebze-meyve, toprak sahipleri ve sクehir halk�n�n t�ketimini karsク�larken, ticari �r�n olarak da kullan�l�r. Beslenme olanaklar� bir �l錮de bag� ve bostanlara bag�l� olan sクehirliler, ayn� zamanda, bag� ve bostanlar� ayakta tutarak, �retim i輅n itici g�� sag�lam�sクt�r.

�Bag� ve bostan k�lt�r�n�n olusクmas�nda, Iキslam壇a 鄭g�a輙arla g�lgelendirilmisク ve her t�rl� meyve ag�ac�n�n bulundug�u yer.� olarak tasvir edilen 舛ennet� tan�m�na uygunluk, bag�larda bostanlarda yans�mas�n� bulmusクtur. H�ristiyanl�kta ise sクarap ve �z�m�n dindeki �nemli yeri, b�lgede bag�c�l�g��n gelisクmesi ve mahalli �z�mlerin 軻sクitlenmesinde �nemli rol oynam�sクt�r.

B�lge halk�n�n i輅nde yasクad�g�� ve ihtiya輙ar�n� karsク�lad�g�� alan olan bag�lar bostanlar, y�rede dog�aya ve dog�adaki bitkilere hayvanlara h�rmet ve hayranl�k sembol� olarak alg�lanm�sク ; adeta hayal edilen cennetin yans�mas� k�錮k bir modeli olarak benimsenmisクtir. Bag� ve bostanlara dog�an�n par軋s� olarak yaklasクan y�re halk�, dig�er dog�u toplumlar�n�n aksine bag� ve bostanlarda her t�rl� abart�dan ka��narak, bu alanlar� isクlevine ve ihtiya輙ar�na uygun olarak sクekillenmisク ve kullanm�sクt�r.

Ge輓isクte canl� bir bag� bostan merkezi olan Siirt, g�n�m�zde bu deg�erlerini yitirme tehlikesiyle karsク� karsク�yad�r. Bag�da bostanda maliyetlerin y�kselmesi, modern tar�msal �retimin artmas�, t�ketimin giderek kentlilesクmesi vb sorunlar sonucu; bag�lar bostanlar, konumunu deg�isクtirmekte, toprag��n� kaybetmekte, isクlevini �nemini yitirmektedir.�

Kaynak軋

Alp Sク., Melikog�lu Y., 2018. Regional Gardens Of Anatolia Vineyard � Vegetable Garden; Siirt Example, XXX. International Horticultural Congress 12 - 16 August, Istanbul

Aslanog�lu Evyapan, G., 1974. Tarih Iキ輅nde Formel Bah軻nin Gelisクimi ve T�rk Bah軻sinde Etkiler, ODTワ, Mimarl�k Fak., Yay�n No: 21

Orians G. H., 2017. Y�lanlar, G�ndog�umlar� ve Shakespeare Evrim Beg�enilerimizi ve Korkular�m�z� Nas�l �Sクekillendirir ? Metis Yay�nlar�

ヨzgen N., Karadog�an S. 2009. Siirt Sクehrinin Kurulusクu ve Gelisクimi F�rat ワniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt: 19, Say�: 2, Sayfa: 61-81

ヨzgen, N. ve S. Karadog�an, 鉄iirt Sクehri地in Kurulusクu ve Gelisクimi�, F�rat ワniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19-2 (2009): 61-81.

Sarkowicz H., (ed.), 2003. Bah軻lerin ve Parklar�n �Tarihi (ヌev. E. Kayaog�lu), Dost Kitabevi, Ankara,

Uyak C., Dog�an A., Kazankaya A., 2011. Siirt Iキli Bag�c�l�g��n�n Mevcut Durumu, Sorunlar� ve ヌ�z�m ヨnerileri, YYワ TAR BIキL DERGIキSIキ, 21(3): 225-234

Zohary, D. Hopf, M. ve E. Weiss, Domestication of plants in the Old World: the origin and spread of domesticated plants in Southwest Asia, Europe and the Mediterranean Basin. Oxford, 2012.

Prof. Dr. ゙evket Alp

Van Y�z�nc� Y�l ワniversitesi

�

�

�


Payla�: