ANIT AĞAÇLAR CENNETİ

ANIT AĞAÇLAR CENNETİ
  Mustafa BEKTAŞ
  2 Ağustos 2017 Çarşamba

Mustafa BEKTAŞ

Nallıhan Turizm Gönüllüleri Derneği

Yönetim Kurulu Başkanı

 

Nallıhan; İstanbula 300 km, Boluya 100 km, Eskişehire 120 km ve Ankaraya 160 km mesafede olan bir ilçedir. Nallıhan; kültürü, tarihi, doğası ve turizmi ile Ankaranın farklı ilçelerinden olup her alanı ayrı bir çalışma gerektiren bakir bölgelerdendir.

Nallıhan iki belde ve 75 köyden oluşan (büyükşehir olmasından dolayı beldeler ve köyler mahalle oldu) yarıçapı 40 km olan bir alan. Bu alanın büyük bir kısmı batı Karadeniz iklim kuşağında olan ve İç Anadolu bölgesinin bozkırını bünyesinde barındıran, Marmaradan etkilenen ve klimatik olarak Akdeniz iklimi taşıyan, denizden yükseklikleri 200 ile 1710 metre arasında değişen yükseltileri olan bir bölgedir. Bu bölgeler geçiş noktasında bir köprü görevini yapan Nallıhanın biyolojik çeşitlilik konusunda da zengin bir bölge olmasını sağlıyor. Örneğin Nallıhan ve Beypazarı sınırında 1800 hektar Akdeniz bitki örtüsüne ait kızılçam ormanının olması ilginç bir durumdur. Bundan dolayı bir çok ağaç türüne de ev sahipliği yapmaktadır. (karaçam, kızılçam, ardıç, meşe, karakavak, karadut, melengiç, ıhlamur, fındık vs.)

Nallıhanda yaptığımız turizm envanter çalışması sonucunda, bu bölgenin anıt ağaçlar deryası olduğunun farkına vardık. Bu alanda da çalışma yapılması gerektiğini düşündük. Bu konuda kiminle çalışabilirim diye düşündüğümde, aklıma ilk gelen isim daha önce de Ankaranın anıtsal ağaçlarını çalışmış, birçok alanda derya olan, sevdiğim ağabeyim Orman Yüksek Mühendisi Ahmet Demirtaş oldu. Ahmet abiye bu teklifi götürdüğümde tereddütsüz kabul etti.

2006 yılında, belirli zamanlarda alan çalışması yaparak anıt ağaçları belirlemeye başladık. Gördük ki; bu işi Nallıhanı gezerek bitiremeyeceğiz. O zamanki Kaymakamımız Ömer Toramandan yardım istedik. Yapabileceği her konuda destek vereceğini söyledi. Tüm köy muhtarlarımıza kaymakamımız tarafından yazı yazılarak köylerdeki anıt ağaç olabilecek ağaçların tespit edilmesi istendi. Bu, çalışmalarımızı daha da kolaylaştırdı. Alana ulaşım konusunda kaymakamlığın ve belediyenin araç desteklerini alarak yolumuza devam ettik. Bize bilgi veren köylere giderek köy muhtarlarımız, köy azalarımız ve köylülerimizden yardım alarak anıt ağaçların olduğu mevkilere ulaştık. 2009-2010 yılında çalışmalarımızı biraz daha sıklaştırarak 2010 yılının Ekim ayında son alan çalışmamızı yaptık. Bu, anıt ağaçların tespitinin bittiği anlamına gelmiyordu kuşkusuz. Varlığından haberdar olmadığımız kıyıda köşede kalmış anıtsal nitelikte ağaçlar olabilirdi. Belirleyebildiğimiz anıt ağaçlar hakkındaki yayını çıkartmayı ve daha sonraki baskılarında yeni tespit edeceklerimizi de ilave etme kararı aldık.

Bu çalışmalar sırasında Nallıhanı gezerken birçok konuda hayrete düştük. Nallıhan-Göynük yolu üzerinde bulunan Beycik köyünün olduğu bölgede 1000e yakın anıt karaçam topluluğunu görmemiz bizi şaşırttı. Bu karaçamların yaşları 390 ile 420 arasında değişiyordu. Bu kadar yoğun anıt ağacın bu güne taşınması sıra dışıydı. Sosyal ve kültürel boyutunu araştırdığımızda bu bölgenin Beycik köylüleri tarafından korunduğunu, onlar için kutsal bir alan olduğu için önemli olduğunu öğrendik. Birçok zaman orman işletmesi tarafından kesim yapılması öngörülmüş ise de köylülerin tepkilerinden dolayı vazgeçildiğini öğrendik.

Karacasu köyü Duranlar mahallesine gittiğimizde ise başka bir manzarayla karşılaştık. Mahallenin içinin 100e yakın görkemli karaçam ağacıyla kaplı olduğunu ve bunların 400 ile 430 yaş arasında olduğunu tespit ettik. Duranlarda yaşayanlar için bu ağaçların kutsallığı da olmamasına rağmen 430 yıl bu ağaçları koruyarak bu güne taşıdıklarını öğrendik.

Anıt ağaçlar konusunda önemli bir bölge olarak Sarıçalı diye bir dağ var ki, bu dağ her geleni büyüleyen, biyolojik çeşitlilik açısından çok zengin bir bölge. Aynı zamanda anıt ağaçlar deryası; karaçamından, kokulu ardıcına, sapsız meşesinden, Türk fındığına (ayı fındığı) kadar birçok farklı türün olduğu bir bölge, burada da yüzlerce anıt ağaç vardı. Yaşları 250 - 1071 arasında değişen birçok karaçam, 7,5 metre çevresi olan 550 yaşında Türk fındığı gibi değişik anıt ağaçlar arasından burada da sadece örnek olabilecek şekilde birtakım ağaçlardan örnekleme yaptık. Bu dağın da kutsal bir tarafı var. Dağın üstünde eskiden ezan kayası denilen bölgede çevredeki köyler birleşip mayıs ayında Hacet Bayramı (Bereket Bayramı) yaparlarmış. Ayrıca Sarıçalı dağının zirvesinde; Evliyalar mezarlığı, Evliyalar Ardıcı, tek-çift dilek kuyusu gibi birçok inanç yeri de bulunuyor.

Çalışmalarımız boyunca bunlar gibi çok örneğe rastladık. Bir şey öğrendik ki, biz Nallıhanda bütün anıt ağaçları tespit edemeyeceğiz. Nallıhan Anıt Ağaçlar Kitabına sadece 83 anıt ağacı örnek olarak alabildik. Anıt ağaç topluluklarının olduğu yerlerde sadece bir kaç örnek alıp, bu alanın komple koruma altına alınması için bir yöntem bulmamız gerekecekti. Bu alanların korunması, alan olarak koruma statüsü kazanması için ilgili taraflarla görüşmeler yaptık. Halen bu alanlara yönelik bir koruma statüsü belirlenemedi.

Çalışmanın nasıl yürütüldüğü sorusu akla gelebilir. Biz Nallıhanda sadece 83 anıt ağacı kitaba geçirdik, bu ağaçlar köy muhtarları, Nallıhan halkı, kamu kuruluşu ilgilileri ve bizler tarafından belirlendi. Bu ağaçların anıt nitelikleri (yaş, çap, boy, tepe çapı, biçim, tarihsel ve kültürel özellikleri) araştırıldı. Ağaç boyu, boy ölçerle, göğüs ve tepe çapları şerit metreyle, yaşı ise artım burgusuyla karot alınarak Türk Standartları Enstitüsü tarafından yayınlanan TS 13137 Anıt Ağaçlar-Envanter, Seçim Kuralları ve İşaretleme Standardına uygun olarak belirlendi.

Anıt ağaçlar bir coğrafyanın doğal ve kültürel mirası olmaları açısından büyük önem taşımaktadır. Kuşaklar arasında birleştirici bir işlev gören bu varlıklar aynı zamanda botanik, tarih, gelenek ve efsaneler açısından çok değerli bilgileri geleceğe aktarmaktadır.

Anıt ağaçların eğitim, bilim, kültür, tarih, turizm, sanat, doğa, çevre koruma ve genetik yönlerden çok önemli işlevleri bulunmaktadır. Ağaçların büyümeleri sırasında gövdelerinde oluşan yıllık halkaların incelenmesi sonucunda: yaşadığı dönemin iklim koşullarını ve meydana gelen değişiklikleri, etkilenmiş olduğu böcek ve mantar hastalıklarını ve yangınları belirleyebiliyoruz. Bulunduğu ortama eşsiz bir güzellik kattığından ve herkesin beğenisini çeken bir görünümü olduğundan sanatsal ve turistik açıdan da önemlidir. Çocukların ve yetişkinlerin doğa eğitimlerinde yararlanılır.

 

 

ANIT AĞAÇLARIN TESCİL SÜRECİ

 

Anıt ağaçların belirlenmesinde, tescil edilmesinde, bakım ve korunmasında çeşitli belirsizlikler, açmazlar, gecikmeler ve yetersizlikler yaşanmaktadır. Bunlar arasında anıt ağaç yaklaşımı, hukuksal çerçeve, teknik, standart, yönetsel yapı sayılabilir.

Nallıhan anıt ağaçlarının tescilinde bu sorunların hepsini yaşadık. 2009 yılında anıt ağaç olarak tescil edilmesi için müracaat ettiğimiz ağaçların yakın zamanda çok az bir kısmı yetkililer tarafından incelenerek tescillenmiştir. Birçok anıt ağaç ise hala tescillenmeyi bekliyor. Gerçi tescil yapınca anıt ağaç olmanın dışında hiçbir anlam ifade etmiyor. Bu anıt ağaçları kim sahiplenecek, kim koruyacak, kim bakımını yapacak belli değil, aslında sağlıklı bir şekilde yasal altyapısı da yok.

Anıt Ağaçlar ile ilgili tescil yetkisi Kültür ve Turizm Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulundan alınarak 644 Sayılı KHK ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğüne verilmiştir. Yani daha önce bu konuda hiçbir uzmanı ve ilgisi olmayan, anıt ağaç tescilinin ne olduğunu bile bilmeyen Kültür ve Turizm Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulundan alınarak, yine hiçbir uzmanı ve ilgisi olmayan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğüne verilmiştir.

Şu anda bir değişiklik yapılmazsa bu görev Çevre Şehircilik İl Müdürlükleri aracılığıyla yapılacaktır. Türk Standartları Enstitüsü anıt ağaçların belirlenmesi, tescili ve bakımı konusunda iki standart yayınlamıştır. "TS 13137 Anıt Ağaçlar- Envanter, Seçim Kuralları ve İşaretleme" ve "TS 13190 Anıt Ağaçlar Koruma ve Bakım Kuralları".

 

Bir Anıt Ağacın Tescili için aşağıdaki süreçleri izlemek gerekiyor;

1.    Tescil edilmesi istenen ağaca ilişkin yazanak ve fotoğrafla Çevre Şehircilik Bakanlığı İl Müdürlüğüne başvuru yapılıyor.

2.    İl Müdürlüğü konuyu ilgili komisyona gönderiyor.

3.    Komisyon, kendi kurumunda uzman olmadığından Orman Gelen Müdürlüğü (OGM) veya Doğa Koruma, Milli Parklar Genel Müdürlüğünün (DKMPGM) ilgili birimlerinden ağacın anıt olup olmayacağı konusunda görüş istiyor.

4.    Görüş sonrası, komisyon yönetmelik ve standartlar kapsamında karar alıyor.

5.    İl Müdürü onaylarsa komisyon kararı yürürlüğe giriyor.

6.    Anıt ağaç olduğuna karar verildiğinde; belediye, kaymakamlık, muhtarlık, tapu gibi birimlere ve mülk sahibine (özel mülk) karar bildiriliyor.

 

Anıt ağaçların daha etkin korunmasını sağlamak ve kamuoyunda farkındalık yaratmak amacıyla, kurulduğundan bu yana yüzlerce anıt ağaç belirlenmesi ve tescili için çalışmalar yürüten Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneğimiz tarafından iki ayrı çalıştay düzenlenmiştir. I. çalıştay ülkemizin farklı bölgelerinden gelen toplam 23 akademisyen ve demokratik kitle örgütleri temsilcileriyle 18 Şubat 2016 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Bu çalıştaydan elde edilen değerlendirmeler ve çözüm önerileri, 10 Mart 2016 tarihinde kamu kurum ve kuruluşları temsilcilerinin katılımıyla gerçekleştirilen II. çalıştayda ele alınmıştır. Bu raporda, söz konusu iki çalıştayda belirlenen konular ve ortaya konulan çözüm önerileri ilgili tüm taraflara sunulmuştur.

Ülkemizdeki anıt ağaç varlığı ile ilgili tüm Türkiyeyi kapsayan bir yayın bulunmamakla birlikte, farklı bölge ve illerin bu konuda yayınlanmış çok sayıda çalışması bulunmaktadır. 2016 yılı itibarı ile bu çalışmaların belli başlıları tarih sırasıyla aşağıda verilmiştir: 

 

1.      İstanbulun Anıtsal Ağaçları, Çelik Gülersoy, 1972

2.      Manisa Anıt Ağaçları ve Halk Kültüründeki Yeri, Yasin Altan, M.Halil Solak, 1998

3.      Trakyanın Anıtsal ve Korunmaya Değer Ağaçları, Faik Yaltırık, Güler Dalgıç, 1999

4.      Kütahyanın Anıt Ağaçları, Adem Tatlı, Bilal Küçükkaraca ve Hasan Akan, 1999

5.      Başkentimizin Anıtsal Ağaçları, Ahmet Demirtaş, 2002

6.      Göller Yöresinin Anıt Ağaçları, Musa Genç ve Teoman Güner, 2003

7.      Erciyesin Anıtsal Ağaçları, Şükrü Karatepe, 2004

8.      Yüzyılların Görkemli Tanıkları Mısralardan Gönüllere Üsküdarın Anıt Ağaçları, Üsküdar Belediyesi, 2004

9.      İstanbuldaki Anıt ve Korunmaya Değer Ağaçlarda Restorasyon Çalışmaları, İBB, 2008

10.  Edremitin Anıtsal ve Korunmaya Değer Ağaçları, Süleyman Sönmez ve İsa Cürebal, 2010

11.  Mersin Çeşmeleri ve Anıt Ağaçları, Ayşe Everest, 2011

12.  Nallıhanın Anıt Ağaçları, Ahmet Demirtaş ve Mustafa Bektaş, 2011

13.  Kastamonu Anıt Ağaçları, Sadık Erik ve Cebrail Keleş, 2013

14.  Anıt Ağaçlar: Ceviz ve Fındık, İskilip Belediye Başkanlığı ve İskilip Tarımını Araştırma ve Geliştirme Derneği, 2014

15.  İstanbulun Doğal Mirası Anıt Ağaçlar (Avrupa Yakası), İBB, 2014

16.  İstanbulun Doğal Mirası Anıt Ağaçlar (Anadolu Yakası), İBB, 2014

 

Biz isteriz ki herkes kendi bölgesinin anıt ağaçlarını tespit etmek için bir çalışma içine girsin, bu konuda bizlerle irtibat kurarlarsa, onlara yardım edebiliriz. Alana gelip, yerelden birkaç kişiyi anıt ağaçlar tespiti, belirlenmesi, korunması ve müracaatı konusunda yetiştirip, kendi bölgelerinde bu çalışmayı yapmalarını sağlayabiliriz. Böylelikle ülkemizin anıt ağaçlar envanterini yerelden sahiplenerek belirleme ve korumasını gerçekleştirmiş oluruz.

 

As a result of our tourism inventory study conducted in Nallıhan, we realized that this area is very rich region as monumental trees. In 2006, we started to identify monumental trees by studying the area at certain times. We saw that; We will not be able to finish this work by visiting Nallıhan in a short time. In 2009-2010, we extend our work and do it a little more frequent and we did our last work in October of 2010.


Paylaş: