Yrd.Doç.Dr.Zuhal ELİNÇ
26 Kasım 2012 Pazartesi
26 Kasım 2012 Pazartesi
Yrd.Doç.Dr. Zuhal Kaynakçı Elinç
Zeytin Ağacı
Zeytin, 20-29 cinse sahip Oleaceae familyasından bir bitkidir. Familyanın Olea cinsinin hepsi genelde güç yetişme şartlarına sahip alanlardan çıkan çeşitli tür ve alt türleri içermektedir. Bunların çoğu çalı ve ağaç formundadır. Yenilebilir meyvesi olan tek tür, kültür zeytininin de dahil olduğu Olea europaea’dır
Jeolojik devirlere ait tabakalardaki yapraklarının fosillerinden, zeytin ağacının çok eski bir geçmişe sahip olduğu anlaşılmaktadır. Yabani zeytin aşıyla ehlileştirilmesi ve bir kültür bitkisi olan Sativa’ya dönüştürülmesinin yeryüzünde ilk kez M.Ö. 4000’lerde Anadolu, Doğu Akdeniz ve Güney Asya’da kabaca, Adana–Gaziantep’ten başlayıp Suriye, Lübnan, İsrail’e inen Akdeniz kıyı şeridi ve hinterlandında gerçekleştirildiği ve bu mucizeyi büyük olasılıkla Sami’lerin başardığı sanılmaktadır. Eski Ahit’in bütün bölümlerinde zeytinyağının genel bir kullanım alanına sahip olduğunun bilinmesinden dolayı, günümüz zeytinyağının kültür bitkisi haline gelmesinde birinci derece pay sahibi Samiler olduğu ileri sürülmektedir.
Zeytin ağacı uzun ömürlü olması nedeniyle diğer birçok meyve ağaçlarından ayrılmaktadır. Ağacın uzun ömürlü olmasının en önemli nedeni ağacın yedek gıda deposu Turp’tur. Ağaç gövdesinin toprak altında kalan kısmına ‘Turp’ bunun etrafındaki şişkinliklere ‘yumru’ denir. Ağaç; ihtiyacından fazla nem ve bitki besinlerini turp’ta depo eder. Zeytin ağacının herhangi bir kısmı kök yapma özelliğine sahiptir. Fakat özellikle yumrular daha çok kök yaparlar. Ağaç gübre ve sudan yoksun kaldığında, yaşamını bu yedek gıda ile sürdürür. Bu yüzdendir ki zeytin ağaçları gıdasız ve susuz kaldıklarında diğer meyve ağaçları gibi kolay kolay kurumaz, verimden düşmezler. Turp’un büyük bir bölümü toprak altında olup, tabanı düzdür. Halk arasında Turp’a “Çoltuk”da denir.
Kışın yapraklarını dökmeyen zeytin ağacı, çok uzun ömürlü olması, yok edilmesi olanaksız yaşam gücü ve güzel bir parlaklığa sahip sert odunu, yaşlandıkça kıvrılan gövdesi sayesinde antik dönemden günümüze insanoğluna her zaman çekici gelmiştir.
Zeytin Ağacının Peyzajda Kullanımı
İnsanoğlu tarafından her zaman çok büyük saygı duyulmuş olan 100 yaşını geçen zeytin ağaçlarının 2000’li yıllara gelindiğinde peyzaj amaçlı kullanılacağı geçmişteki hiçbir medeniyetin aklına gelmemiştir.
Bu kutsal ağaçlar nasıl oldu da birdenbire peyzaj ağacı oldular? Ülkemizde mevcut tarım alanlarının yaklaşık %4’ü zeytinliklerden oluşmakta olup, yaklaşık %55,11’i Ege, %27,72’si Marmara, %14,94’ü Akdeniz Bölgeleri’nde bulunmaktadır. Bu bölgeler Turizmin çok yoğun olduğu bölgeler olduğu için pek çok zeytinlik özellikle de yaşlı olanlar artık verimli olmadıkları için turizm tesisleri ve yazlık konutlar ya da yol yapımı için yok edilmektedir. Bazen de da kömür ocağı, mermer ocağı açmak için binlerce zeytin ağacı kısa bir sürede katledilebilmektedir.
2008 yılında, Muğla’nın Yatağan İlçesi’ne bağlı Yeşilbağcılar Beldesi’nde olduğu gibi kömür çıkarmak için Türkiye Kömür İşletmeleri’nin kamulaştırdığı araziler üzerindeki zeytin ağaçları kesilmiştir. Oysa ülkemizde ağaçlarla ilgili en sıkı ve caydırıcı kanun zeytin ağaçları için çıkartılmıştır (07/02/1939’da kabul edilen ve 4126 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan kanun ve 23/01/2008-5728 S.K./99.maddesinde değiştirilen fıkrasına göre ”Zeytincilik sahaları daraltılamaz. Ancak, belediye sınırları içinde bulunan zeytinlik sahalarının imar hudutları kapsamı içine alınması hâlinde altyapı ve sosyal tesisler dahil toplam yapılaşma, zeytinlik alanının %10'unu geçemez. Bu sahalardaki zeytin ağaçlarının sökülmesi Tarım ve Köyişleri Bakanlığının fenni gerekçeye dayalı iznine tabidir. Bu iznin verilmesinde, Tarım ve Köyişleri Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin ve mahallinde varsa ziraat odasının uygun görüşü alınır. Bu hâlde dahi kesin zaruret görülmeyen zeytin ağacı kesilemez ve sökülemez. İzinsiz kesenler veya sökenlere ağaç başına altmış Türk Lirası idarî para cezası verilir”). Bu kanuna rağmen bu kadar ağacın nasıl kesilebildiği de gerçekten düşündürücüdür. Binlerce ağacın yakacak yapılmasını engellemek için bin 500 ağacı (Şekil 2) satın alarak kurtaran Datçalı mühendis Timur Kabaklarlı’nın bu davranışı, devleti harekete geçirmiştir. Datça Kaymakamı Mustafa Kaya ve Yeşilbağcılar Belediye Başkanı Mesut Mavi de bundan sonra sökülecek 10 bin zeytinin hazine arazilerine dikilmesi için araştırma yapacaklarını bildirmiştir. 17,5 m çapındaki bin yıllık zeytin ağacını satın alıp Datça Kaymakamlığı’na hediye eden Kabaklarlı “Yüzlerce telefon aldım. Geride kalan ağaçlar için yine parasal destek sağlayacağım” söylemiyle, konuya olan duyarlılığını ortaya bir kez daha çıkarmıştır.
Ağaçların kurtarılışından dolayı sevindirici olan bu olay, yaşlı zeytin ağaçlarının belediyeler tarafından kent peyzajında ve inşaat sektörü tarafından da turizm tesislerinde kullanılmasının yaygınlaşmasını sağlamıştır. Belediyelerin ve fidanlık işletmelerinin ağaç söküm makinelerini bünyelerine kazandırmaları asırlık zeytin ağaçlarının bir yerden sökülüp başka bir yere taşınmasını daha da hızlandırmıştır. 2008 yılında Antalya Büyükşehir Belediyesi Adliye Kavşağına 3 tane asırlık zeytin ağacı dikmiştir (Şekil 3). Bu dikim, Antalya’nın ilçelerini de harekete geçirmiştir; Beymelek Belediye Başkanı Osman Güngör; 2011 yılında, 150 yıllık ağaçları yerinden taşıyarak refüjlere diktiklerini belirterek, "Zeytin ağaçları, refüjlere ayrı bir görünüm kazandırdı. Hem Akdeniz'i hem de barışı simgeliyorlar" demiştir.
Son olarak da Sakarya Belediyesi Haziran 2012’de refüjlere 250 yıllık zeytin ağaçları dikmiştir. Bu olay çevrecilerin büyük tepkisini çekmiştir. Çevreciler bu ağaçların pasaportlarının mutlaka hazırlanması gerektiğini savundular. Pasaportta bulunmasını istedikleri bilgiler ise;
Ağacın yaşı
Ağacın bugüne kadar nerede yaşadığı
Ağaç için mal sahibine ne kadar ödendiği
Ağaç sahipsiz ise hangi yollarla getirtildiği
Ağacın öyküsüdür.
Ağacın pasaportunu hazırlayan duyarlı firmalarda ülkemizde bulunmaktadır.
Ray Yapı, doğadan söküp peyzajda kullandığı zeytinlere isim vermişler ve ağaç hakkında detaylı bilgi fişleri hazırlamışlardır. Şahin Kaya Ağacı da bu anıt zeytinlerden biridir (Şekil 4). Firma bu zeytin için aşağıdaki bilgi fişini hazırlamıştır.
Şahin Kaya Ağacı
Yaklaşık 750 yaşında olan ağacımız, şahinlerin yaşadığı tepelerden, güçlükle alınarak, yeni bir hayata başladı. Evini bırakmak zorunda kaldı çünkü çevresindeki yangından dalları zarar görmüştü ve yaşadığı bölge çoraklaşmıştı. Onu seven köylüler kurtarılması için bizlere danıştılar ve biz de yaralarını sardık, sevenlerinin rızalarını alarak ona yeni bir ev verdik.
Ülkemizde çok fazla asırlık zeytin ağacı mevcut olmasına rağmen, İzmir-Çeşme Marina için İspanya’dan özel olarak asırlık zeytin ağaçları getirtilmiştir (Şekil 5).
İspanya, Avrupa Ülkeleri arasında asırlık zeytin ağacı piyasasını elinde bulundurmaktadır. Fakat bu ağaçların satışının yanlış olduğu İspanya’da sık sık gündeme gelmektedir. İspanya’da bu ağaçların satışına 2000’li yıllardan itibaren Kuzey ülkelerine satışının gerçekleştiği bilinmektedir. Valencia Eyaleti’nde bulunan Castellon Bölgesi’nden 200 adet anıt ağacın satıldığı yerel ziraat departmanı tarafından açıklanmıştır. Nick Lloyd 2008 yılında online dergi olan İspanya Çevre Dergisi’nde (iberinature.com) doğada çok kısıtlı olmasına rağmen anıt zeytin ağacının piyasasının çok hızlı arttığı belirtmiştir. 1998 yılında 1000 yıllık zeytin ağacının fiyatının €2,000 olduğunu 2008 yılında ise aynı ağacın satış fiyatının €18,000 olduğunu tespit etmiştir.
Anıtsal Zeytin Ağacının Peyzajda Kullanımında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
Unutulmaması gereken en önemli şey bu ağaçların doğal peyzajın önemli bir ögesi olduğu ve bu ağaçlara hiçbir zaman para getirisi olan satılık materyal gözüyle bakılmaması gerektiğidir. 100 yaşını geçen zeytin ağaçların bir an önce Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından tescillenmesi için çalışmalara başlanmalıdır (Konu ile ilgili 1983 yılında kabul edilen ve 2868 sayılı olan ilk kanunda anıt ağaç terimi kullanılmamış, sadece özellik gösteren ağaç ve ağaç topluluklarının taşınmaz tabiat varlığı örneklerinden olduğu belirtilmiştir. Anıt ağaç terimi ve tanımı ilk kez Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu'nun 05.11.1999 tarih ve 666 no'lu kararında; Tabiat yapısı, ölçüleri ve diğer özellikleri bakımından anıtsal nitelikler kazanmış bulunan ağaçlar Anıt Ağaçlardır şeklinde tanımlanmıştır). Ayrıca, tescil edilen ağaçların, ilgili kurum ve kuruluşların izni ile ancak zorunluluk halinde başka bir yere taşınmasına izin verilmedir. Ağacın satışının mutlaka yasal yollardan yapılması ve yüksek bir vergiye tabi tutulması gerekmektedir. Gazetelerde “Sahibinden satılık 200 yaşında zeytin ağacı” gibi ilanlar verilmesi yasaklanmalıdır. Bu ilanlarda yüksek fiyatları gören sıradan vatandaş etrafında bu tür ağaçlar var ise hemen satmaya kalkışabilir. Ağaçların taşındığı yerde mutlaka ağacın bilgilerini içeren pasaportunun yazılı olduğu bir levha bulunmalıdır. Ayrıca taşınması esnasında ilgili birimler bu araçları durdurup pasaportlarını kontrol etmelidir. Ağaçlar taşınmadan önce budama yapılmaktadır. Prof. Dr. Cemil Ata’nın belirttiği üzere ülkemizde kent peyzajında kullanılan ağaçların budaması uzman olmayan kişiler tarafından yapılmadığı için çoğu kez ağaca ciddi zararlar verilmektedir. Bu nedenle kent peyzajında kullanılan anıtsal zeytin ağaçları budamaları esnasında zarar görebilirler. Bu yüzden ‘anıt ağaçların budaması uzman kişiler tarafından yapılmalıdır’ maddesi de anıt ağaçlarla ilgili kanuna eklenmelidir. Ayrıca ağacın taşınacağı alanın ağaç için uygunluğu bir uzman tarafından kontrol edilmelidir. Bu anıtsal ağaçların, egzoz gazlarının tam ortasında yol kenarı gibi yerlere dikilmesinin önüne geçilmelidir. Bu alanlar ağacın sadece sağlığı için değil ayrıca taşıdığı kültürel değer açısından da uygun değildir. Doğada sarp kayalıkların üzerinde 300 yıl yaşamış bir ağacın yol kenarında altına mozaik taşları dökülmüş hali, bu ağaca büyük saygısızlıktır (Şekil 6). Bu bitkiler tarihi değeri olan yapıların bahçelerine, tarihi meydanlara, tarihi parklara ya da kent için özel kabul edilen alanlara dikilmelidir. İzmir’deki havagazı fabrikası bu asırlık ağaçların kullanımına iyi bir örnektir. Fransızlar tarafından 1862 yılında inşaatına başlanan ve 1902 yılından itibaren İzmir'in aydınlatılmasını sağlayan Havagazı Fabrikası'ndaki restorasyon çalışmalarını tamamlayan İzmir Büyükşehir Belediyesi, bu tarihi mekanın çevre düzenlemesi için de çalışma başlatmıştır. Aslına uygun olarak gerçekleştirilen yenilemeyle tüm dikkatleri üzerinde toplayan fabrikanın bahçesine, imar planı yapılmış bir bölgeden sökülerek bakıma alınan 400 yıllık bir zeytin ağacı yerleştirilmiştir
Asırlık zeytin ağaçlarının ithalatının da kesinlikle yasaklanması gerekmektedir. Halka açık alanlara dikilen bu ağaçların görkemi, insanların bu ağaçtan çelik almasına neden olabilir. Alınan bu çelikler doğal türlere aşı yapıldığında hiç bilmediğimiz bir türe sahip olmamıza neden olabilir. 1000 yıldan uzun zamandır sahip olduğumuz yerel türlerimiz tehlike altına girebilir.
Bu ağaçların oldukları yerlerde korunması için eko-turizm en ideal çözümlerden biridir. Akdeniz ve Ege’nin şirin köylerinde bu anıt ağaçlar için turlar düzenlenebilir.
Aldous Huxley’in güzel sözünde olduğu gibi,
"Ben ağaçların hepsini severim, ama zeytin ağacı bir başka.
Her şeyden önce onun simgeledikleri: yapraklarıyla barış, altın sarısıyla mutluluk"
Zeytin ağacının antikçağdan günümüze simgelediklerini düşünerek ona hak ettiği değeri vermemiz gerekmektedir
Kaynaklar
Ağaçlar.net, 2008. http://www.agaclar.net/forum/agaclar-hakkinda-genel-konusmalar/228-2.htm (Erişim: Ekim, 2012).
Arkitera.com, 2011. http://v3.arkitera.com/p530-cesme-marina.html?year=&aID=3370 (Erişim: Ekim, 2012).
Arpa, Y. 2008. İstanbul’un yüzyıllık çınarlarına ne oldu? NTV-MSNBC Arşiv. http://arsiv. ntvmsnbc.com/news/455272.asp (Erişim: Ekim, 2012).
Başoğlu, M. İ. 2009. Antik Çağda Kilikya Bölgesinde Zeytinyağı Üretimi. Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim dalı Yüksek Lisans Tezi.
Doğu Akdeniz Zeytin Birliği, 2009. Zeytin Dosyası. http://www.akdenizbirlik. org.tr/uls/ zeytin_dosyasi.pdf (Erişim: Ekim, 2012).
Hehn, V. 1993. Zeytin, Üzüm ve İncir, Dost Kitabevi, Ankara, 105 s.
Işık, D. 2011. Batı Kıyılarından Örneklenen Yabani Zeytin Popülasyonlarındaki Genetik Çeşitliliğin Rapd Belirteçleri Yardımıyla Belirlenmesi ve Yaygın Olarak Kullanılan Kültür Zeytini Çeşitlerinin bu Belirteçlerle Genetik Karakterizasyonu. Muğla Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Biyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.
İzmir Belediyesi, 2012. http://www.izmir.bel.tr/pagePrint.asp?page=5746&page Type=3 (Erişim: Ekim, 2012).
Rayyapı, 2012. http://rayyapi.com.tr/peyzaj/index.html (Erişim: Ekim, 2012).
Snyder, W. S. 2008. A New Market for Old Olive Trees. http://online.wsj.com/article /SB120846638155724155.html (Erişim: Ekim, 2012).
Ünsal, A. 2003. Ölmez Ağacın Peşinde. Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 284 s.
(Bu yazı İnönü Üniversitesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü'nden Doç. Dr. Latif Gürkan KAYA ile beraber kaleme alınmıştır.)


