11 Mayıs 2017 Perşembe
Arş. Gör. Yasemin CINDIK AKINCI
Arş. Gör. Sara DEMİR
Sanatın vazifesi, tabiatı kopya etmek değil, tabiatı ifade etmektir.
Honore de Balzac
Espalye, herhangi bir bitkinin örgü çalışması yapılarak duvar, çit ya da kafese karşı bir kalıp içerisinde, tek düzlem ya da iki boyutlu büyümesi için yetiştirilmiş, eğitilmiş bitkilerdir [1,2,3]. Fransızca "epauliere" kelimesinden gelmektedir. Günümüzde espalyeler peyzaj mimarlığı alanında dekoratif desen ve heykel olarak kullanılmaktadır. Yalnız espalyeler topiary ile karıştırılmamalıdır (Espalye; budama ile oluşturulur, eğitimli bitkiler olarak isimlendirilir, topiary; şekilsel bir sanat, silüet oluşumudur). Espalyeler asma gibi; duvara, kafese, bağımsız olarak ve tellere karşı büyütülme ve yetiştirme tekniğidir.
Espalye kelimesi 16. yy. Fransız Rönesansı Dönemi ortaya çıkmış olsa da, bu teknik Ortaçağda kale duvarlarında çok fazla yer işgal etmeden meyve yetiştirmek için ve bölücü olarak kullanılmıştır [4]. Ağaçlar bölgeyi tamamen sarmalamasına veya yayılmasına izin vermeden sınırlı bir alanda meyve yetiştirmek için kale duvarlarında kullanılmıştır [5]. İki boyutta meyve ve süs ağaçlarının şekillendirilip eğitilmesi Mısır Piramitleri gibi erken zamana kadar izlenebilmektedir. Eski Mısır mezar resimlerinde iyi gelişmiş bir düzende büyüyen, duvarlara karşı yerleştirilen ağaçlar içeren kapalı alanların olduğunu ortaya koymaktadır. Sanat ve yazıları avlular ve diğer kapalı alanların ve diğer kapalı alanlara sığdırmak için ağaçların şekillendirilmesini kanıtlamaktadır, uygulama Roma ve Çin erken zamanlarından beri yaygındır [2].
İlk insandan günümüze kadar "duvar" bir anlatım aracı olarak kullanılmıştır. Mağara duvarlarındaki resimlerde estetik bir arayış bulunmamaktaydı. Vahşi yaşamla mücadelenin belgeleri sayılabilecek resimler, imgeler ortaya çıkmıştı. Bugünün kentli insanı da benzer bir anlayışla kent duvarlarını kullanmaktadır [6].
Kentlerde yaşayan nüfusun artması ile kentleşme meydana gelirken, çarpık ve düzensiz kentleşme ile tanımsız mekanların oluşması önemli bir sorun olmaya başlamıştır. Betonlaşma ile kötü görüntüyü engellemek ve konut ya da arazi bahçesinde sınır oluşturmak için yapılan beton duvarlar yoğunluklu kullanılmaktadır. Özellikle; topografyasından dolayı, Karadeniz Bölgesi kentlerinde istinat duvarları sayısı artmaktadır.
Duvar yapıları espalyeler için önemli dikey zeminler hazırlamaktadır. Bu tip yüzeyler peyzaj mimarlığı açısından değerlendirildiğinde; fonksiyonel, işlevsel ve görsel amaçlı olarak bitkilendirme ile değerlendirilebilirler. Peyzaj mimarlığı çalışmalarında espalye uygulaması estetik etkiler oluşturmanın ötesinde kentlerin yeşil dokusunun zenginleştirilmesi açısından da önemlidir. Çalı, ağaç ve ağaççıkların espalye şeklinde kullanımı ile kent içi ağaçlandırmalarda alternatif çözümler yaratılabilir [7].
Peyzaj düzenlemelerinde kullanılan alçak boylu duvarlar peyzaj tasarım alanlarını şekillendirerek görsel kaliteyi arttıran, estetik amaçlı yapılardır. Yüksek boylu istinat duvarları daha çok işlevsel amaçlı olarak yapılmaktadırlar [8].
Peyzaj Tasarım Alanlarında Espalye Kullanımı
Espalye, peyzaj uygulamaları için tasarımsal ve görsel etkiye sahiptir. Duvar ve çitlerde canlı kartpostal etkisi oluşturmaktadır. Espalye kullanımının birçok tasarımsal şekilleri ve teknikleri vardır. Yaygın olanlardan bazıları; şamdanlar, kol şeridi, sıralı, şerit, sepet örgü, ince ve uzun, el biçiminde ya da yelpaze şeklinde olanlarıdır (Şekil 1) [9].

Şekil 1. Espalye teknik tasarım şekilleri (URL-8: Lavender&Thyme sayfasından türkçeleştirilmiştir).
Espalyelerin yaratıcı ve kullanışlı olanakları peyzaj tasarım uygulamalarında sıklıkla kemerler, pergola ya da diğer yapılar üzerinde, paravan olarak, çitler ve duvarlarda, serbest kafeslerde, meyve kafeslerinde ve ayaklı modeller üzerinde şekillendirilmiştir [2]. Bu şekilsel yaratıcı kullanımların peyzaj alanlarında görsel ve estetik etkisi yadsınamaz bir gerçektir. Yaratıcı ve pratik imkanlar sağlamaktadır. Espalye kullanımları çevrede çit, duvar, kemer ve pergola dokularını ortaya koymak için düz bir yüzeye karşı kullanılır.
Espalye ayrıca mevsimsel bitki renklenmeleri (çiçek, yaprak, meyve) ile düz bir yüzeyde estetik etki oluşturmak amaçlı ve kış mevsiminde bir duvara iz etkisi sağlamak için de kullanılır. Buna ek olarak, bir tuğla ya da taş duvarın, geniş çitlerin veya diğer özelliklerin etkisini yumuşatmak için kullanılabilirler. Ayrıca büyük bitkilerin ihtiyacı olan geniş alanların aksine küçük mekanlarda kullanım alanlarına yer açmaktadır.
Espalyenin klasik kullanımlarından biri paravan olarak kullanılmasıdır. Paravanlar gizlilik oluşturmak ve istenmeyen görüntüyü engellemek için bitkilendirme için popüler yöntemlerden biridir. Yeşil paravanlar, göz zevkine hitap etmeyen bir bahçe alanını kaplayabilir, ayırabilir, gizleyebilir (Şekil 2).

Şekil 2. Özel bir alanı perdeleme, ayırmak ve örtmek için espalye kullanımı (URL-2).
Çit ve duvarlarda etkileyici zemin oluşturmak ve alan ayırıcı olarak kullanılabilir. Peyzajda çitler ve duvarlar fiziksel veya görsel bariyerlerler ya da mimari elemanlar olarak işlev görürler. Çit ve duvarlar göz kamaştırıcı ya da ilgi çekici olmayan boş alanlardır. Çit ve duvarlarda bağımsız teller ya da direklerde espalye bitkileri yetiştirilebilir (Şekil 3-4).
Şekil 3. Belçika tipi çit kullanımları espalyeler (URL-3, [10])
Şekil 4. Duvarlarda kullanılan espalyeler (URL-4).
Bitki tünel ya da kemerleri olarak kullanılabilirler. Bitki kemerleri iki sınırı birbirine bağlarken tek bir yükseltiye odaklanmayı sağlamaktadır. Espalye ile tasarımsal olarak büyüleyici, mevsimsel görüntüler elde edilir. Bağımsız, soliter ya da toplu olarak kullanılabilir. Ayrıca kemerler toplu bir şekilde uygun bitkilerle kullanıldığında tünel ve yol etkisi oluşturmaktadır (Şekil 5).
Şekil 5. Espalye tüneli (Fotoğraf: Marianne Majerus, Andrew Butler ve Andrew Lawson; URL-5)
Espalye bitkileri esnek dallı, dalları şekillenebilen bitkilerden tercih edilir. Uzun dönem çiçekli kalan bitkiler veya daimi yeşillik, yaprak görselliği olan bitkiler çitlerde, duvarlarda estetik bir görüntü oluşturmaktadır (Şekil 6). Küçük konut bahçelerinde ise meyve görselliği olan, meyvesi yenilebilen (elma, armut vb.) bitkilerden yoğunluklu olarak tercih edilmektedir (Şekil 7). Buna ek olarak bitkiler gölgeli, güneşli, alanlarda kullanımlarına göre tercih edilmelidir.

Şekil 6. Çiçekli espalye bitki kullanımları
Şekil 7. Yenilebilir meyve espalye kullanımları
Yukarıda anlatılan bilgiler doğrultusunda Peyzaj Mimarlığı çalışmalarında bitkilendirme; yapılan tasarımları görsel, estetik ve işlevsel anlamda desteklemektedir. Peyzaj mimarı etkilenen çevreyi bitkiler ile daha sıcak, daha kullanışlı ve işlevsel hale getirmeye çalışmaktadır (Şekil 8).
Espalye olarak yetiştirilmiş eğitimli bitkiler bahçelerin küçük olduğu, alanın sınırlı olduğu yerlerde kullanıma uygundur. Espalye ile bir alanda birçok işlev gerçekleştirilebilir; çit, duvar gizliliği, estetik görüntü, meyve bahçesi, bağımsız obje vb. Espalyeler canlı bir çit oluşumu üstlenirken aynı zamanda gizlilik hissi yaratan mekanlar oluşturur ve meyve verirler. Meyve bitkileri gibi yumuşak, esnek dallı bitkilerden seçilen espalye bitkileri günümüzde konut bahçelerinde yenilebilir bahçe konsepti içerisinde (edible garden) de kullanılabilir.
Şekil 8. Bahçe tasarımlarında espalye kullanımları
KAYNAKLAR
[1] Park Brown, S., Yeager, T.H., Black, R.J., 2004. Espaliers. The Institute of Food and Agricultural Sciences (IFAS), University of Florida, CIR627, s. 1-5.
[2] Taylor, J.W., 2009. The Well Dressed Wall, A Practical Guide for Espalier Training Fruit and Ornamental Trees in Australia. Hortisculpture Espalier Book, s. 1-22.
[3] Combining Gardening Art and Science "Espalier". Johnson County Extension Master Gardeners, a volunteer program of K-State Research and Extension, Johnson County, 2002.
[4] Hansen, G., 2010. Arbor, Trellis, or Pergola-Whats in Your Garden? A Mini-Dictionary of Garden Structures and Plant Forms. The Institute of Food and Agricultural Sciences (IFAS), University of Florida, ENH1171.
[5] Anonim, 2012. Garden History-Trees-Espalier. Early American Gardens, Plus their simple & grand European precedents. Personal, designed landscapes for food & ornament & social interaction, https://americangardenhistory.blogspot.com.tr/2011/04/trees-espalier.html.
[6] Özden, L. (2009). Gizli Dehlizlerden Kent Alanlarına Dışavurum Yüzeyi Olarak Duvar. Sanat ve Tasarım Dergisi, Gazi Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Haziran, 3, s. 71-85.
[7] Erduran Nemutlu, F., 2012. Bitkisel Tasarımda Espalier Kullanımı ve Çanakkale Örneğinde İrdelenmesi. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 43 (1): 89-100.
[8] Aksu, Ö.V., Acar, C., 2010. Kent İçi İstinat Duvarlarının Peyzaj Mimarlığı Açısından İrdelenmesi: Trabzon Kenti Örneği. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 11 (2): 1-11.
[9] EspalierShrubsandTrees. Extension Service of Mississippi State University, Published in furtherance of Acts of Congress, May 8 and June 30, 1914. MELISSA J. MIXON, Interim Director. (POD rev-02-10). https://extension.msstate.edu/
[10] Thevenot, P. 1999. Espalier designs. Excerpts from "An Espalier for Every Garden" from Tauntons Fine Gardening. http://www.growables.org/information/PeterThevenotArticle.htm
URL-2. http://www.gardendesign.com/trees/espaliers.html
URL-3. http://www.growables.org/information/PeterThevenotArticle.htm
URL-4. http://gingerdaysstyle.blogspot.com.tr/2011/10/star-jasmine-diam onds.html
URL-6. http://statebystategardening.com/state.php/oh/articles/a_different_kind_of_snow/
URL-7. http://www.biodiverseed.com/post/110176847763/japanese-quince-chaenomeles-japonica-i-have-5
URL-8. http://www.plantmaster.com/gardens/eplant.php?plantnum=25149
URL-9. https://st.hzcdn.com/simgs/d3a1517a0429749c_4-2975/traditional-landscape.jpg
URL-10. https://www.theguardian.com/lifeandstyle/gallery/2011/nov/25/trained-fruit-in-pictures#img-7
URL-13. http://www.bedrockgardens.org/uploads/5/0/1/5/50157589/4296943_orig.jpg
URL-14. http://statebystategardening.com/images/uploads/article_uploads/12FebMW_W1-A_7b.jpg
Espaly (espalier)has design and visual effects for landscaping applications. It creates a live postcard effect on walls and fences. There are many design forms and techniques to use Espalier. Some of the common ones; candlesticks, arm band, sequined, strip, basket weave, thin and long, hand-shaped or fan-shaped.


