2 Aralık 2019 Pazartesi
Evlerin dış mekandaki uzantıları olan bahçe, teras ve balkonlar uygun iklimlerde uzun süre dış mekan kullanımına izin verdiği için daha da önem kazanmaktadır. Balkon ve terasların dekorasyonunda pek çok seçenek bulunmakla birlikte, evin ve kullanıcının tarzı ve yaratıcılığı ile birbirinden farklı mekanlar oluşturmak mümkündür. Bu mekanlarda kullanılabilecek fonksiyonel dekorasyon malzemeleri ve canlı bitkisel materyallerle, tasarımlar çeşitlendirilebilmektedir. “Balkon” Latince’den gelen bir terimdir. “Balcone” büyük bir pencere olarak tanımlanmaktadır. Günümüzde ise bir binanın duvarlarından uzanan yükseltilmiş bir platformdur (Açıkalın, Erdoğan; 2018). Bir evin herhangi bir odasına bağlanabilir ve aynı zamanda iki veya daha fazla boşluğu bir araya getirebilir. Teras, bir binanın en üst katının üstünde yer alan, çevresi ve üstünün bir kısmı açık olan yerdir. Taraça olarak ta bilinen teraslar genellikle ikamet etmek için yapılmazlar. Teraslar, küçük çapta bahçecilik yapmak, güvercin yetiştirmek, sebze ya da çamaşır kurutmak için kullanılır. Balkon ve teraslar yaşam alanının devamı olarak kabul edilebilecek yarı dış mekânlardır. Bazı balkon ve terasları “dışarıda bir oda” olarak nitelendirmek de mümkündür. Bu yönüyle bir yaşam alanı olarak balkon ve teras, evin bir uzantısı ya da evin üzerinde bir dış mekan olarak kabul edilmektedir. Bu bakımdan, mekân tasarımda, iç ve dış mekânın bütünlüğünü sağlamak oldukça önemlidir. Aslında balkon ve terası evin herhangi bir odasından da farklı düşünmemek gerekir. Örneğin oturma odası veya çalışma odası gibi balkon ve teras da, evin belirgin bir birleşeni olarak, üzeri açık olan, açık veya yarı açık mekan karakterindeki bir odayı tanımlar. Bunun yanında balkon ve teraslar bitki ve hayvanlar gibi canlı varlıklarında yaşama alanıdır. Bu canlılar evcil olabileceği gibi, bazen kumru, arı, kelebek, yusufçuk gibi yabani de olabilir. Balkon ve teraslar, bitkiler, kuşlar, böcekler ve benzeri canlı varlıkların, insanlarla beraber yaşadıkları, ortak bir mekanı paylaştıkları tanımlı bir mekân olarak sevenleri için vazgeçilmez yaşam mekanlarıdır.
Bu bakımdan nasıl evin tüm odalarının tasarımı; kullanıcının beğeni ve tercihleri doğrultusunda şekilleniyorsa, açık mekân tanımlaması içerisinde evin bir odası olan balkon ve teraslar da bu biçimlemeyle paralellikte şekillenmektedir. Bu bakımdan farklı ülkelerde farklı kültürlere sahip olan topluluklar balkon ve teraslarda kendi yaşam tarzı ve kültürlerini sergiler, kendilerine uygun bitki türleri ile mobilya ve aksesuarları kullanırlar (Şekil 1 ve 2).
Balkon ve teras tasarım süreci boyunca üzerinde düşünülmesi gereken 10 önemli şey şunlardır:
- Bitki seçimi ve aktivite yerleri için alanın anlaşılması
- Ne istendiği ve ihtiyaç duyulduğuna dair kullanıcının hatırlanmas
- Biçimi belirleme ve mekanları organize etmek için form ve/veya tema stili kullanm
- Aktivite alanlarının belirlenmesi ve elemanlarla ilişkilendirilmesi için alan oluşturma ve bağlantılarını kurma
- Hem kullanıcı hem de çevre için bitkilerin fonksiyonları üzerine düşünmek
- Kitle ve katmanlama tekniklerini kullanarak bitkilerin yapılandırılması
- Geçiş alanları ve odak noktaları gibi önemli noktaları vurgulamak
- Materyaller, renkler ve yüzey dokularını içeren detaylara dikkat çekmek
- Bitkilerin gelişimi ve bakımı için zamanı hesaba katmak
- Sürdürülebilir tasarım uygulamalarının kullanımıyla kaynakların korunması
Büyüklüğü ne olursa olsun balkon ve teraslar için pek çok yaratıcı dekorasyon olanağı vardır. Konforlu ve zevkli mekanlarda benzersiz bir atmosfer yaratmak mümkündür. Bir masa, sandalye, uzanmak için bir kanepe, rahat yastıklar, minderler, mumlar, plastik objeler ve heykeller gibi aksesuarlar uygun bitkisel tasarımla birlikte çok keyifli balkonlar ve teraslar oluşturulabilir.
Günümüzde ucuz ve kolay uygulanabilir olduğu için çok yaygın kullanılmasına rağmen beton zeminler balkon ve teraslar için önerilmez. Sıcak yaz günlerinde, balkon ya da teras gölgede olduğunda çabuk ısınır ve hızlıca soğur. Dış mekan tas¸ yer karoları bakımı kolay olmasının yanında ısıya ve soğuğa karşı daha dayanıklıdır. Bir teras veya balkon zemini için en konforlu malzeme ise ahşaptır. Düzenli bakımı yapıldığında, estetik sıcak görünümü yanında doğal malzeme olarak insanı iyi hissettirir.
Balkon ve teras, gizlilik, rüzgarı ve güneşi engelleme amacıyla bambu ve sarılıcı ve tırmanıcı bitkilerle veya ahşap, metal, plastik ayırıcılarla kapatılabilir. Kapatma sırasında kapalı ve açıklık oranı uygun olmazsa, dışarıya kapalılık mekanı sıkıcı bir hale getirebilir. Balkon ve terasların yapıların gökyüzüne açılan mekanlar olduğu unutulmamalıdır.
Balkon ve terasları ev dekorasyonuna uygun bir şekilde İskandinav, Feng Shui, Vintage, Modern, Rustik, Klasik ya da geleneksel bir stille tasarlamak mümkündür. Kişinin yaratıcılığı ve zevkine bağlı olarak saksı ve çiçek kasalarında uygun bitki seçimiyle mekanı yaşanabilir kılmanın yolları sınırsızdır. Tablo 1’de balkon ve teraslarda kullanılabilecek bitki listesi verilmektedir.





Tablo.1. Balkon ve teraslarda kullanılabilecek çalı, küçük çalı, sarılıcı-tırmanıcı, mevsimlik ve çok yıllık çiçekler (Hindistan, 2006; Erdoğan, 1996; Keil, 2008; Parmay,1979 kaynaklarından yararlanılarak bitki listesi oluşturulmuştur.)
Balkon ve teras tasarımı seçeneklerinin hayal gücü ve tasarımcının yeteneği ve bilgisi ile sınırlı olacağı göz önünde bulundurularak örnekler üzerinden bazı tasarım fikirleri vermek yararlı görülmüştür.
Günes¸li çatı ve teraslar için bitkilendirme
Her türlü zor koşulda hayatta kalmayı başarabilen küçük pembe çiçekli geniş yapraklı sukkulent bir bitki olan damkoruğunun, çatılarda ve teraslarda yetiştirilmesi yeni bir fikir değildir. Orta Çağ boyunca saman ya da kiremit kaplı çatılara, kıvılcım ve yangına karşı korunduklarına inanıldıkları için dikilmişlerdi. Ancak, batıl inanç gibi görünen şey, belirli bir botanik gerçeklik olarak oldukça ilgi çekicidir. Dekoratif rozet yapraklı bu sukkulentler aslında etli yapraklarında sıvı depolayabilen sulu meyvelerdir. Bu, özellik sadece uzun kurak mevsimlerde ve sıcak dönemlerde sübstrat azaltılmıs¸ kos¸ullarda hayatta kalmalarını sağlamakla kalmaz, aynı zamanda bulundukları çatıdaki birçok kıvılcımı da söndürür.
Bugünlerde bitki severler bu güçlü türlerin biçim, renk, boyut, yayılım ve rozet çiçekleri farklı farklı çok çeşitli tip ve hibritlerle karşı karşıyadırlar. Dahası bu sukkulentler her sezon farklı nüanslarla gelişim göstermektedirler.
Kırmızı, mavi veya sarı yeşil, türleri, nisan ile temmuz arasında en yoğun renklere ulaşır ve çiçeklenmeden sonra göze çarpmaz hale gelir. Kalınlaşıp yastık oluşturmaları yavaş olmakla birlikte, bitkiler çiçeklenme sonrasında ölen rozetlerinin yardımı ile çoğalır. Bu durumda Sedum spathulifolium, Sedum album ve Saxifraga gibi es¸it derecede dayanıklı Sedum tipleri teras ve çatı bitkilendirmeleri için bir araç kullanılabilirler (S¸ekil 3). Su ve gübreleme gerektirmeyen bu günes¸i seven bitkilerin grafiksel güzelligˆi, özellikle yer yer en elveris¸siz yerlerde büyüdügˆü için, toplayıcılar için oldukça zor durumlara neden olabilmektedir (Keil, 2008).
Şekil 1. Akdeniz stilinde farklı balkon düzenlemeleri
Kademeli bitkilendirme
Balkon ya da teraslardaki bina bagˆlantılı yüksek ve sagˆır duvarlarında dekoratif bir etki için bitki boylarındaki hiyerars¸inin dikkate alınması gerekir. Dekoratif süs bitki yataklarını sınırlayan hafif bordürler ve yürüme yollarında kullanılacak hafif çakıl tas¸ları bitkilerle kontrast olus¸turacak s¸ekilde düs¸ünülmeli, peyzaj elemanlarının boyları birbirini engellemeyecek s¸ekilde uygulanmalıdır. Bitkiler mekanın geometrik formunu belirleyen sade bordür ve yürüme yolu ile kimi zaman uyumlu kimi zaman da kontrast olacak s¸ekilde rengarenk bitkilendirildigˆinde s¸as¸ırtıcı derecede etkileyici sonuçlar alınır. Geçici çiçekleri ile degˆil, yaprak renkleriyle etkili piramit s¸ekli verilmis¸ gümüs¸ gri yapraklı Artemisia schmidtiana ‘Nana’ ve onu çevreleyen kahverengi-bordo alacalı yapraklı Berberis thunbergii ‘Atropurpurea Nana’ kıs¸ sogˆuklarına kadar etkilidirler.
.jpg)
S¸ekil 2. Akdeniz stilinde farklı balkon düzenlemeleri
Renkli çiçekleriyle çarpıcı s¸ekilde sunulan bitki yataklarında, çiçeklerin solması ve etkinligˆini kaybetmesi durumunda olus¸acak bos¸lukları engellemek için bu s¸ekilde yaprakları ile uzun süre etkili bitkileri kullanmak basit bir dikim hilesi olarak is¸e yarayacaktır. Bu gibi bitkilerin tüm ihtis¸amlarını sergileyebilmeleri için konum oldukça önemlidir. Artemisia ve Berberis, budamayla s¸ekillendirmeyi, kuru hava ve ısı birikimi olan bir kent iklimini çok iyi tolere eder (S¸ekil 4). Küçük balkon ve teraslarda büyük agˆaçlar gereksizdir, çünkü onları daha da küçük gösterir. Ancak agˆaç görünümlü, Lagerstromia indicagibi ince gövdeli, narin, ince textürlü agˆaççıklar kısmen daha estetik bir mekan yaratmak için kullanılabilir (Keil, 2008).
Şekil 3. TasarımElienne Veldkamp, FotoJürgen Becker
Perde bitkilendirme
Dar alanlarda, bitkinin dogˆrudan zemin üzerinde kullanılamadıgˆı yerlerde, sert zeminle kaplı olmak zorunda olan teras ve balkonlarda duvar kenarlarına yapılan dikey bitki yastıkları sayesinde bitkilerin taze güzelligˆini hissetmek mümkündür.
Bu anlamda S¸ekil 5’teki gibi su yüzeyini sınırlayan ahs¸ap elemanlar gibi çok farklı sınır elemanları kullanılabilmektedir. Mekana daha fazla yes¸il katmak isteyenler arka planda bir çit veya duvar kullanarak dikeyde yes¸il alanı artırabilir. Sarılıcı ve tırmanıcı bitkiler sayesinde digˆer koms¸ularla mekanı ayırmak mahremiyet imkanı sagˆlayacaktır. Sarılıcı ve tırmanıcı bitkilerin birçogˆu kafesler veya tellere ihtiyaç duyar.
S¸ekil 4. Tasarım Simon Scott, Foto Modeste Herwig
Tilia cordata ve Platanus x hispanica, Acer campestre genellikle kafesli sarmas¸ık bitkisi olarak kültüre alınmıs¸tır. Bu agˆaçlar yerden 2 metre yükseklikte, bambudan destek çitleriyle ince bir perde formunda geleneksel bir anlayıs¸la özel bir s¸ekilde dizayn edilir. S¸ekil 4’de görülen digˆer bitkiler Digitalis purpurea, Foeniculum vulgare “Atropurpureum, Iris barbata hybrids, Alchemilla mollis, Geranium, Geum hybrids, Heuchera ve Euphorbia olarak sayılabilir (Keil, 2008).
S¸ekil 5. Tasarım Mark Gregory, Foto Modeste Herwig
Hasır bitki yatagˆı
Alanın etkin bir s¸ekilde kullanıldıgˆı bitki yatagˆında, Hosta, kırmızı yapraklı Heuchera hybrid ve Geranium’lar gibi mevsim boyunca çekici bir s¸ekilde renklendirilmis¸ ve s¸ekillendirilmis¸ yaprakları parlayan süs bitkileri kullanılmıs¸tır. Bu bitkilerin düzenlenmesi önemli miktarda özen gerektirir. Yes¸il, pembe, beyaz, renkler ardıs¸ık bir s¸ekilde düzenlenerek zarif bit görünüm sergilemektedir. Hasır bitki yatagˆı yagˆmur ya da sulama suyunun toprakla yola akmasını önlemek için, kapalı zemine degˆil, açık zeminin üstüne kurulmus¸tur.
Hasır elemanlar 5-8 yıllık aralıklarla değiştirilmeli ve bitkilerin her biri yalnızca bir yıl sonra geregˆinden fazla büyüyüp yıgˆın olus¸turmaması için inceltilip, hassas bir s¸ekilde seyreltilmelidir (Keil, 2008).
S¸ekil 6 Tasarım Hartley Botanic Ltd. Foto Modeste Herwig
Sonuç
Balkon ve teraslarda bitkiler koku ve este- tik katkılardan çok daha fazlasını yapabilecek niteliklere sahiptirler. Bitkilerin dogˆru kullanımı ile genellikle sınırlı alanlara sahip balkon ve teraslar oldugˆundan daha büyük gösterilebilir. Çok büyük alanlar bitkilerin dogˆru kullanımıyla insan ölçegˆine indirilip kullanıs¸lı mekanlara dönüs¸türülebilir. Veya sıra dıs¸ı uygulamalarda veya muhtes¸em sunumlardaki bitkilerin yanı sıra, çalılarla orijinal yes¸il süslemelere veya küçük bir mimari mucizeye dönüs¸müs¸, insanı cezbeden, dinlendiren, keyif veren mekanlar için, çok da ekstrem çabaya gerek yoktur. Hayal gücünüzün büyüleyici bitkisel mekanlarla bir bakıs¸ta ates¸lenmesi için, çes¸itli stiller ve bitkisel tasarımlarda makalede bahsi geçen pratik ipuçlarını kullanmak yeterli olacaktır.
Bunlara ek olarak çevreyi ve dogˆal kaynaklarımızı korumak için, bitkilerin, suyun ve yapı materyallerinin akıllı kullanımı gerekmektedir. En büyük etki için kaynak duyarlı bitkilerin kullanımı, suyun yönetimi ve çevreye duyarlı yapı materyallerinin kullanılmasıdır.
Kaynakça
Brookes, J., 2012. Küçük Bahçe, Alfa Yayınları, I·stanbul. ISBN-978-605-106-117-7, (325)s.
Anonim, 1. https://www.lafsozluk.com/2018/01/teras-ne- dir-teraslama-ne-demektir-anlam.html
Keil, G., 2008. Garden and Terrace The Big Book of Ideas, kir mediapartner Druck und Medien GmbH, p. 255
Açıkalın E., Erdogˆan R., 2018 “Antalya En Güzel Bahçe Ve Balkon Yarıs¸masının Kente Getirileri “, Uluslar arası Yes¸il Bas¸kentler Kongresi (International Gren Capital Congress), Konya, Türkiye, 8-11 Mayıs 2018, vol.1, pp.1-10
Erdogˆan, E., 1996. Anadolu avlularının özellik ve düzenleme ilkeleri üzerine kars¸ılas¸tırmalı bir aras¸tırma. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlıgˆı Anabilim dalı Doktora Tezi.
Hindistan, A. 2006. Avluların peyzaj tasarım kriterleri yönünden degˆerlendirilmesi. I·stanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlıgˆı Anabilim dalı Yüksek Lisans Tezi.
Pamay, B., 1979. Park - Bahçe ve Peyzaj Mimarisi: Yes¸il Planlama Elemanlarının Dekoratif ve Ekolojik Özellikleri ile I·lgili Listeler, I·stanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Yayınları 264, I·stanbul.
Prof. Dr. Reyhan ERDOĞAN
Akdeniz Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü
Dr. Öğr. Üye. Ceren SELİM
Akdeniz Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü


