Betona Tutunmuş Yosunlar:KENT PARKLARI

Betona tutunmuş yosunlar:

KENT PARKLARI

 

Yasir Furkan ÖZTÜRK

Necmettin Erbakan Üniversitesi

 

Sosyoloji Bölümü Öğrencisi 

 

 

 

 

Betona tutunmuş yosunlar: 

En son ne zaman göğe baktınız? En son ne zaman çıplak ayaklarınızla toprağa bastınız? Ya da en son ne zaman ciğerleriniz patlayıncaya kadar bir ormanda koştunuz?

İnsan ait olduğu mekandan uzaklaştı, uzaklaşabileceği en uç noktaya kadar... Doğaya ait olması gereken hayatlar günümüzde betona saplanmış haldeler. William Cowperın da dediği gibi; "Tanrı kırları, insanlar da kentleri yarattı."

İnsan toplumsal bir varlıktır. İnsanların, karşılaştıkları ve tek başlarına çözemedikleri güçlük, sorun ve imkânsızlıkları toplum içinde gerçekleştirilen ilişkilerle çözümlemek ve ortadan kaldırmak isteği bir arada yaşama ihtiyacını ortaya koymaktadır. İhtiyaçlarını karşılamak için girişilen bu faaliyette yeni gereksinimlerinin doğması ve insanoğlunun bunları karşılamada yetersiz kalması onu kimi sosyal ilişkileri oluşturmaya iter. İnsanların bir arada yaşama zorunluluğu yerleşim olgusunun temelidir. Bu toplumsal karakterin neticesi de kentlerdir. Kentler insan doğasının bir ürünü olarak, doğaldır ve doğal hayatın bir parçasıdır (Tuna, 1987: 75). Kent tanımlanması oldukça zor ve karmaşık bir olgudur. Tarihin hemen hemen bütün dönemlerinde değişik anlamlara sahip olabilen dinamik bir kavram niteliğindedir. Öyle ki, gerek literatürde gerekse mevzuat düzenlemelerinde her zaman ve her ülke için geçerli sayılabilecek bir tanımlama yapmak imkânsız görülmektedir (Toprak, 2001: 6). İlk kurulan kentlerin nerede çıktığı hakkında değişik görüşler bulunmaktadır. Birçok bilim adamı ilk kentleri Yunan ve Roma kentleri olarak saymaktadırlar. Yunan-Roma kentlerinin anıtsallığından gözleri kamaşan kent bilimciler, daha eski kentlere az ilgi göstermişlerdir (Hout vd, 2000: 15). Ama hâkim olan kanı ise ilk kentlerin "Mezopotamya, Meso-Amerikada" ve "Nil, İndus ve Sarıırmakda" ortaya çıktığıdır.(Kaya, 2003: 7) Kentleşme açısından bakıldığında ise "Filistin, Suriye, Anadolu, İran, Orta Asya ve İndus" kentleşmenin ilk göze çarpan yerleşim yerlerdir. Sonuçta ilk kentlerin doğuda kurulduğu görüşü ağırlık kazanmaktadır. (Hout vd, 2000: 13). Kentlerin gelişiminde sanayi devrimi yeni bir dönemi başlatmıştır. Kentlerin nüfuslarında patlama yaşanmış, yüz binlerle ve milyonlarla ifade edilen rakamlara ulaşmıştır.

On dokuzuncu yüzyılda sosyologlar, kentleşme olgusunu yaşanan toplumsal değişimleri merkeze alarak açıklamaya çalışmıştır. Bu anlamda, geleneksel toplumlardan modern toplumlara dönüşümü tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş (Saint Simon), cemaatten cemiyete geçiş (Tönnies), basit toplumlardan karmaşık toplumlara geçiş (Spencer), mekanik dayanışmalı toplumlardan organik dayanışmalı toplumlara geçiş (Durkheim), kutsal toplumlardan laik toplumlara geçiş (Howard Becker) olarak tanımlamışlardır (Yörukan, 2005). Kentin tek başına bir olgu olarak ele alınması ise Chicago Okulunun öncülüğünde gerçekleşmiştir. Karl Marx, Max Weber, Georg Simmel gibi önde gelen sosyologlarda kent olgusu üzerine teorilerini sunmuşlardır. Sosyologlar, kent olgusunu birbirinden farklı birçok noktadan ele alarak açıklamaya çalışmışlardır.

 

Kent, "Sosyal hayatın mesleklere, işbölümüne, farklı kültür gruplarına göre organize edildiği; kurumlaşmaların yoğunluk kazandığı, karmaşık insan ilişkilerinin bütün bir günlük yaşayışının etkilediği yerleşme merkezi olarak tanımlanabilir" (Sezal, 1992: 22). Geçmişten günümüze kadar değişim içerisinde olan kentler sanayileşme ile birlikte farklı bir hal almıştır. Kentlerin nüfusu ve konut sayıları -kırdan kente çalışmaya gelen işçilerle birlikte- olağanüstü şekilde artmıştır. Bu değişimi kaldıramayan kentlerde toplumsal patolojiler baş göstermiştir. Kent yaşamı kentlilerin davranışlarında meydana gelen dönüşümler sonucu kendi kültürünü oluşturmuş ve bu kültür küreselleşmenin başını çektiği birden fazla olguyla sürekli şekil değiştiren bir hal almıştır.

 

KENT PARKLARINA TARİHİ BİR BAKIŞ

Park kullanma olgusu modern bir etkinliktir, fakat buradan park olgusunun salt modern zamanlara özgü olduğu sonucunu da çıkarmamak gerekir. Antik döneme, Eski Hint toplumlarına kadar geriye giden park ve bahçe kültürleri var. Fakat o dönemlerde toplumun yalnızca hanedanları, yöneticileri, soyluları, aristokratları tarafından kullanabiliyorlardı ve işlevleri de az çok farklıydı. Modern çağa doğru gelindiğinde, park ve bahçelerin kullanımı ve işlevlerinde bir değişimden söz etmek mümkündür. Aslında modern çağda bile parkların değişmesi ve farklılaşmasından söz edilebilir. Batıda 19. yüzyılın sonlarına kadar, her isteyen kentli rahatlıkla parklara giremiyordu. Parklar aristokratlar ve üst burjuvaların gezinti mekânlarıydı ve tasarımları da bu sınıfların estetik duyarlılıklarını yansıtıyordu. 18. yüzyıl ve 19. yüzyılın ilk diliminde, Avrupa parkları, toplumun elitlerine hizmet etmişti. Londra ve Paris başta olmak üzere büyük Avrupa kentlerinde parkların etrafı çitlenip, bekçilerce korunurdu. Avrupa kent parklarını model alarak yapılanan Amerikan kent parkları da, benzer bir şekilde, üst sınıfların zevklerine uygun bir şekilde tasarlanıp, yalnızca onların kullanımına tahsis edildi. Kentin diğer kesimlerinin ve özellikle işçi sınıfının parklara girmesi zordu. Böyle bir olanak sağlansa bile, park kullanımına ayıracak boş zamanları sınırlıydı. Ancak, bu eğilim, 19. yüzyılın ikinci diliminde değişmeye başladı ve parklar toplumun tüm kesimlerine açıldı. Parkların her kesime açık olmasında hem bu yönde mücadelelerin hem de işçi sınıfı ve yoksulların sıkışık mahallelerindeki sağlıksız ortamlara karşı kent yönetimlerinin "sağlıklı açık alan" arayışının belirleyici olduğu söylenebilir. Parklar tüm toplumsal kesimlere açılmakla birlikte, park kullanımı konusunda, işçi sınıfları ve üst sınıflar (burjuvalar ve elitler) arasındaki gerilimler, çatışmalar ve mücadeleler devam etti.

Bu durum, yalnızca sınıfsal değil, aynı zamanda etnik ve cinsiyet faktörlerinin de işe karıştığı bir süreçti. Ayrıca, yerel yönetimlerin, farklı sınıflara yönelik parklara farklı muamele yaptığı ve farklı standartlar uyguladığı da kimi araştırmalarda dile getirilmiştir.

Park kullanım sorunları, 19. yüzyıl kadar yoğun olmasa da günümüze kadar devam etti. 20. yüzyılda, boş zaman olgusunun tüm topluma yayılmasıyla, park kavramı hem tüm toplum kesimlerine açık bir mekân hem de modern kent planlamasını ayırt edici bir öğesi haline geldi. Artık günümüzde pek çok ayrı işlevleri olan çeşitlenmiş ve uzmanlaşmış etkinlik alanlarıyla, eğlence, spor, gezinti, kültür parkları gibi bir dizi park türü ortaya çıkmıştır. Türkiyede parklar modern anlamda Osmanlının son dönemlerinde modern kent planlarının uygulanma süreciyle birlikte girmeye başlamıştır, denilebilir. Ondan önce kimi büyük kentlerin dışında, örneğin İstanbulda şenliklerin de yapıldığı mesire yerleri vardı. Osmanlının mesire yerleri, örneğin Kağıthane Deresi, tam anlamıyla günümüzdeki gibi olmasa da az çok park işlevini de karşılıyordu. 19. yüzyılın ikinci yarısında ve 20. yüzyılın başlarında İstanbulda, Batı esinli, modern anlamda bir dizi kent içi park düzenlenmişti. Gülhane Parkının yeniden düzenlenerek halkın kullanımına açılması, ilk büyük çaplı kent içi park örneği gösterilebilir. Cumhuriyet sonrasında da modern planlamanın bir gereği olarak park yapımı ve düzenlenmesi tüm Anadoluya küçük kentlere dek yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. (Demir,2006: 70)

 

 

GÜNÜMÜZ KENT PARKLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Yoğun kent yaşamı ve bunun beraberinde getirdiği baskı ortamı kent insanını psikolojik açıdan zorlamaktadır. Yoğun kent yaşamının baskısı altında bulunan kent insanın psikolojik açıdan dinlenmesi, rekreasyonel faaliyetlerde bulunması ve sosyo-kültürel açıdan gelişimi üzerinde açık ve yeşil alanların etkisi büyüktür (Etli, 2002). Kent parkları kopuk halde bulunan doğa-insan ilişkisinin yeniden kurulması açısından önem arz etmektedir. Parklar insanı doğayla bütünleştirmenin yanında farklı sosyo-ekonomik sınıflardaki insanların bir araya geldikleri alan olarak bütünleştirici bir işlevi yüklenmektedir. Kent parkları kent sakinlerine estetik doyumun yanı sıra ruhsal iyileştirme de sağlayan mekanlardır. Kent parkları, kentsel yaşam kalitesinin arttırılmasında önemli bir etkendir. Park genel anlamda, sınırlı bir kullanış biçimi, esnek bir form özelliği, minimum konstrüksiyon ile maksimum doğal öğeleri kapsayan, dinlenme, eğlenme, meditasyon, serbest oyunlar vb. çeşitli pasif ve aktif rekreasyon gereksinmelerini karşılayan bir yeşil alan türüdür (Özkır, 2007). "Kent parkları kent ortamının kırsala bakan yüzüdür." Parkların tasarımı her ülkenin, kültürel, iklimsel koşullarına, toplumsal geleneklerine ve boş zaman değerlendirme alışkanlıklarına göre değişiklik göstermektedir. Yirminci yüzyılda, boş zaman olgusunun tüm topluma yayılmasıyla, park kavramı hem tüm toplum kesimlerine açık bir mekân hem de modern kent planlamasın ayırt edici bir öğesi haline gelmiştir. Kent parkı hareketi, ilk olarak New Yorktaki Central Park ile başlamıştır. Genelde meydanlardan daha büyük olan parklar İngiliz ve Kuzey Amerikan ülkelerini idealize edecek detaylı bir estetik formülle kentlerden kaçış için tasarlanmışlardır.

 

DÜNYACA ÜNLÜ KENT PARKLARI

 

1-New York, Central Park (*)

 

(*) Central Park, Amerika Birleşik Devletlerinin New York Citşehri Manhattan ilçesinde yer alan büyük umumi kentsel bir parktır. 341 hektar alana yayılan park 1857 senesinde açılmıştır. Yıllık ortalama 25 milyon ziyaretçisiyle Central Park, Birleşik Amerikada en çok ziyaret edilen kent parkıdır.

 

2-Amsterdam, Vondelpark (*)

(*) Voldenpark, Hollandanın başkenti Amsterdamda yer almaktadır. 47 hektar alana yayılan park 1865 senesinde açılmıştır. Yıllık ortalama 10 milyon ziyaretçiyi ağırlamaktadır. Ayrıca Voldelparkta açık hava tiyatrosu ve çeşitli spor faaliyetleri yapılmaktadır.

 

3- Ankara, Göksu Parkı (*)

(*) Ankaranın büyük parklarından biri olan Göksu Parkı, Eryamandaki eski Susuz göleti üzerine kuruludur. Park, 2003 senesinde hizmete açılmıştır. Toplam kullanım alanı 508.000 m²dir. Restorant, kafe, dinlence ve piknik yerlerinin dışında lunapark bölümleri ile yürüyüş ve koşu yolları bulunmaktadır.

 

4-İstanbul, Gülhane Parkı (*)

(*) Gülhane Parkı, İstanbul ilinin Fatih ilçesinde yer alan tarihî bir parktır. Alay Köşkü, Topkapı Sarayı ve Sarayburnu arasında yer alır. Gülhane Parkı, Osmanlı İmparatorluğu döneminde Topkapı Sarayının dış bahçesiydi. İstanbul şehremini operatör Cemil Paşa (Topuzlu) zamanında düzenlenerek 1912 yılında park haline getirildi ve halka açıldı. Toplam alanı 163 dönümdür.

 

5-Londra, Hyde Park (*)

(*) Hyde Park, Londradaki Kraliyet Parklarının en büyüğüdür. Bitişiğindeki Kensington Bahçeleriyle birlikte 249 hektarlık bir alanı kaplar. Bahçeler bölümünde Long Water, park bölümünde de Serpentine olarak bilinen bir gölü içine alır. Parkta yaz konserlerine ve çeşitli etkinliklere yer verilmektedir.

 

SONUÇ YERİNE;

Ülkemizdeki kent parklarının korunması hususuna değinmekte fayda görüyorum. Maalesef ülkemizdeki kent parkları yurt dışındaki kent parklarına oranla korunma hususunda sınıfta kalmaktadır. Yeni yapılar inşa etmek uğruna kent park alanları işgal edilmektedir. Kent parkları hızlı kentleşmeye kurban edilmektedir. Kent parklarının insanlar üzerindeki etkisi ve toplumsal işlevleri göz önünde bulundurularak parklar üzerine sistemli bir çalışma yapılmalı ve daha önemlisi bu çalışmalar uygulamaya konulmalıdır.

 

 

 

 

KAYNAKÇA;

ALVER, K., ‘Kent Sosyolojisi, Hece yayınları., Ankara, 2012

AYDEMİR, S.E., ‘Kentsel Açık ve Yeşil Alanlar Rekreasyon , Kentsel Alanların Planlanması ve Tasarımı , KTÜ Yayın , Trabzon, 2000.

AYDIN, M., ‘Güncül Kültürde Temel Kavramlar, Açılım kitap, İstanbul, 2011

DEMİR, E., "Toplumsal Değişme Süreci İçinde Gençlik Parkı: Sosyolojik Bir Değerlendirme", Şehir Plancıları Odası Yayını, no.38, 2006/4, s.69-77

GÜLLÜPINAR, F. ‘Kent Sosyolojisi Kuramları Üzerine Bir Literatür Değerlendirmesi, Çağdaş Yerel Yönetimler, cilt.21, sayı.3, s.1-29, Eskişehir, 2012

GÜNDÜZ, N., ‘Tarihsel Süreç İçinde Türkiyede Kent Parklarının Oluşumu (Cumhuriyet Dönemi Kent Parkları), Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2002

HOUT, J., THALMANN, J., VALBELLE, D., "Kentlerin Doğuşu", çev: Ali Bektaş Girgin, İmge Yayınevi, Ankara , 2000

KAYA, E., ‘Kentleşme ve Kentlileşme, İlke yay., İstanbul, 2003

KORKUT, T., ‘Şehirlerin Ortaya Çıkış ve Yaygınlaşması Üzerine Sosyolojik Bir Deneme" İ.Ü Edebiyat Fakültesi yay., s.75, İstanbul,1987

ÖZKIR, A., ‘Kent Parkları Yönetim Modelinin Geliştirilmesi, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2007

POLAT, A.T., ‘Kent Parklarında Görsel Kalite ve Doğallık Derecesi Arasındaki İlişkilerin Belirlenmesi, Iğdır Üni. Fen Bilimleri Enst. Der., s. 85-92, 2012

SEZAL, İ., ‘Şehirleşme, İstanbul, 1992

TOPRAK, Z., ‘Kent Yönetimi ve Politikası, İzmir, 2001

YÖRÜKAN, A., ‘ Şehir Sosyolojisinin ve İnsan Ekolojisinin Teorik Temelleri, Nobel yay., Ankara, 2006

 

 

Urban parks are important in terms of the re-establishment of the broken state at the nature-human relationship. Parks loaded a function as a place that integrates human and nature as well as people of different socio-economic classes. Urban parks are places that also spiritual healing as well as the aesthetic satisfaction in cities.City parks are also an important factors in improving the quality of urban life.

 


Paylaş: