19 Nisan 2019 Cuma
Onun garipliği tüm yaşadığı bu sancılı süreçlerde belki kendine bir çıkış olarak gördüğü, yalnızlığının şiddetini azaltan hobileri ve Osmanlı padişahları içinde farklı yaşam şekli. Çok eleştirilen içine dönük yapısı, emniyetçi tavrı ile kendini kapadığı yüksek duvarlar arasında, yüzü yeniliklere dönük bir padişah olması dışında, tiyatro ve operaya olan sevgisi, kitaplara olan düşkünlüğü, fotoğraflara olan ilgisi ve 35 bin karelik fotoğraf albümü, yelken ve kayık merakı, ahşaba olan tutkusu ve tabi ki doğaya, bitkiye, çiçeğe olan hayranlığı.
2018 yılı içinde ancak tamamlayabildiğim ve 3 yıl süren, içeriğinde Yıldız Saray bahçelerinin de olduğu tez araştırmam sürecinde her yerde karşıma çıkan isim Sultan II. Abdulhamit Han. Neredeyse yüzölçümü olarak günümüze kadar ulaşabilen organik peyzaj düzenlemesi görmüş en önemli mekanlar onun eseri. Tahtta bulunduğu süreçte dahil ömrünün büyük bir kısmında, özellikle İstanbul’un botanik mirasını geliştirmek adına büyük bir çaba içinde olmuştur. Bence başarmış ta, öyle ki; Asuman Baytop’un 1985’de yapılan bir araştırmasında Yıldız Parkı’nda yetiştirilen tür sayısının 160



Araştırmam sırasında, kendi isminin harflerinden oluşan “Hamit” göledi, sarayında ağırladığı misafirleri için birkaç günde inşa ettirdiği bahçe köşkleri (Şekil-2), seralarında (limonluklarda)


Şekil-2 Hayvanat bahçesi idari binası ve Acem Köşkü’nün bahçe köşkü ile görünüşü (Atatürk Kitaplığı, Albüm 00156). Bahçe köşkünün müdahale sonrası son durumu (ZONTUR, 2014).
Evet, hepimizin bildiği gibi bahçe, Türk Osmanlı kültüründe ve mimarisinde her zaman çok önemli bir yere sahip olmuştur. Türkler Çinlilerle buluşmalarıyla şekillendirmeye başladıkları bahçe sanatını, Bizanslılarla karşılaşmalarına


Padişah tahta çıktıktan birkaç ay sonra, Yıldız Sarayı’na taşınmasını şöyle anlatır: “Yıldız’a taşındım. Burada güneşe, açık havaya, ışığa ve güzelliğe kavuştum. Parkın bir kısmını rahmetli babamın yaptırmış olduğu, yeryüzünün bu köşesine gençliğimden beri özel bir ilgim vardı ”. Onun döneminde 500.000 m2’lik saray kompleksinde 12.000 kişinin yaşadığı ve bahçesinde 300’e yakın
Sultanın çiçek sevgisini anlatmak adına şu hikaye ilgi çekicidir.1936 yılında Aydabir Dergisi muhabirinin yolu Göksu Deresi’nin yakınlarında bir çömlekçiye düşer. Sohbet sırasında muhabir çömlekçiye en kodaman müşterisinin kim olduğunu sorar. O da Sultan II. Abdulhamit’ti der. Muhabir çok şaşırır ve Sultan bu kadar çömleği ne yapar diye sorar ve başlar çömlekçi anlatmaya: “Ben sultana yılda 30.000 saksı verirdim. Onun gibi çiçek meraklısını görmedim. Saksıların boyunu posunu kendi tayin ederdi. Sultanların yakalarına takılacak çiçeklerden tutun da sofralarına

Sultanın hayvanlara ve özellikle kuşlara olan merakı herkesçe bilinmektedir (UŞAKLIGİL, 1981, s. 327). Malta köşkünün olduğu kısımda İmparatorluk has ahırları ve manej mevcuttur. Padişah atlarına son derece itina gösterir, at binmeyi de ustalık derecesinde iyi bilirdi. O dönemde Acem Köşkü’nün bulunduğu yer adeta bir hayvanat bahçesi gibidir. Bu alanda küçük ayılar, devekuşları, maymunlar, zürafalar, köpekler, Habeşistan İmparatoru’nun hediyesi zebralar vardır. Harem tarafındaki Selamlık bahçesinde ise tavus kuşları, sülünler, papağanlar, güvercinler, iç bahçedeki havuzda Japon İmparatoru’nun gönderdiği ördekler, İsviçre’den gelen kuğular, yine iç bahçedeki havuzun ortasındaki adada yine

Şekil-5 Alan içinde çeşitli hayvan fotoğrafları (Atatürk Kitaplığı, Albüm 00156).
Sultan suyu çok severdi. Göletlerin içinde inşa ettiği bahçe köşklerinde ailesiyle vakit geçirirdi. Kızı Ayşe Osmanoğlu’ndan öğrendiğimize göre Sultan II. Abdülhamit gençlik yıllarında, Tarabya’da ikamet ettiği sırada yelken kullanma merakı başlar. Şehzadenin her gün yelkenlisiyle denizde dolaştığını haber alan Sultan Abdülaziz bundan pek hoşlanmamış ve Maslak Köşkü’nde oturmasını emretmiş. Yelken merakına ara vermek zorunda kalan şehzade, padişah olduktan sonra kendisini yelkene yönlendiren Turhan Bey’i Yıldız Sarayı’na aldırarak sarayın havuzları, kayıkları ve filikaları ile ilgilenmeye me-


Şekil -4 Saray Bahçesinde bahçıvanlar (T.B.M.M Açık Erişim ).
Sonuçta Sultanın o dönemde yaptığı tüm düzenlemeler, ister fotoğraflar üzerinde olsun ister toprak üzerinde neredeyse tüm delilleriyle günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır. Bu düzenlemeler biz peyzaj mimarlarına örnek
olacak mahiyette eşsiz birer projedir. Topografyanın eğimli çizgilerine eşlik eden patikalar, doğal düzenlenmiş bitki alanları, yol boyunca ağaçlar ve onlara arkadaşlık eden çiçekler, kıvrıla kıvrıla akan grotto göletler ve dal şeklinde doğayı taklit eden korkuluklar ve köprüler, demir, çimento ve ahşap aksamlı bahçe köşkleri, geniş çim alanlar, seralar, hayvanat bahçeleri, kapılar, merdivenler, kaşpolar, aydınlatmalar ve daha neler neler... Hepsi birer peyzaj unsuru. O dönemde dikilen fidanlar şimdi asırlık ağaç formunda, inşa edilen donatılar tarihi eser hükmünde, her taşında her köşesinde ayrı bir hikaye. Padişah kendi bahçelerine dair iyi bir hikaye yazmış ve yönetmiş. Bu dönemde yaşasaydı iyi bir peyzaj mimarı olur muydu ne dersiniz?
Kaynakça:
ATASOY, N. (2011). Hasbahçe: Osmanlı kültüründe bahçe ve çiçek. İstanbul: Kitap Yayınevi.
BATUR, A. (1994). Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. Yıldız Sarayı , Cilt 7 (520-527) . İstanbul: Kültür Bakanlığı Tarih Vakfı Ortak Yayını.
ELDEM, S. H. (1976). Türk Bahçeleri. Kültür Bakanlığı, Türk Sanat Eserleri :1 . İstanbul: Milli eğitim Bakanlığı Yayınları
GEZGÖR, V., & İREZ, F. (1993). Yıldız Sarayı. İstanbul: TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı.
GÜNERGUN, F. (2006). Türkiye’de Hayvanat Bahçeleri Tarihine Giriş. I. Ulusal Veteriner Hekimliği Tarihi ve Mesleki Etik Sempozyumu Bildirileri. Prof. Dr. Ferruh Dinçer’in 70. Yaşı Anısına (s. 1-19). Elazığ: Editör Abdullah Özen.
KUBAN, D. (2007). Osmanlı Mimarisi. İstanbul: YEM Yanınları.
KUBAN, D. (2007). Osmanlı Mimarisi. İstanbul: Yem Yayın.
PAMAY, B. (1982). Korunması ve Restorasyonu Gereken Tarihi Çevremizden Yıldız Saray Bahçeleri. Çevre Koruma Boğaziçi Özel Sayısı (Sayı:14), 23-25.
SEÇEN, E., & YILDIRIM, N. (2012). sultan II.Abdulhamit Döneminde Saray Bahçeleri ve Seralardaki bitki Çeşitliliği ile Yurt Dışından Getirilen Bitki Türleri. Milli Saraylar Dergisi , 63-65.
UŞAKLIGİL, H. (1981). Saray ve Ötesi – Son Hatıralar. İSTANBUL: İnkilap ve Aka Kitabevleri Koll. Şti.
http://www.milliyet.com.tr/II--Abdulhamid-hakkinda-bilmedikleriniz--molatik-4551/


