5 Şubat 2015 Perşembe
| YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR |
|
BÖCEKLERDE DAVRANIŞ DEĞİŞTİREN KİMYASALLAR 20 Nisan 2015 Pazartesi |
|
PARK VE BAHÇELERDE PEYZAJ YÖNÜYLE BUDAMA VE BUDAMA TEKNİKLERİ 14 Ağustos 2014 Perşembe |
Önceki sayıda, ‘Park ve Bahçelerde Peyzaj Yönüyle Budama ve Budama Teknikleri başlıklı yazımda peyzaj hakkında bilgi verip, budama tekniklerini ele almıştım. Bu yazımda da budama tekniklerini detaylı olarak ele alacağım. Budamalar yapılış şekillerine göre üç gurupta toplanmaktadır. Bunlar; 1-Tepe seyreltme budaması. 2- Tepe alçaltma budaması. 3- Tepe yükseltme budaması şeklindedir. Bu guruptaki budama şekilleri peyzaj planlamada kullanılan genellikle, yetişkin ağaç gurubu bitkilerde uygulanan budama şekilleridir.
1-Tepe seyreltme budaması: Ağaçların tepe tacı içine daha fazla ışık ve hava hareketi sağlamak amacıyla bazı dalların seçilerek uzaklaştırılmasıdır. Tepe tacında yeterli ışık alamayan dallardaki yapraklar, ışık alan dallara göre daha soluk renkli, zayıf, narin ve incedir. Onun için ağaçların tepe tacının içine kadar ışık girmesi ve hava akımını sağlayacak şekilde budamaların yapılması gerekir. Şöyle ki; ana gövdede yapılacak budamada öncelikle aynı dal halkasında bulunan, diğer dallara göre daha ince ve daha cılız olan yan dallar alınır. Burada yan dalların gövdeye birleştikleri noktadaki çapları, gövde çapının ½ - ¾ ‘ünden daha kalın olmamalıdır. Ağacın gereksiz streslere (bitkilerin büyüme, gelişim ve verimliliklerini olumsuz yönde etkileyen çevre faktörlerine stres denir) maruz kalmaması ve aşırı su sürgünü oluşumunu önlemek için canlı tepe tacının ¼ ‘ünden fazlası da kaldırılmamalıdır. Budama sadece ana gövdeden çıkan dalların alınması şeklinde olabileceği gibi yan dallar üzerinde de olabilir. Bu durumda ağaç gövdesinde bulunan dallardan en alttakinden başlamak üzere yan dallara bağlı ince dalların gövdeden itibaren ilk dal halkasında bulunanlarında üç boğumdaki dallar, ikinci sıradaki dal halkasında bulunan iki boğumdaki dallar, üçüncü sıradaki dal halkasından çıkan dallarda ise sadece bir boğumdaki dallar alınarak işlem tamamlanır. Yani yan dal budaması sadece alttan itibaren azami üç boğumdaki dallarda yapılır. Daha sonrakilerin ise sadece tacın içinde kalan yani gövdeye bakan ince dallar kesilir.
2-Tepe alçaltma budaması: Bir bitkinin kendisine sağlanan yükseklikten daha fazla boylanması durumunda uygulanır. Mecbur kalınmadıkça uygulanmamalıdır. Piramidal tepe oluşturan ağaçlarda kesinlikle tercih edilmemelidir. Bunun için bitkiler mevcut yetişme ortamına ve kendisine sağlanan alan boyutlarına uyum gösterip göstermeyeceğine dikkat edilerek peyzaj uygulamaları yapılmalıdır. Tepe budaması yapılacak dallar eğimli kesilmeli ve tepe tacı ağacın form ve normuna uygun olacak bir görünüm vermelidir. Budama el makasıyla yapılmalıdır.
3-Tepe yükseltme budaması: Tepenin alt kısmındaki dalların uzaklaştırılması demektir. Yayalara ve araçlara görüş alanı sağlamak için yapılır. Budamadan sonra canlı tepe tacı uzunluğunun ağaç boyuna oranı en az 2/3 olmalıdır.
Farklı budama kesimleri farklı gelişme modelleri oluşturur. Bunlar; 1-Aralama kesimi, 2-Uç kesimi, 3-Kırpma kesimidir. Bu budama şekilleri de ağaç ve çalı gurubu bitkilerde uygulandığı gibi, çoğunlukta çalı gurubu bitkilerde uygulanan bir budama şeklidir.
Aralama kesimi: Ağaçlarda ana dal üzerindeki yan dalların orijin noktasından kesilmesidir. Çoğu çalı ve ağaçlar için en iyi budama yöntemini oluşturur. Bitkinin boyutunu kontrol altında tutar ve bitkiyi daha dinç, daha sağlıklı ve daha kuvvetli yapar. Daha gevşek bir form oluşumuna neden olur. iç dalların ışık alıp gelişmesine imkan verir. Bitkiyi rüzgar zararlarına karşı dirençli tutar.
Uç kesimi: Bitkinin dal uçlarının kesilmesidir. Bu kesimle dal uçlarındaki tomurcuklar yok olduğundan apikal üstünlük kaybolur, dolayısıyla kesim yerinin altındaki tomurcuklardan birçok yeni sürgünler oluşur. Oluşacak yeni sürgünün içe doğru değil dışa doğru oluşması için kesim, dışa bakan tomurcuk üzerinden olmalıdır. Uç kesim budama makasıyla yapılır.
Kırpma kesim: Uç kesimine benzer. Bir tomurcuğun üstünden veya altından uç sürgünlerinin budanması suretiyle yapılır. Bitkisel çitler ya da dekoratif budamalar için en uygun kesim tekniğidir. Kesimin ardından gelişen bol yeni sürgünlerle bitkinin dış yüzü yoğun bir şekilde kapanır. Budama kırpma makasıyla yapılır. Bu genel bilgilerden sonra bitkilerin özelliklerine göre yani kışın yaprağını döken ve her dem yeşil bitkiler olarak budama işleminin nasıl yapılacağını arz edeceğim.
Kışın yaprağını döken bitkilerden, kışın yaprağını döken ağaçların budanması:
Bütün bitkilerde ilk budama dikim sırasında başlar (kök budaması dahil). Dikimi izleyen birkaç yılda sadece istenmeyen ve kurumuş olan dallar budanır. Budamada esas olan bitkinin form ve normunun dikkate alınmasıdır. Bir gölge ağacı çapça ve boyca geliştikçe boyutunun kontrol altına alınması gerekebilir. Bu durumda uygun budama yöntemi aralamadır. Bir ağacın doğal dallanma modelini değiştirmeksizin sıkışık, birbirine sürten ve yanlış yönlenen dallar aralama tekniği ile kesilir. Kışın yaprağını döken ağaçların en uygun budama zamanı kış sonu ile ilkbahar mevsimidir. İlkbahardan yaz ortasına kadar budama bölgesindeki doku, yaraları ve kesim yüzeylerini çok hızlı bir şekilde onarmak suretiyle, yaraların kapanmasını kolaylaştırır.
Budamada en önemli konu dal yakası ve dal kabuk sırtının belirlenmesidir. Kışın yaprağını döken türlerde dal yakası ve dal kabuk sırtının belirlenmesi daha kolaydır.
Kışın yaprağını döken çalıların budanması:
Kışın yaprağını döken çoğu çiçekli çalılar çok gövdeli olup, köklerinden yeni sürgün verme özelliğine sahiptir. Bu sürgünler daha sonra olgun dallara dönüşerek, çiçeklenmek için hazır hale gelirler. Bazıları yaşlandıkça koyulaşan ve kahverengileşen gri, yeşil, kırmızı, yada sarı renkli sürgünlere sahip olurlar. En yaşlı ve en koyu renkli gövdeler aralama suretiyle budandığında, aynı kökten gösterişli ve yeni sürgünler elde edilir. Kızılcık (Cornus alba) da olduğu gibi.
Kışın yaprağını döken çit bitkilerinin budanması:
Çit bitkileri tesis şekilleri itibariyle formel veya informel olarak adlandırılırlar. Çoğu canlı çitler formeldir düzenli makaslanmaları gerekir. Kışın yaprağını döken bitkilerden oluşan formel bir çitin tesisine; 1+0 veya 2+0 yaşlı çalı gurubu bitkilerin bir sıra düzeni içinde, yani sistematik bir şekilde 30-60 cm. aralıklar ile dikilmesiyle başlanır. Dikilen fidanların aynı boy ve aynı formda olmasına dikkat edilir. Dikimden sonra en alt boy esas alınarak üst makaslama yapılır. Kurtbağrı (Ligustrum spp),Kadın tuzluğu( berberis spp) ile formel bir çit elde edilebilir. Bir formel çit formuna üçüncü yılda ulaşılabilir. Çit arzulanan yüksekliğe ulaşınca o yılın sürgün başlangıcının hemen üstünden makaslanmalıdır. Formel bir çit de hem üst budama hem de yan budama yapılır. Görünüm kesiti, dikdörtgen, kare veya piramit şeklinde olması gerekir. Çünkü çitin alt kısmının ışık alarak sık dokulu bir yaprak oluşumunun sağlanması gerekir. Budama çit makasıyla kırpma usulüyle yapılır. Çitte zamanla boylanma olur da, gençleştirilmek istenirse bitki toprak seviyesinden kesilir Çit tesislerinde istenilen estetikliğin sağlanması için, topraktaki besin maddelerinin de tam olması gerekir. Sulama transprasyona bağlı olarak yeteri kadar yapılmalıdır. İnformel canlı çitler dağınık ve daha doğal bir yapıya sahiptir. Bitkilerin normal büyümelerine izin verilir. İnformel çitler hem ağaç hem de çalı gurubuyla tesis edilebilir. Alan belirlemeleri için, arazinin toza ve rüzgâra karşı korunması amacıyla yapılan tesiste ağaç gurubu bitkiler kullanılır. Sadece alan belirlemeleri için ise çalı gurubu bitki kullanılır. Çitin tesisine; çalılar 90cm.-180cm., Ağaç gurubu bitkiler ise bitki türüne göre 2-3 mt. Aralıklarla 1+0 veya 2+0 yaşlı veya 1+2 yaşlı fidanların dikimiyle başlanır. Budama çit makasıyla değil budama makasıyla yapılır.
Her dem yeşil ağaç ve çalıların budanması:
Her dem yeşil ağaç ve çalılar yuvarlak, oval, pramidal, yatık, sütun , sarkık yada dağınık şekilde olabilir. Bitkinin doğal dallanma modeli onun formunu dikte eder. Her dem yeşil bitkiler iğne yapraklı ve geniş yapraklı olmak üzere iki guruba ayrılır. İğne yapraklı her dem yeşil bitkilerin büyük çoğunluğu çiçeksizdir. Çam (Pinus spp), Ladin (Picea spp), Göknar (Abies spp), Ardıç (Juniperus spp). İğne yapraklı her dem yeşil bitkiler budansa bile yaşlı gövde ve dallarından sürgün vermezler. Geniş yapraklı her dem yeşil bitkilerin budanmaları; kışın yaprağını döken ağaç ve çalıların budanmaları gibi yapılır.
Her dem yeşil ağaçların budanması:
Çam (Pinus spp), Sedir (Cedrus spp), Ladin (Picea spp), Göknar (Abies spp), ve manolya ( Magnolia grandiflora ) gibi her dem yeşil ağaçlar doğal ortamda büyük boyutlara ulaşırlar. Bu bitkiler binalara ya da diğer bitkilere yakın bir konumda dikilirse boyutlarının kontrol altında tutulması gerekir. Çam türlerinde yıllık sürgünlerini yarı yerinden kesmekle yıllık büyümeye sınır getirilebilir. Çam türleri budamaya dayanıklıdırlar, yeni sürgünler tam uzunluğunun 1/3 -2/3 arasında iken ortasından kesildiğinde kesim yerinin altından yeni tomurcuklar oluşur. Yeni sürgünün tepesinin alınması, ağacın her kesilen sürgün ucunda demet halinde terminal ve lateral tomurcukların gelişmesini kuvvetlendirir. Bu tomurcuklar gelecek yılın sürgünlerini verir. Çamlarda terminal sürgünler kesildiğinde, sürgün eksenine eğik ve sürgün ekseniyle 45 derecelik açı yapmalıdır. Bir çam türü peyzaj içinde istenmeyen bir boya ulaştığında ana dal kesilmelidir. Bu suretle yan dalların büyümesine izin verilmiş olur. Her dem yeşil bitkilerden Göknarlar da budama minimum seviyede tutulmalıdır. Göknarlar; Dumana ve hava kirliliğine karşı hassas olup kent peyzajına uygun bir tür değildir. Sürgünler sertleştikten sonra yaz sonundan ilkbahara kadar budama yapılabilir. Sedirlerin de (cedrus spp) budama ile küçük tutulması, her yıl sürgünlerinin sürekli olarak kesilmesi ile mümkün olur. Budama çit makası ile değil budama makasıyla olması gerekir. Yaz budaması kesinlikle yapılmaması gerekir, yaz ortasında yapılan budamadan sonra oluşacak sürgüler sonbahara kadar odunlaşmayacağı için kışın kururlar.
Her dem yeşil geniş yapraklı çalıların budanması:
Peyzaj uygulamalarında çok kullanılır. Bu tür bitkilerin yazın çiçekleri kışında meyveleri dikkat çekicidir. Budanmaları budama makası ile aralama veya uç kesimi şeklinde yapılır.Bunlar çit bitkisi olarak dikilebilirse de, münferiden veya gruplar halinde dikilmeleri de mümkündür. Tek ve çok gövdeli olabilirler, makasla değişik formlar verilebilir. Defne(Daphne), Pitosporum, Şimşir (Buxus), Dağ muşmulası (Cotoneaster spp), Orman gülü (Rohododendron), Ateşdikeni (Pyracantha coccınea) bu konuda örnek bitkilerdir.
Her dem yeşil iğne yapraklı çalıların budanması:
Peyzajda en çok kullanılan bu tür çalılar peyzaj ın temel bitkileridir. Bunlar, Porsuk( Taxus spp), -Ardıç (juniperus spp), Mazı (Thuja spp) ve yalancı servi (Chamaecyparis spp) dir. Bu türler temel çit yapımı için veya münferit olarak ta dikilebilirler, budamaları vejetasyon mevsimi dışında yapılmalıdır. Dar yapraklı her dem yeşil bitkiler çatı forumlu doğal yapısının korunması için, el aletleriyle aralama tekniğiyle budanır. Bu sayede alt dalların güneş ışığı alması sağlanır.
Güllerin budanması
Yazın çiçek açan bodur güller: Sadece ilkbaharda çiçek açan sarmaşık güller, Olmak üzere iki grupta toplanmaktadır.
Yazın çiçek açan güller (Bodur güller):
Çiçekleri normal olarak aynı büyüme mevsiminde gelişen yeni sürgünler üzerinde olur. Kış sonunda veya ilkbahar başında büyüme başlamadan önce budanır. Budama iki evrede gerçekleştirilir. Birinci evrede; kuru, hastalıklı, zarar görmüş, çok yaşlı, cılız yada deforme olmuş dallar kesilir. İkinci evrede; bir gençleştirme kesimi olarak önceki mevsimlere ait bütün dallar kısaltılır. Bitkinin orta kısmına daha fazla ışık ve hava girmesi için, ortada bulunan dallar dipten çıkartılmalıdır. Bu şekildeki kesim ile bitkinin genel görünümü bir vazoyu andırır. Vazo şekli bitkinin diş etkenlere karşı direncini artırarak hastalıkları önleme açısından önemlidir. Yaşlı bir dalın ucunda bir veya en fazla iki adet tek yıllık sürgün bulunmalı, beher sürgünde de 2. veya 3. göz üzerinden budanmalıdır. Uç kısımda yaşlı dal ile tek yıllık sürgünün birleştiği yerde çatal oluşturulmamalı, yaşlı kısım birleşme yerinden tırnak bırakılmadan kesilmelidir. Uç kesimleri gözün 5-6 mm. Üzerinden dal ekseni ile 45 derecelik açı ile kesilmelidir. Tomurcuk ile kesim yeri arasındaki mesafe belirtilenden fazla olmamalıdır. Büyük dal kısa sürede canlılığını yitirir, dolayısıyla mevcut kesim yarasını kapatamaz, mantar ve böcek zararlarına neden olur. Güllerden, daha büyük çiçek isteniyorsa daha fazla dal uzaklaştırılır (kuvvetli budama). Çarpıcı ve formlu bir şekil isteniyorsa hafifçe tepe budaması yapılır. Oluşacak yeni sürgünün içe doğru değil dışa doğru oluşması için, Budamada dallar dışa bakan bir tomurcuğun üzerinden kesilir. İlkbaharda çiçek açan güller: Bu gurup güller sarmaşık gülleri oluşturur çiçeklenme sonrasında budanır. Budama gelecek yılın çiçeklerini taşıyacak olan yeni sürgün oluşumunu teşvik etmek için oldukça kuvvetli yapılır. Bu güller çiçeklenmeyen uzun gövdelere sahiptir. Çiçekler lateral dallar üzerinde oluşur.
YARARLANILAN KAYNAKLAR:
1-Park ve Bahçe peyzaj Mimarlığı
İstanbul üniversitesi orman fakültesi, orman mühendisliği bölümü ders notları
Prof. Dr. Adnan UZUN
2-Park - Bahçe ve Peyzaj Mimarlığı
İstanbul Üniversitesi, Orman Fakültesi Yayın no: 264
Prof. Dr. Besalet PAMAY
3-Orman mühendisleri odası dergisi,
Olgun haldeki peyzaj ağaçlarının budanmasında dikkat edilecek hususlar.
Yrd. Doç. Dr. Emrah ÇİÇEK Yrd. Doç. Dr. Haldun MÜDERRİSOĞLU
4-Peyzaj Uygulama Tekniği
İstanbul üniversitesi orman fakültesi yayınları. Yayın no: 453
Prof. Dr. Öznur Bülent SEÇKİN
5-Orman Ağaçları Islahına giriş
Ormancılık Araştırma Enstitüsü yayınları, Temmuz 1993, Muhtelif yayınlar serisi No: 65
Doç. Dr. Yaşar ŞİMŞEK
6-Orman Ağaçları ve tohumları ıslah araştırma müdürlüğü internet sitesi.
7-Orman genel müdürlüğü 291 sayılı tebliğ ve Muhtelif internet siteleri
İsmail ERSOY
Orman Mühendisi
Orman ve Su İşleri Bakanlığı
Bakanlık Müşaviri-SAKARYA
Pruning styles are classified in three groups according to their application. They are; 1-Crown dilution pruning. 2- Crown lowering pruning. 3-Crown upgrading pruning.. Pruning forms of this method generally applied for adult trees that used in landscaping.


