Campanula zengini TÜRKİYE

Bitkisel çeşitliliğimizin farkına vardığımızda, fark yaratacağız. Bu yazı ile siz değerli okurlarda, Campanula zengini TÜRKİYEmizin campanulaları hakkında farkındalık oluşturabilmek ümidiyle...

 

İnsanoğlunun olumlu ya da olumsuz etkilerinden bağımsız, doğal etmenler ile oluşmuş florada, yabani olarak yetişen bitkilere "doğal bitki" adı verilmektedir. Ülkemiz doğal bitki örtüsü yönünden oldukça zengindir. Türkiye Florası yaklaşık 3500ü endemik olan 10.000 dolayında bitki türüne ev sahipliği yapmaktadır. Avrupa kıtasının sadece 2500ü endemik, 12000 bitki türünü barındırdığı dikkate alındığında ülkemizin önemi ve zenginliği daha iyi anlaşılmaktadır. Floramız, bitkisel çeşitliliğimizi koruma yönünde üzerimize önemli sorumluluklar yüklemektedir. Bitkisel genetik zenginliğimize sahip çıkılmalıdır. Ancak bu sadece "korumak" olarak algılanmamalıdır. Aynı zamanda bu kaynakların ülkemize faydalı şekilde kullanılması, ekonomiye kazandırılması sağlanmalıdır. Bitkisel çeşitliliğimizden yeterince yararlanmak, bu değerin daha etkin ve sürdürülebilir kullanımını sağlamak ile mümkün olabilir.

Floramız, zenginliği ve çeşitliliği yanında görsel ve fonksiyonel üstünlükleri ile süs bitkisi olarak değerlendirilebilecek birçok bitki türünü barındırmaktadır. Floramızı ayrıcalıklı kılan bu durum, flora üzerine yapılan çalışmaların gerekliliğini ortaya koymaktadır. Ayrıca diğer ülkelerde yapılan kültüre alma çalışmalarından daha iyi çıktıların elde edilme ihtimalini de artırmaktadır. Buna rağmen, doğal bitki türlerinin süs bitkisi olarak değerlendirilmesine yönelik sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu potansiyele karşı, doğal bitkilerimizden yeterince ve sürdürülebilir bir şekilde faydalanamadığımız bilinen bir gerçektir. Son yıllarda soğanlı bitkiler ile yapılan çalışmalar olsa da geofitler haricindeki doğal bitkiler ile ilgili çok az çalışmanın yürütüldüğü, bilgi birikiminin de az olduğu bilinmektedir. Ülkemiz süs bitkileri sektörünün ana sorunlarını (üretim materyalinde dışa bağımlılık, ithalattan kaynaklı dış ticaret açığı, tek ürüne bağımlılık vb.) aşmak,  yeni çeşitlerin geliştirilmesi ve çeşitliliğin artırılması ile mümkündür. Süs bitkileri sektöründe istenen bu çeşitliliği sağlamanın en önemli yollarından biri; doğal türlerin daha etkin değerlendirilmesidir. Günümüzde, süs bitkileri sektöründe şimdiye kadar üretime alınmamış yeni cins ve türlerin kullanılması önem kazanmıştır. Ülkemizde ise floramızda yayılış gösteren birçok doğal süs bitkisi sektör tarafından çok az tanınmakta ve yeterince kullanılmamaktadır. Bunların arasında Campanula cinsine ait taksonlarda yer almaktadır.

 

 

 

Campanula L. cinsi genel olarak kuzey yarımkürenin ılıman ve subtropikal bölgelerine dağılmış tek yıllık, iki yıllık ve çok yıllık taksonlardan oluşan 420 türü kapsar. Cinsin çeşitlilik merkezi Kafkasyanın doğusuna uzanan Akdeniz Bölgesidir.  Özellikle endemik türler Doğu Akdeniz Bölgesi, Balkan Yarımadası, Kafkasya ve Türkiyede yoğunlaşmıştır (1,2). 

 

Şekil 1. Campanula L. cinsinin dünyadaki yayılış alanları.

 

Türkiyeyi de içine alan Doğu Akdeniz Bölgesi Campanula cinsinin farklılaşma bölgesi olarak kabul edilir. Türkiyede Campanula cinsi; yaklaşık yarısı endemik olan 125 türe,  takson bazında ise 135 taksona sahiptir (3,4,5,6). Doğal Campanula türleri, süs bitkileri sektörüne yeni türler sunmak ve süs bitkileri üretimini çeşitlendirmek için önemli bir genetik kaynağa sahiptir.

 

Çizelge 1. Campanula L. cinsinin bazı ülkelerdeki takson sayıları.

 

Tarihsel süreç incelendiğinde Campanula türleri; ilk olarak dış mekan süs bitkisi olarak bahçelerde (C.cochleariifolia, C.glomerata, C.medium) kullanılmıştır. Daha sonra çiçekli-saksılı bitki olarak (C.carpatica, C.isophylla, C.rotundifolia, C.pyramidalis) kullanılmış ve son olarak yakın zamanlarda kesme çiçek olarak da (C.glomerata, C.medium, C.persicifolia, C. pyramidalis) kullanılmaya başlanmıştır. (7,8). Campanula cinsi ekonomik açıdan önemli süs bitkileri türlerini içermesine rağmen,  çok az tür büyük ölçekli üretim için kullanılmaktadır. Günümüzde ticari açıdan önemli Campanula çeşitleri birkaç türün (örneğin; C.carpatica,  C.formanekiana, C.medium, C.isophylla ve C.portenschlagiana, C.poscharskyana) ıslahı ile elde edilmiştir. Ülkemizde kullanımı ve bilinirliği çok fazla olmayan campanulalar, bazı ülkeler için ekonomik anlamda, süs bitkileri alanındaki en önemli bitki gruplarından biridir. Örneğin; Danimarkada 2005 yılından bu tarafa sürekli olarak campanulalar en çok üretilen ilk 3 saksılı süs bitkisi grubu içerisinde yer almıştır. 2013 yılı verilerine göre bu ülkede, 19 milyon saksılı campanula bitkisinin üretimi gerçekleştirilmiştir (9,10).

 

Ticari campanula çeşitleri

Ülkemiz, gerek sahip olduğu tür sayısı ve endemizm oranı, gerekse farklılaşma bölgesindeki konumundan dolayı, süs bitkisi olarak değerlendirilebilecek birçok Campanula türüne sahiptir. Bu zenginliğimizi süs bitkisi olarak ön plana çıkarıp değerlendirmek için; 2012-2015 yılları arasında Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi yürütücülüğünde "Süs Bitkileri Potansiyeline Sahip Türkiye Campanula ve Gentiana Türlerinin Kültüre Alınması, Ex-sitü Muhafazası, Taksonomik ve Fitokimyasal Özelliklerinin Belirlenmesi" başlıklı, 3 üniversite (Ege Ü., Anadolu Ü., Celal Bayar Ü.) ve Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünün katılımı ile multidisipliner işbirliği sonucu bir dizi bilimsel araştırma gerçekleştirilmiştir. TÜBİTAK tarafından desteklenen proje kapsamında; Campanula cinsine ait C.alliariifolia, C.aucheri, C.betulifolia, C.choruhensis, C.glomerata subsp. hispida, C.lactiflora, C.latifolia, C. myrtifolia, C.tomentosa, C.troegerae taksonları çalışılmıştır. Bu proje ile bahsi geçen taksonların yayılış alanları tespit edilerek toplanmış, toplanan materyallerin ex-sitü ve DNA muhafazası yapılmış, fitokimyasal özellikleri belirlenmiş, ıslah çalışmaları için gen havuzu oluşturulmuştur. Türlerin üretim ve yetiştirme teknikleri belirlenerek süs bitkisi özellikleri ortaya konulmuştur. Üretimi gerçekleştirilen bitkilerin yetiştirme teknikleri belirlenirken diğer taraftan da adaptasyon kabiliyetleri belirlenmiştir. Böylece taksonların, Yalova şartlarındaki kültürel koşullara adaptasyonlarını gözlemlemek mümkün olmuştur. Mevcut türler içerisinden kullanım amaçlarına göre elit tiplerin seçimi yapılmaktadır.

Campanula cinsinin ülkemizdeki birçok doğal türü yüksek adaptasyon kabiliyetleri, gösterişli çiçekleri, çiçekli vejetasyon süresinin uzunlukları ve diğer özellikleri göz önüne alındığında süs bitkileri sektöründe yakın zamanda kendilerine yer bulacaktır. Doğal Campanula türlerimiz daha etkin değerlendirilerek, elde edilecek yeni çeşitler ile süs bitkileri sektöründe ürün çeşitliliğinin artırılmasına katkı sağlayacaktır.

 

 

KAYNAKLAR

1-  Lammers, T.G., 2007. Campanulaceae Jussieu. In: Kadereit JW, Jeffrey C, editors. The Families and Genera of Cascular Plants VIII. Asterales. Berlin and Heidelberg, Germany: Springer, 26-57pp. Khansari vd., 2012

2-  Damboldt, J., 1978, Campanula L. In: Davis PH, editor. Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Vol. 6. Edinburgh, UK: Edinburgh University Press, pp. 2-64Davis et al., 1988;

3-  Alçıtepe E., 2011, New combinations in Campanula Sect. Quinqueloculares from Turkey. Pak J Bot 4: 2243-2254. Yıldırım, 2013

4-  Bernini, A., Marconi G. and Polani F., 2002, Campanule dItaliae dei territori limitrofi. Verba & Scripta, Pavia, Italy, 20-24 (in Italian). Scariot et al., 2008

5-  Floradania Marketing A/S (2014) Top 10 produced plants in Denmark 2013. http://floradania.dk/fileadmin/s3/pdf/Markedsinformation/Top_lister/2013_ Top_10_over_kulturer_i_Danmark.pdf. (Erişim tarihi: 05 Ekim 2015).

 

6-  Röper A.C., Orabi J., Lütken H., Christensen B., Thonning Skou A.M., Müller R., 2015, Phenotypic and genotypic analysis of newly obtained ınterspecific hybrids in the Campanula genus. PLOS ONE 10(9): e0137537. doi:10.1371/journal.pone.0137537

 

When we are aware of our plant diversity, we will make a difference. With this article, we hope that -you valuable readers- will be able to raise awareness about campanula varieties of Campanula rich Turkey.


Paylaş: