CENNETİN TATLI SERT ÇOCUKLARI: KABUKLUBİT VE KOŞNİLLER (HEMİPTERA: COCCOMORPHA)

CENNETİN TATLI SERT ÇOCUKLARI: KABUKLUBİT VE KOŞNİLLER (HEMİPTERA: COCCOMORPHA)
  Prof. Dr. Bora KAYDAN
  9 Ağustos 2017 Çarşamba

Prof. Dr. M. Bora Kaydan

Çukurova Üniversitesi, Biyoteknoloji Anabilim Dalı, Balcalı, Adana

Kabuklubit ve koşniller (Scale insects) (Hemiptera: Coccomorpha) bitki özsuyu ile beslenen zararlılar olup yine benzer şekilde bitki özsuyu ile beslenen Yaprakbitleri (Aphidoidae), Beyazsinekler (Aleyrodidae) ve Pisillidler (Psylloidea) ile yakın akraba bir gruptur. Tüm bu adı geçen sokucu emici böcekler kültür bitkilerinde olduğu kadar süs bitkileri yetiştiriciliğinde de en önemli zararlıların başında gelmekte olup önlem alınmadığında üretimin tamamen imha olmasına neden olabilmektedirler. Fakat bu zararlılar arasında coccoidler önemle üzerinde durulması gereken böceklerdir. Bu böcekler genellikle 5 mm den küçük canlılardır. İngilizcede "Scale insect" olarak isimlendirilen bu gruba bu ismin verilmesinin nedeni neredeyse tüm üyelerinin vücudu üzerinde ya mumsu salgılardan meydana gelen yapılar ye da vücudu örten kabuk tabakasının bulunmasıdır. Coccoidler doğada ve yapay alanlarda yaygın olmalarına rağmen böcekler arasında en fazla yanlış teşhisin yapıldığı gruplar arasında yer almaktadırlar. Küçük vücutlu olmalarının yanında bitki vücutları üzerine salgıladıkları kabuk benzeri mumsu yapılar bitki dokularına benzedikleri için fark edilmeleri güçtür (Diaspididae, Coccidae). Bunun yanısıra bazı türlerin salgıladıkları mumsu salgılar genellikle ilgi çekici ve göz alıcıdır (Pseudococcidae, Coccidae, Monophellidae).

 

Yaşam döngüsü, Coccoidlerin yaşam döngüsü türden türe değişmekle birlikte diğer tüm böcek türlerinden farklılık göstermektedir. Ergin dişiler paedomorphic olup aynen ergin öncesi dönemlere benzerler ve ergin olmak için durgun döneme (pupa) ihtiyaç duymazlar, erkekler (bazı durumlarda bulunmayabilirler, parthenogenetik türler) ise prepupa pupa dönemleri geçirdikten sonra ergin olduklarında bir çift kanatlıdır ve fonksiyonel olmayan ağız parçalarına sahiptirler (ergin erkeklerin yaşam süreleri bir kaç gün ile sınırlı olup çiftleşmeden hemen sonra ölürler). "erkeklerin oluşu bu zararlıların varlığını belirlemede ya da popülasyon takibinin yapılmasında kolaylıklar sağlaması için önemli olmaktadır".

Yaşam döngüleri birkaç haftadan birkaç aya kadar değişmekte olup genellikle kontrollü sera koşullarında sıcaklık ve nem koşulları gelişmeleri için çok uygun olduğundan dolayı çok hızlı bir şekilde gelişimlerini tamamlayarak müdahale edilmez ise yüksek popülasyon seviyelerine ulaşabilirler. Genellikle çoğalmaları yumurta (ovipary) ile olurken bazı türlerin canlı doğurabilmektedirler (vivipary). Genel olarak coccoid bireyleri yumurtalarını dişinin ürettiği mum salgıları içerisine, pamuksu yumurta keseleri içerisine yada vücudun alt yüzeyine bırakırlar. Yumurtaların açılması 1-3 hafta içerisinde meydana gelir. Yumurtadan çıkan nimfler (crawler) bitkide beslenmeleri için uygun bir yer bulana kadar hareketli olup uygun bir beslenme alanı bulduklarında kendilerini sabitler ve beslenmeye başlarlar. Bu beslenme yeri genellikle saklı yerlerdir ve ergin oluncaya kadar fark edilmeleri çok zordur. Coccoidlerin yayılmaları genellikle bu dönemde meydana gelir. En küçük bir hava hareketi bile nimflerin bir bitkiden bir başka bitkiye taşınmalarına neden olabilir. Bununla birlikte en etkili bulaşma nedenlerinden biride bakım işlemleri sırasında kullanılan alet ve ekipmanlar ile sera içerisindeki insan aktivitesidir.

 

Zararları, Coccoidler bitkilerin hemen hemen tüm organlarında (yaprak, dal, gövde, kök boğazı hatta köklerde) bulunabilir ve çeşitli şekillerde zarar meydana getirirler. Direkt zararı bitki dokularında bitki öz suyunu sokup emmek şeklinde yaparlar. Bu şekilde zarar görmüş dokularda sararma, klorotik lekeler ve solma meydana gelebilmektedir. Bunun yanı sıra beslenmeleri sırasında bitki dokularına salgıladıkları tükürük maddelerinin kimyasal yapılarına bitkinin vermiş olduğu tepkilerden dolayı bitki dokusunda deformasyonlara neden olmakta, yapraklarda kıvrılmalar, gövdede tümör benzeri yapıların oluşmasına neden olabilmektedirler. Bunun dışında tüm sokucu emici ağız yapısına sahip böceklerde olduğu gibi yoğun sıvı beslenmesinden dolayı bu böceklerin dışkıları şekerli eriyikler şeklinde olup bitki dokularına yapışıp kalırlar (Diaspididler hariç). Yoğun popülasyonlarda bu katman bitki dokularının tamamını kaplamaktadır. Bu tatlımsı dokular doğada her zaman bulunan saprofit fungusların gelişimi için uygun bir ortam olması nedeni ile bu alanlarda ilerleyen zamanlarda siyahi bir görünüm oluşur ve bu görünüm özellikle estetik önemi olan süs bitkileri için istenmeyen bir durumdur. Son olarak bu zararlılar yine sokucu emici ağız yapıları nedeni ile bitki virüs hastalıklarının bir bitkiden bir diğer bitkiye taşınmalarına neden olabilmektedirler. Bazı durumlarda coccoid popülasyonu düşük olmasına rağmen virüs taşımadan dolayı meydana gelen zarar beslenmelerinden meydana gelen zararlardan ekonomik olarak daha fazla olabilmektedir.

Coccoidlerin yoğun popülasyonları sonucunda bitkilerde sararma, yaprak dökülmeleri, sürgün ölümleri hatta bitkilerin tamamen ölümü söz konusu olabilmektedir. Tüm dünyada bu zararlılara karşı mücadele için harcanan milyonlarca dolarlık bir bütçe bulunmaktadır. Özellikle seralarda süs bitkileri yetiştiriciliğinde bu zararlıların varlığı sera için pek iç açıcı bir durum olmamakla birlikte bu zararlılara karşı serada bulunsun ya da bulunmasın rutin ilaçlama yapılmakta olup bu da ilaçlama masraflarının olması gerekenden çok daha fazla olmasına neden olmaktadır.

 

Süs bitkileri yetiştiriciliği yapılan seralarda rastlanan bazı önemli grupları incelemek gerekirse;

 

Torbalı Koşniller (Monophlebidae)

Torbalı koşniller çalımsı ve odunsu bitkilerde sıklıkla karşımıza çıkan coccoidlerdendir. En bilinen ve seralarda en fazla karşımıza çıkan tür Icerya purchasi Miller eğer önlem alınmaz ise yoğun popülasyonlara ulaşabilir. İlkel coocidlerden olan torbalı koşniller uzunlamasına oval bir vücuda sahip olup vücut arkasında mumsu bir yumurta kesesine yada başka bir değişle "marsupium" a sahiptir. Konukçularının dal, gövde ve yapraklarında bulunurlar. Beslenmeleri sonucunda bitkinin zaqyıfalamasına neden olmalarının dışında bitki üzerinde meydana getirdikleri kalıntılar nedeni ile bitkide kötü bir görünüme neden olurlar.     

 

                        Icerya purchasi Maskell

Sert kabuklubitler (Diaspididae)

 

Kabuklu bitler tüm diğer coccoidlerden farklı olarak ballımsı madde üretmezler. Bireylerin vücudu mumsu bir kabuk ile kaplı olup bu kabuk vücuda yapışık yada bağlantılı değildir. coccoidler arasında en küçük bireylere sahip olan bireyler Diaspididae üyeleridir. Dişi bireyler yuvarlak yada uzun, virgül şeklinde kabuğa sahipken erkekler her zaman uzunlamasına kabuğa sahiptirler. Bireyler dallarda, sürgünlerde ve yapraklarda bulunurlar ve bulundukları yerlere uygun renkte kabuk oluştırdukları için genellikle fark edilmeleri güçtür. 

Melonaspis sp.

Lepidosaphes sp.

 

Parlatoria pergandii Comstock

Yumuşak vücutlu kabuklubitler, Koşniller (Coccidae)

 

Genç dişilerin ve ergin öncesi dönemlerin vücutları yumuşak ve parlak görünümlüdür. Dişi bireyler yaşlandıkça sertleşir ve koyulaşır. Dişler yumurtalarını genellikle bu kabuğun altına bırakırlar. Bireyler dallarda ve yapraklarda düz yada yarım yuvarlak şekilde bulunurlar. Bol miktarda bitki üzsuyu emdiklerinden dolayı bol miktarda ballımsı madde üretirler. 

Coccus hesperidum L.

Coccus pseudomagnoliarum (Kuwana)

 

Ceroplastes rusci L.

Pulvinaria sp.

Unlubitler (Pseudococcidae)

Unlubitler yumuşak vücutlu, pembemsi veya sarımsı vücuda sahip coccoidlerdir. Vücutlarını kaplayan pudramsı beyaz mum tabakasından dolayı ismini almıştır. Vücutlarının kenar kısımlarında ve vücudun sonunda uzunlukları ve sayıları türden türe değişmek ile birlikte uzun iplikçiklere sahiptirler. Bireyler hayatlarının tüm evrelerinde hareketli olabilirler ve fakat mecbur kalmadıkça hareket etmezler. Bitkilerin tüm kısımları; kökler, kök boğazı, gövde, sürgünler, yapraklar, çiçek ve meyvelerde beslenebilirler. Genellikle bitkiler üzerinde toplu halde bulunma eğiliminde olup bitkilerin yaprak kınları, gövdedeki yarılar ve çatlaklar gibi saklı yerlerinde bulunmayı tercih ederler. Bu nedenle fark edilmeleri oldukça zordur.   

Pseudococcus comstocki (Kuwana)

Planococcus ficus (Signoret)

Pseudococcus longispinus Targioni-Tozzetti

Planococcus ficus (Signoret)

Sonuç olarak coccoilerin meydana getirdiği zararlar ile başa çıkmak için seralarda yoğun bir şekilde ilaçlama programı uygulanmasına rağmen zararlıların ergin öncesi dönemlerinin çok küçük olmaları ve genellikle bitkilerin saklı yerlerinde bulunmalarından dolayı sağlıklı gibi görünen bitkilerde dahi canlılıklarını koruyabilmektedirler. Bu nedenle sağlıklı olarak marketlerden yada çiçekçilerden dekarosyon amacı ile aldığımız süs bitkilerinde ilerleyen süreçlerde coccoid sorunları ile karşılaşmamız kaçınılmaz olabilmektedir.

Bu makalede evlerimize aldığımız süs bitkilerinde olası muhtemel zararlıları tanıtmaya çalıştım. Bir sonraki makalede bu zararlılar ile mücadelede izlememiz gereken yolları tartışmak üzere şimdilik hoşça kalınız.

 

Saygılarımla

 

Kullanılan başlıca kaynaklar;

Kaydan M.B., Kozár, F. & Hodgson C., 2015. A review of the phylogeny of Palaearctic mealybugs (Hemiptera: Coccomorpha: Pseudococcidae). Arthropod Systematics and Phylogeny, 73 (1): 175-195.

Kosztarab & Kozar, 1988. Scale Insects of Central Europe, Budapest, 456 pp.

ScaleNet, http://scalenet.info/catalogue/


Despite the intensive drug application program in the greenhouse to cope with the damage caused by the Coccoids, they are able to maintain their vitality even in plants that appear to be healthy due to their very small pre-adolescence period and because they are usually found in hidden places. For this reason, it is inevitable that we encounter coccoid problems in the progress of the ornamental plants which we bought with the aim of decorating from garden centres or flower shops.


Paylaş: