ÇEVRE PSİKOLOJİSİ VE PEYZAJ TASARIMI

ÇEVRE PSİKOLOJİSİ  VE PEYZAJ TASARIMI
  Balin KOYUNOĞLU
  25 Nisan 2017 Salı

Balin KOYUNOĞLU

Peyzaj Mimarı 

 

Peyzaj, tanımı ve içeriği geniş bir kavramdır. Bu yazıda peyzaj, coğrafi çevre temsilinden çok çevrenin zihindeki temsiline yaklaşan anlamda incelenmiştir.  Zihinde temsil edilen peyzaj, algılanabilen ve insanı çevreleyen bir dış mekândır. Bu anlatımdaki "dış mekân" kullanımı peyzajı, yaşamsal etkinlikleri barındıran bir mekân olarak belirlemekte ve peyzajı insanın kullanım ölçeğine odaklamaktadır.  Algı, bilgi ve deneyim ile insanlar peyzajı sorgulamakta ve bu sorgu süreci dış mekân yer seçimi için temel teşkil etmektedir.

Mimari eylemin ilk basamağı olarak, insan peyzajda kendisini güvende hissettiği sınırlı bir hacim tasarlamıştır. Dış mekân ölçeğinde insan zihninde peyzaj, işte bu sınırlar içinde eylemlerin sürdürülebilmesi için elverişli ve güvenli bir boşluktur. 

 

Şekil 1. Skara Brae: İnsan ve Peyzajın Etkileşimi, İskoçya (URL 1)

Peyzaj ve insan ilişkisi 1970lerden günümüze çeşitli disiplinlerin araştırma başlığı olmuştur.  1978 yılında çevre psikoloğu William H. Ittleson bu ilişkiyi sekiz maddede açıklamıştır. Ittlesona göre ilk madde peyzaj deneyiminin bütünsel olmasıdır. Peyzajın davranışa etkisi incelenirken tüm uyaranlar ve fiziksel düzenlemelerin karmaşıklığı dikkate alınmalıdır. İkincisi, insanın peyzajın bir parçası olmasıdır. İnsanın içinde bulunduğu peyzaj ile ilişkisi dinamiktir. İnsan, peyzajı özgül özelliklerle nitelendirir. Üçüncü madde, peyzajın sosyal bir sistem olmasıdır. İnsan sosyal bir aktör olarak rolüne göre içinde bulunduğu peyzaj parçasını şekillendirir. Dördüncü madde, peyzajın deneyime göre insana etki etmesidir. Bu deneyim karmaşıklaştıkça, etkileyen etmenlerin türlülüğü artar. Bu durumda peyzaj öğelerinin insan üzerindeki etkisi azalır. Beşinci madde, çeşitli bağlamlarda peyzajın insana bilinçaltı etkilerde bulunmasıdır. Peyzajın subliminal sonuçları vardır.  Altıncı madde, nesnel peyzaj ile algılanan peyzaj arasında önemli bir fark olması durumudur. Kişilik, etnik köken ve hatta o andaki mizaç durumuna göre peyzaj algısı değişir.

Yedinci madde, peyzajın bir dizi zihinsel imgeler halinde öğrenilmesi ve bütünleştirilmesidir. İnsan mahallesini, kentini, alıştığı yolların seçici temsillerini geliştirir. Bu temsiller, onun günlük çevresini kullanma ve hissediş biçimini etkiler. Bu bilişsel yapının oluşturulması, algılanan peyzajı yapılandırarak ve kodlayarak dış mekânını kullanmayı sağlar. Görülen dünyaya bir tür biçim veren bu içselleştirilmiş algısal peyzajdır. Son maddeye göre insan, içinde bulunduğu peyzaja simgesel bir değer yükler. Kendisi ve gerçeklik arasında, kültürel mirasın şekillendirdiği simgesel bir dış mekân oluşturur. Bu doğrultuda, Ittlesonun incelendiği insan ve peyzaj iletişiminde algı ve zihinsel imgelerin önemi vurgulanmaktadır; peyzaj ve insan ilişkisinin esasları, günümüzde somut ve somut olmayan kültürel miras, kent hafızası ve peyzaj kalitesi gibi ana kavramları içerisinde barındırmaktadır. Ancak bu kavramların bütünselliği ile insanın doğal ya da kültürel fark etmeksizin peyzajı algılama sürecinin mümkün olabileceğini ortaya koymaktadır. 

Peyzaj ve insan ilişkisi, insanın peyzaj bileşenleri ve doğal izleri zihinde birleştirerek okuması ile başlamaktadır. Bu peyzaj algısının ilk aşamasıdır. Bu algıya, söz konusu peyzaj parçasına (dış mekâna) olan yakınlık ve erişim destek olmaktadır. Yakınlık, dış mekân ile etkileşimin olması durumu ve erişim, dış mekânın kavranması durumudur (Nassauer, 1995). Algı süreci başladıktan sonra, insanın dış mekân ile karşılaşma sıklığı ve oluşan bağlılık hissi o dış mekâna karşı estetik bir değer geliştirmesini sağlar. Bu estetik değer ile insan o peyzajın karakterini tamamen özümser ve peyzaj tercihini oluşturur.

 

Şekil 2. Woollarawarre Bennelong ve Ailesinin Geleneksel Yaşamında Peyzaj ile Etkileşimi, 1788-97, Port Jackson, Avustralya. (URL 2)

Peyzaj tercihinin bileşenleri bireysel, kültürel ve biyolojiktir. Bu bileşenler duygusal kaliteyi, sembolik kaliteyi ve biyolojik kaliteyi tanımlamaktadır (Bourassa,1990). Bu bileşenlerin algıda olumlu olması durumu; insanı mutlu eden anıları barındırması, hafızayı canlandırıcı öğeleri içermesi ve sağlıklı bir ekosisteme ev sahipliği yapması peyzajın tercih edilmesi anlamına gelmektedir.

Peyzaj tercihleri, ilgili literatürde dört farklı teori ile açıklanmaktadır. Bunlardan ele alınan ilk teori, Bilgi Edinme Teorisidir (Kaplan ve Kaplan, 1989). Bu teoride, insanın içinde bulunduğu peyzaja olan ihtiyacı ve o peyzajın sunduğu işlev yeterliliği incelenmektedir. İnsan ile peyzaj arasındaki iletişim peyzajı anlama ve keşfetme süreçleri üzerine kurulmaktadır. Peyzajı anlama, peyzajda kaybolmadan hareket etmeyi sağlamaktadır. Peyzajı anlama, bağdaştırma ve okunurluk ile zihinde şekillenmektedir. Bağdaştırma için dış mekânda dikkati yönlendirici, sıralı ve düzenli olan öğeler aranmakta ve okunurluk için hâkim dokudan farklı ve tanımlanabilir bir öğenin varlığı aranmaktadır. Peyzajı keşfetme, insanın ilgisini peyzaj içinde tutmaktır. Peyzajı keşfetme, gizem ve çeşitlilik ile zihinde oluşmaktadır. Gizem kavramı ilgi uyandıran davetkâr öğeler dizimi ile oluşmaktadır. Çeşitlilik, farklı manzara, görsel öğeler ve işlevleri barındırmak ile algılanmaktadır.    

 

Şekil 3. Sanlihe Nehri Ekoloji Koridoru, Turenscape, 2010, Qianan, Çin (URL 3)

İkinci teori ise, Psiko-Evrim Teorisidir (Ulrich, 1986). Bu teori, peyzaj özelliklerine karşı geliştirilen farklı duygular bütününe odaklanmaktadır. Peyzajın yapısı, çeşitliliği, derinliği, zemini, sınırlı manzarası, tehdit unsurları ve suya yakınlığı bu peyzajın tercihini etkilemektedir. Bu teoride peyzajın kültürel olarak yapılandırılması peyzaj tercihinin arttıracağı savunulmaktadır.  

Şekil 4. River Forest Island, SWA, 2014, Changsha, Hunan, Çin (URL 4)

Üçüncü teori olan Sığınma Teorisi, Appleton tarafından 1975de geliştirilmiştir. Bu teoriye göre, peyzaj tercihi belirlenirken insanların hayatta kalma içgüdüsü esas alınır. Bu süreç, peyzajı gözlemleyebilme ve peyzajda sığınabilme olarak iki bileşenlidir. Peyzajı gözleme, direk veya dolaylı olabilir. İnsanın bulunduğu dış mekândan büyük ölçekte bulunduğu peyzajı gözlemleyebilmesidir. Peyzajda sığınma ise işlevsel olarak saklanma ve korunmaya elverişli, doğal olarak bu ihtiyaca elverişli ya da insan eliyle yapılaşarak bu işlevi üstlenebilen, vejetasyonu zengin, erişimi rahat dış mekânların tercih edilmesi durumudur. 

Şekil 5. Garden of 10.000 Bridges, West8, 2011, Xian, Çin (URL 5)

Dördüncü teori olan Yer Seçimi Teorisi, ele alınan sonuncu peyzaj tercihi teorisidir. Teori, 1992 yılında Orians ve Heergawen tarafından geliştirilmiştir. Bu teoride insanlar gözlemci ve peyzaj gözlemlenen olarak kabul edilmektedir. Bu kabule göre, gözlemci ve gözlemlenen arasındaki mekânsal ve zamansal öğeler anlatılmaktadır.  Mekânsal öğeler süreci üç aşamada etkilemektedir. İlk andaki hızlı değerlendirme, gözlemlenen ile ilgili bilgi toplama, kalma veya ayrılma kararı ile tercih süreç tamamlanmaktadır. Zamansal seçim ise kısa süreli öğeler: Işık, ateş, hava durumu, tehlike ve uzun süreli öğeler: mevsim döngüsü, vejetasyon farklılıkları, jeomorfolojik değişiklikler, patikalar ile tanımlanır.     

Şekil 6. Storm King Wavefield, Maya Lin, 2009 Mountainville, New York, ABD (URL 6)

Bu dört peyzaj tercihi teorisi incelendiğinde her bir teorinin kendi içinde belirlediği peyzaj tercihini etkileyen unsurlar birbiri ile örtüşmektedir. Bilgi Edinme Teorisinde gizem ve okunurluk; Psiko-evrim Teorisinde sınırlı manzara, derinlik, doku-zemin; Sığınma Teorisinde net manzara ve dolaylı manzara; Yer Seçimi Teorisinde gizemlilik ile ilişkilendirilir. Bilgi Edinme Teorisi için harmoni ve çeşitlilik değerlendirmesi, Psiko-Evrim Teorisinde yapısal özelliklerin içeriği ve çeşitlilik olarak; Sığınma Teorisinde mekânsal organizasyon;  Habitat Seçimi Teorisinde ise yine çeşitlilik terimleri ile incelenmektedir. Bu benzerlikleri kümeleştirerek, peyzaj tercihlerini inceleyen teorilerinden çıkan peyzaj özelliklerini dört ana başlık: Gizem, okunurluk, harmoni (uyum) ve çeşitlilik altında toplayarak sadeleştirmek uygun olacaktır.

 

Tablo 1. Peyzaj Tercihi Teorileri ve Peyzaj Özellikleri (Ozcan, 2011)

Şekil 7. Sol Üst:Esterwegen Memorial, WES, 2011, Almanya, Sağ Üst:Bunker 599, RAAAF ve Atelier de Lyon, 2010, Holanda, Sol Alt: Pedreira Do Campo, m-arquitectos, 2012, Portekiz, Sağ Alt: Lakewood Cemetery Garden, Halvorson Design, 2010, Minesota, ABD. (URL 7,8,9,10)

Algı ile başlayan peyzaj-insan etkileşiminin sonucu, peyzaj tercihini oluşturur. İnsanlar önce peyzaj öğelerini okur, sonra okuduklarını bireysel, kültürel ve biyolojik unsurlar ile birlikte algılarlar, bunun sonucunda peyzaj tercihlerini oluştururlar. Kırsal ya da kentsel içerik fark etmeksizin peyzajın gizem hissini oluşturması, okunur simgelere sahip olması, insan ihtiyaçları ile üstleneceği işlevin uyumlu olması ve çeşitlilik göstermesi peyzajın tercih edilmesini sağlamaktadır.

Günümüzde peyzaj tasarımlarının bu dört öğe dışında sayısız önceliklerle tamamlandığı konusu yadsınamaz. Bu öğelerin ve önceliklerin tümü tasarımın başarısının bir parçadısır. Bu yazıda örneklerle sunulduğu üzere peyzaj tasarımını, literatürdeki tercih teorilerinin öğelerini içeren tasarım anlayışıyla ele almak önemlidir. Özellikle disipline emek verenlerin bu konuyu göz önünde bulundurmaları dileğiyle.

 

Kaynaklar

Appleton J. 1975. The Experience of Landscape. London Wiley.

Bourassa, S.C., 1990. A paradigm of Landscape Aesthetics." Environmental and Behavior.Vol. 22, pp. 787-812.

Kaplan, R. and Kaplan, S., 1989. The Experience of Nature: a Psychological Perspective. New York: Cambridge University Press.

Karjalainen, E., 2006. The Visual Preferences for Forest Regeneration and Field Afforestation - Four Case Studies in Finland. Finnish Forest Research Institute, University of Helsinki.

Mozingo L.A., 1997. "The Aesthetic of Ecological Design: Seeing Science as Culture" Landscape Journal, University of Wisconsin. Vol.16:1, pp.46-58.

Nassauer J.I., 1995. "Messy Ecosystems, Orderly Frames" Landscape Journal, University of Wisconsin.Vol.14:2, pp. 161-170.

Orians, G. H. and Heerwagen, J.H., 1992, "Evolved Responses to Landscapes." In Barkow, J.H., Cosmides, L., and Tooby, J. The Adapted Mind: Evolutionary Psychology and the Generation of Culture. Oxford University Press, pp. 555-579.

Ozcan, A.B. (2011), Understanding Visual Patterns of Nature In Ecologically Designed Public Gardens, MLA Thesis, Mississippi State University, USA.

Ittelson, W. H. (1978). Environmental Perception and Urban Experience. Environment and Behavior, 10, 193-213.

Ulrich, R.S. 1986. "Human Responses to Vegetation and Landscapes." Landscape and Urban Planning. Vol.13, pp.29-44.

 

Şekil Kaynakları

URL 1: http://www.geograph.org.uk/photo/582968

URL 2: http://findingbennelong.com/bennelong-the-wangal

URL 3: http://www.landezine.com/index.php/2012/01/ecological-coridor-landscape-architecture/

URL 4: http://www.landezine.com/index.php/2016/08/river-forest-island-by-swa/

URL 5: http://www.landezine.com/index.php/2011/05/garden-of-10000-bridges-by-west-8/

URL 6: http://www.mayalin.com/

URL 7: http://www.landezine.com/index.php/2015/02/esterwegen-memorial-landscape-architecture/

URL 8: http://www.archdaily.com/256984/bunker-599-rietveld-landscape

URL 9: http://architizer.com/projects/pedreira-do-campo-urban-planning/

URL 10: http://worldlandscapearchitect.com/lakewood-cemetery-garden-mausoleum-minnesota-usa-halvorson-design-partnership/#.WHkYsPmLTIU

 

The result of the landscape-human interaction that starts with the perception forms the landscape choice. People read landscaping items first, then perceive what they read together with individual, cultural and biological elements, resulting in landscaping preferences. Regardless of the rural or urban content, the landscape provides the mystery feel, possesses readable symbols, is in harmony with the human needs and the function to be undertaken, and diversifies the landscape.


Paylaş: