29 Eylül 2016 Perşembe
İyi bir çevre ve mekân yaratma çabası uzun sürelerden günümüze insanların vazgeçilmez bir tutkusu olmuştur. Kuşkusuz insanların bu davranış biçimleri yaşam devem ettiği sürece de devam edecektir.
Yaşamımızın sürdüğü dünyada ülkesel ve evrensel boyutta gelenekleri bazı organizasyonlar aracılığı ile tanıtımlarının yapılması ve bunların geniş insan kitlelerine ulaştırarak izlenmesi ve değerlendirilmesi heyecan verici bir etkinlik olarak EXPO organizasyonlarında somutlaştırılmıştır.
Dünya Bahçe Sergileri olarak da tanımlanan Botanik EXPO organizasyonları, belirli özel konuları kapsayan ülkelerarası bir yarışma biçiminde çok yönlü konuları kapsayan alanlar olmaktadır. Bu amaç doğrultusunda teknik, estetik, eğlence, turistik, dinlenme, ticari ve bilimsel yönleri ile kent yeşil alan sisteminin bir parçası olarak çok yönlü amaçları kapsayan çağdaş peyzaj planlama ve tasarım ilke ve uygulamalarını örnekleyen alanlardır (Perçin, 2012).
Botanik EXPO uygulamalarının (Bahçe Sergileri) işlev ve amaçları kısaca özetlenebilirse;
- Çeşitli ülkelerin peyzaj tasarımı konusunda anlayışlarının ortaya konması,
- Peyzaj Mimarlığı, hortikültür (Bitki yetiştirme) gibi konularda yapılan çalışmaları ve konu ile ilgili kişi ve kurumları bir araya getirerek bilgi değişimini sağlamak,
- Çevre düzenleme uygulamalarında kullanılabilecek yeni malzemelerin tanıtılmasını sağlamak,
- Turizmin gelişimine katkı sağlamak,
- Yıl boyu açık ve yeşil alan kullanımlarına alternatifler geliştirmek,
- Çeşitli ülkelerin kültürlerini etkinlikler biçiminde tanıtmak,
- Kentlerimize teması olan yeni açık yeşil alanlar kazandırmak olarak kısaca özetleyebiliriz.
Bahçe sergilerini daha iyi, daha güzel ve öğretici bir çevre yaratmak açısından önemli organizasyonlar olduğunu söyleyebiliriz.
Bahçe sergilerinin açılış tarihinden itibaren programlanan ülkesel ve ülkelerarası ilginç birçok etkinliklerin (sergiler, gösteriler, yarışmalar, konserler vb. gibi) bitiminden sonra yeşil alan olarak kalıcı durumları, kentlere “KENT PARKI” niteliğinde ortalama 1000 dekar ölçüsünde yeni bir yeşil mekâna kavuşma olanağını yaratmış olmaktadırlar (Öztan, 2004).
İlk örneği, Almanya tarafından 1953 yılında Stuttgart’ta uygulanan uluslararası bahçe sergisinin çeşitli amaçları arasında, İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı ülkelerarası kırgınlığın ve toplumdaki üzüntülerin giderilmesinin de düşünülmüş olması kuşkusuz çok anlamlıdır.

TARİHSEL SÜREÇ İÇİNDE DÜNYA BAHÇE SERGİLERİ ve TASARIM KRİTERLERİ
Geçmişte bölgeler açısından dengeyi sağlamak amacıyla yapılan alışveriş zaman içerisinde pazar yerlerini oluşturmuştur. Zamanla ticaret kavramının gelişmesi ile yerini alış-satış kavramına bırakmış ve pazar yerleri özelliklerine göre çeşitlilik göstermiştir. Bu çeşitliliğin sonucunda bazı sergi alanları ticari boyutunu zamanla yitirerek yerini sadece ürünlerin ve yeni buluşların sergilendiği sergi niteliğine dönüşmüştür. Bunun sonucunda da EXPO fuarının temelini oluşturan fuar kavramı ortaya çıkmıştır (Anonim 2016a).
İlk olarak 1851 yılında Londra’da düzenlenen EXPO fuarı tek bir ana yapı içerisinde; Crystal Palace’ta düzenlenmiştir. Sergi binasının o dönem için geçilen en geniş açıklık olması, kullanılan teknik ve malzeme özellikleri dönemin en görkemli yapısı olarak adlandırılmasına neden olmuştur. Crystal Palace’ta düzenleme nedeni o dönemlerde kraliyet bünyesinde düzenlenen bu tür organizasyonların görkemli bir yapı içerisinde olma koşulu ve görkemli yapı anlayışının tek ve büyük bir yapı olma düşüncesinden ortaya çıkmıştır.
Sergilemeye yönelik fuar kavramının teknolojinin gelişmesi, kentsel ihtiyaçların ve insanların yenilik arayışına girmeleri ile sadece sergileme kavramından uzaklaşarak toplumu bilgilendirme amacına yöneldiği dikkati çeker. Bunun sonucunda da fuar kavramı ‘‘EXPO’’, yani dünya fuarları düşüncesi ile yapılmaya başlanmıştır (Özkelle, 2006).
Uluslararası Sergiler Bürosu (BIE) çerçevesinde iki tür EXPO yapılmaktadır:
Birincisi, beş yılda bir düzenlenen ve evrensel EXPO olarak tanımlanan sergilerdir (Expo) ve süreleri altı aydır. Bu tür sergiler(Expo) son zamanlarda 2000 yılında Hannover, 2005 yılında Aichi’de (Japonya), 2010 yılında Şanghay’da (Japonya) yapılmış, 2015 yılında da Milano’da düzenlenmiştir. Expo’lar bugüne dek yapıldıkları tüm kentleri köklü bir şekilde değiştirdikleri gibi, bu kentlere görkemli anıtsal yapılar da kazandırmışlardır. Paris’te Eyfel Kulesi, Brüksel’de Atomium, Londra’da Crystal Palace ve Lizbon’da Vasco de Gama Köprüsü bu yapıların örnekleridir (Anonim 2016a).
İkincisi tematik expo’lardır. Bu türdeki ilk sergi 2008 yılında Zaragoza (İspanya) ev sahipliği yapmıştır. Zaragoza’da gerçekleştirilen söz konusu serginin teması ‘‘Su’’ olarak belirlenmiştir. Türkiye’nin de yer aldığı sergide, benim de içerisinde yer aldığım proje temsil etmiştir (Anonim 2016b).
Konumuzun ana başlığı olan Dünya Bahçe Sergileri olarak tanımlanan Expo’lar ise Uluslararası Bahçe Bitkileri Üreticileri Birliği (AIPH) ile Uluslararası Sergiler Bürosu (BIE)’nun müştereken onaylamalarıyla hayata geçirilmektedir. Yani süreçte tek bir kurum değil iki farklı kurum yetkilidir. Uygulamada, AIPH Konseyi projeyi benimsediği takdirde, BIE Genel Kurulu’nda ev sahibi ülke ve Dünya Bahçe Sergisi düzenleme hakkı verilmektedir. Söz konusu alanlar, sergi sonrasında da ziyaret edilmekte, çevre, botanik, organik tarım gibi disiplinlerde uluslararası bir merkez olma niteliğini kazanmakta, ayrıca kültür turizmi bakımından kente ve ülkeye kalıcı bir değer katmaktadır. 1960 yılından itibaren farklı yıllarda farklı ülkelerin ev sahipliğiyle düzenlenen Dünya Bahçe Sergileri tüm dünyada büyük ilgi görmektedir. Tanıtım ve turizme büyük katkılar sağlayan bu sergi alanları, düzenlendiği kente büyük yatırımlar çekmekte, altyapı ve hizmet alanlarını geliştirmektedir. Kentin ticaret hayatı ve tarımsal sektörleri de bu oluşum ile gelişmektedir (Anonim 2016b).
Yarışmalar, Bahçe Sergilerinin en önemli parçaları olmaktadır. Bu nedene Bahçe Sergisini organize eden ülkeler botanik, tarımsal üretim, çevre vb gibi konularda yarışmalar düzenlemeleri ve katılımcılara ödül vermeleri gerekmektedir. A1 Bahçe Sergilerinde ise katılımcı ülke bahçeleri en az dördü yabancı ülkelerden olmak üzere kurulacak onursal jüri tarafından değerlendirilerek ödüllendirilirler. Bu tür düzenlenen yarışmalarda AIPH Sekreterliğine yapılacak yarışmalar ile ilgili kuralları en geç serginin açılışından altı ay önce bildirilmelidir.
Bir EXPO Alanı için ülkelerin takip etmeleri gereken süreç (Anonim 2016c)
- Adaylık başvurusunun yapılması,
- Yarışma,
- Oylama,
- EXPO Projesinin tescili veya onayı,
- EXPO projesinin hazırlanması ve uygulanması,
- EXPO,
- EXPO sonrası yeni kullanım biçiminin belirlenmesi,
biçiminde özetlenebilir.
ÜLKEMİZİN EXPO DENEYİMİ ve ANTALYA EXPO 2016

Ülkemizde ilk EXPO girişimi 1978 yılına Ankara Atatürk Kültür Merkezi 1. Bölge alanında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü tarafından hazırlanan proje çalışması ile gündeme gelmiştir. Ancak bu çalışma gerekli yerel desteği bulamadığı için sonuçlandırılamamıştır (Şekil 1).
Ülkemizde ilerleyen tarihlerde yurt dışında yer alan Bahçe sergilerine katılımlar olmuştur. Bunlardan ilk girişim 1983 yılında Münih kentinde yapılan sergiye Prof. Dr. Yüksel Öztan tarafından hazırlanan proje ile katılım sağlanmıştır. 28 Nisan 1983’de açılmış olan Uluslararası Bahçe sergisi dört ana ilke göz önünde bulundurulmuştur.
- Evrensellik
- Kent içinde doğanın yaratılması
- Bitkilerin estetik değerinin yaratılması
- Yeşil bir mekan içerisinde rekreasyon ve oyun olanaklarının yaratılması.
IGA 83 sergi alanı 74 ha’lık bir alan üzerinde hiçbir bir bitki örtüsünün bulunmadığı bir alanda planlanmıştır. IGA 83’ü tasarımında Yukarı Bayern Bölgesi Ön Alpler peyzajı model olarak benimsenmiş bu temaya dayalı olarak ‘’Vadi Peyzajı’’ geliştirilmiştir (Öztan, 2004).
Katılım Prof. Dr. Yüksel Öztan tarafından hazırlanan Türk Bahçesi Projesi ile gerçekleşmiştir.
Türk Bahçesi içerisinde geleneksel motifler ile oluşturulmuş, sel sebil çeşme, kaskatlı havuz, kubbeli kameriye, kuşluk ile bir avlu düzeninde oluşturulan geçiş alanı yer almıştır. Bahçenin yapımı için ülkemizde hazırlanan mermer ve ahşap elemanlar MOB firması tarafından montajı yapılarak tamamlanmıştır.
21. yy’la doğru mutlu ve manen mutlu bir toplum aratmak EXPO 90 OSAKA için temel ilke olarak benimsenmiştir. 140 ha’lık bir alanda mevcut bir Kent Parkı alanı üzerinde planlanmıştır (Öztan 2004). Alanın geçmişte su içi ve kıyısı bitkilerinin yer aldığı bataklık dokusu korunarak ‘’Dünya Ormanı ve Çocukların Ormanı’’ temasına sergi alanı içerisinde yer verilmiştir. Ülkemiz bu sergi alanına da Prof. Dr. Yüksel Öztan tarafından tasarlanan ‘’Türk Bahçesi’’ teması ile katılım sağlamıştır.
1984 yılında yine A1 sınıfı olarak İngiltere Liverpool’da yapılan Bahçe Sergisine (International Garden Festival) Dr. Türkay Ateş’in hazırladığı proje ile ülkemiz katılım göstermiştir. Proje çalışmalarına ulaşılamadığı için yazı içerisinde planlara yer verilememiştir.
1993 yılında Stuttgart kentinde yapılan Dünya Bahçe Sergisi’ne ülkemizi Prof. Dr. Yalçın Memlük tarafından hazırlanan proje ile katılım sağlanmıştır. Sergi alanı 1939 yılında yapılan ve 1950 yılında revize edilerek yenilenen Killesberg Parkı merkezindeki Rosenstein Parkı arasındaki alanın bütünleştirildiği toplam 100 ha bir alanda uygulanmıştır. Sergi içerisinde;
- Kent yeşili ve kent planlaması,
- Sağlıklı yaşam,
- Kent ekolojisi,
- Yöresel ve evrensel çevre sorunları,
- Ekolojik dengenin önemi,
- Peyzaj tasarımı ve peyzaj endüstrisi,
- Genel hortikültür konularının işlendiği kongre ve sempozyumlara yer verilmiştir (Peyzaj Mimarlığı 1991/1).
Türk hükümeti 2015 Dünya Fuarı için İzmir’in adaylığını ‘’Daha İyi Bir Dünya İçin Yeni Yollar / Herkes İçin Sağlık’’ teması altında 3 Mayıs 2006 tarihinde Uluslararası Sergiler Bürosu’na (BIE) başvuruda bulunmuştur. 2006’da Thailand Chiang Mai kentinde açılan “Uluslararası Bahçecilik ve Sergi Fuarı” özellikle İzmir katılımının tanıtımı amacıyla 2000 m² Türk Bahçesi ve 300 m² kapalı alanda sergide en büyük alanda katılım sağlamıştır. Teması “İnsanlık İçin Sevgi” olan sergi 80 ha’lık geniş bir alan üzerinde kurulmuştur. Açılışı 1 Kasım 2006’da gerçekleşen sergide Türk Bahçesi projesi Prof. Dr. Yüksel Öztan ve Dr. Ömer Gürkal tarafından hazırlanmış ve proje uygulamaları MOB ve Anser firmaları tarafından gerçekleştirilmiştir. Uygulama ve organizasyon çalışmalarında yer almam Uluslararası Bahçe Sergileri konusunda önemi bir deneyim elde etmemi sağlamıştır. A1 sınıfı bir sergi olarak organize edilen Chiang Mai organizasyonu Tayland kralının doğumunun 80. ve tahta çıkışının 60. yıldönümü adına düzenlenmesi nedeniyle Tayland yönetimi tarafından çok önemsenen bir sergi olmuştur.
1960 yılından bu yana her 10 yılda bir düzenlenen Floriade adlı Dünya Bahçecilik sergisinin altıncısı Hollanda’nın Venlo kentinde düzenlenmiştir. Teması “Doğadaki Tiyatronun Bir Parçası Ol, Yaşamın Kalitesine Yaklaş” olan sergi 2012 Nisan-Ekim ayları arasında 40 ha sergi alanı 26 ha EXPO ormanı olarak toplam 66 ha’lık bir alanda gerçekleştirilmiştir. Türkiye 650 m²’lik bir Türk Bahçesi ile temsil edilmiştir. 2016 Antalya Dünya Bahçecilik sergi alanının tanıtımının temel alındığı proje tarafından hazırlanmış ve uygulamaları Anser firması tarafından gerçekleştirilmiştir.
Projede temel yaklaşım bahçenin dışarıdan görünmesinin engellenmesi, 100 m² Antalya 2016 tanıtımı için kapalı alan ile geleneksel Türk Bahçe anlayışını sembolize eden motiflerin yer alması olmuştur. Alanı gezen ziyaretçilerin kapalı alanın içerisinden geçerek bahçeye ulaşmaları merak uyandırmış ve 2012 Venlo sergi alanında en çok ziyaretçi çeken bir bahçe olarak başarı kazanmıştır. Sergi sonrası yapılan değerlendirmede temayı en iyi işleyen bir bahçe olarak birincilik ödülüne layık görülmüştür.
Aynı yıl (2012) yine uluslararası katılımlı bir Bahçecilik sergisi olan Kore’nin Yeasu kentinde “Yaşayan Okyanus ve Sahil: Kaynakların Çeşitliliği ve Sürdürülebilir Faaliyetler” teması ile ülkemiz 350 m²’lik bir Türk Bahçesi ile katılım sağlamıştır. Projesi tarafımdan hazırlanan Türk Bahçesi yine Hollanda Venlo benzeri bir anlayış ile tasarlanmıştır.
ANTALYA 2016 BAHÇECİLİK SERGİSİNİN GERÇEKLEŞMESİ
BIE ve AIPH kuruluşlarına Antalya EXPO 2016 Bahçecilik Sergisi için ilk girişim 2008 yılı içerisinde Antalya’da Fuar Merkezi olarak tanımlanan 1000 da’lık alanda tarafımdan hazırlanan bir proje ile 2014 yılı için başvuruda bulunulmuştur.
2014 yılı için başvuru Çin’de Quidau Kenti kabul edildiği için gerçekleşememiştir. 30.12.2008 tarihli onayı ile AIPH’ye üyelik başvurusunda bulunmuş ve AIPH de bu başvuruyu kabul etmiştir. EXPO Antalya 2016 için gerekli çalışmalar bu dönemde ivme kazanmış ve serginin yapılabileceği alanlar belirlenmeye çalışılmıştır. Bu seçeneklerden bir tanesi Lara Ormanı olarak geçen ağaçlık bir alan ile EXPO Center alanı, diğeri ise geçmişte Pamukçuluk Araştırma Alanı olarak tanınan EXPO 2016’nın şimdi kurulduğu yer belirlenmiştir. Mülkiyet problemleri nedeni ile Lara Ormanı ve EXPO Fuar alanının seçiminde sorunlar yaşanması olası görüldüğü için Pamukçuluk Araştırma Alanı EXPO 2016 için uygun bulunmuştur.
1020 da olan alanın EXPO 2016 yılında ülkemizde yapılacak etkinlik için kabul edilebilmesi için BIE ve AIPH yapılacak başvuruda üç boyutlu görseller hazırlanmış ve 15 dakikalık bir animasyon filmi oluşturulmuştur.
12-17 Eylül 2009 tarihleri arasında Zaragoza / İspanyada düzenlenen AIPH 61. Yıllık Kongresine katılım sağlanmıştır. Kongreye pek çok ülkeden 100 kişinin üzerinde katılım olmuştur. Söz konusu kongrede Antalya Süs Bitkileri ve Mamulleri İhracatçıları Birliğinin üyelik talebi görüşülmüş, olumlu karşılanmış ve birliğimizin AIPH üyeliği onaylanmıştır. Ayrıca, kongre esnasında Antalyada bir EXPO düzenlenmesi konusu da gündem dâhilinde tartışılmış ve 2016 yılında Antalyada A1 seviyesinde bir EXPO yapılmasına uygun bulunmuştur.
_640x426.jpeg)
Antalya EXPO 2016 yapılabilmesi için gerekli olan 6358 sayılı kanun ancak 31.10.2012 tarihinde kabul edilebilmiştir. Kanunda Antalya 2016 Ajansının kurulması ve Genel Sekreterliğin oluşturulması ve Çalışma esasları Hakkındaki Yönetmelik ancak 8 Mayıs 2013 tarihinde 28641 sayısı ile Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girebilmiştir. Eylül 2009 tarihinde EXPO için Antalya’nın kabulünden 3 buçuk yıl sonra ancak çalışmalara başlanabilmiştir.
Projenin oluşturulması için nasıl bir çalışma yapılacağı konusunda değişik alternatifler gündeme gelmiş. Sürenin kısıtlı olması ve diğer bazı gerekçelerle yarışma yapılması düşüncesinden uzaklaşılmıştır. EXPO 2016 Antalya Sergi alanı Proje Yapımı ve Danışmanlık Hizmeti alımı ihalesi 11.06.2013 tarihinde yapılmış ve ihaleyi Artı-Koba ortaklığı kazanmıştır.
Proje danışmanı olarak yer aldığım proje çalışmaları için Antalya EXPO Ajansı bir aylık bir süre içerisinde 5 ayrı proje hazırlanmasını ve Ajans Yönetim Kurulu tarafından hazırlanan projeler içerisinden beğenilen bir projenin uygulanması yönünde karar vermiştir. Ana teması ‘Çocuk ve Çiçek’ olarak belirlenmiş olan EXPO Antalya 2016 için;
· Akdeniz
· Anadolu
· Dünya
· Çiçek
· Köprü
İsimleri ile ayrıntılanan projelerden Akdeniz olarak tanımladığımız plan beğeni kazanmış ve uygulama planları hazırlanmıştır.
KAYNAKÇA:
Anonim 1991: Peyzaj Mimarlığı Dergisi 1991/1. IGA 1992 Stuttgart Bahçe Sergisi, Tisamat Matbaası. Ankara.
Anonim 2016a, Web sitesi: http://charon.sfsu.edu.pef/PEFINTRO.html Erişim Tarihi: 26.03.2016.
Anonim 2016c, Web sitesi: http://www.ankaraka.org.tr/tr/files/yayinlar/expo-ve-ankara.pdf Erişim Tarihi: 18.05.2016.
Anonim 2016b, Web sitwesi : http://www.antalya.gov.tr/icerik/24/158/botanik-expo-2016.html
Özkelle, D. 2006. Expo’ların Gelişim Süreci ve Kentle Etkileşimleri: İzmir Expo 2015 Örneğinde Bir İnceleme.
Öztan, Y. 2004: Yaşadığımız Çevre ve Peyzaj Mimarlığı. Tisamat Basım Sanayii. Ankara. ISBN 975-96507-3-8.


