11 Aralık 2017 Pazartesi
İnsanoğlunun günümüze dek yapmış olduğu tüm araştırmalar ve elde ettiği tüm bulgular, insan topluluklarının gelişiminde ve dünyaya etkisinde çevrenin rolünün oldukça büyük olduğunu ortaya koymaktadır (Pointing, 1991). Basit bir tanımlama yapmak gerekirse en küçük çevre; insanın içinde barındığı konut ve onun etrafı olarak tanımlanabilir. Ekolojik anlamda ise Haber çevreyi; "biyolojik etkinliği olan çevredir" şeklinde tanımlamış ve canlıların civarından farkını ortaya koymuştur. Çevreyi inceleyen bilim dalı ise ekolojidir. Ekolojiyi ilk kez bilim dalı olarak tesis eden Haeckele göre ekoloji; "Organizmalar ile onları kuşatan dış dünya arasındaki ilişkileri inceleyen bilim dalıdır." Odum ise ekolojiyi "çevre strüktürünün ve fonksiyonunun bilimi" olarak tanımlamıştır. Buna göre strüktür ve fonksiyon çevrenin temel öğeleri olup, canlı varlıkları etkilemektedirler. Bu etki, bütün çevre öğeleri içinde karşılıklı olarak devam etmekte ve böylece bir sistem oluşmaktadır. Tansley, yaptığı tanımda "Organizmalar bizim öncelikli olarak ilgimizi çekmelerine rağmen, biz onları kendi özel çevrelerinden ayıramayız. Çünkü onlar özel çevreleri ile birlikte fiziksel bir sistem oluşturmaktadırlar" ifadesini kullanarak doğanın temel birimlerini oluşturan "ekosistem" kavramını açıklamıştır (Ndubısı, 2002).
Peyzaj ekolojisi de ekolojinin bir alt dalını oluşturmaktadır. Trolla göre peyzaj ekolojisi; belirli bir peyzaj parçasındaki yaşam birlikleri ile çevre koşulları arasındaki tüm karmaşık ilişkiler ağını inceleyen bilim dalıdır (Ndubisi, 2002). Bu nedenle peyzaj ekolojisinin peyzaj mimarlığında önemli bir yeri vardır. Forman ve Gordona göre ekolojik anlamda peyzaj, onu karakterize eden özellikleri oluşturan farklı ekosistemler ile bu ekosistemleri oluşturan parçaların arasındaki karşılıklı etkileşimdir. Burada yapılan tanımı ile peyzaj; heterojen bir arazi parçasında bir araya gelmiş ekosistemler arasında karşılıklı ilişkilerin süreklilik gösterdiği yapılar olarak nitelendirilebilir. Peyzaj ekolojisine göre ölçek her boyuttaki ekolojik mozaiktir. Ekosistem anlayışı uzaysal bir bakışla ölçeğe açılır. İçerik olarak bir orman parçasına, ormana, bölgeye veya havzaya ekosistem gözüyle bakabiliriz. Ölçek için, ilgili organizmaya ve seçilecek yönteme göre karar verilir. Buna göre peyzaj mimarlığına konu olan çalışma alanlarının sınırlarını oluşturan ekosistem büyüklüğü; bir akvaryumdan büyük bir okyanusa, bir meşcere parçasından bir su havzasına ya da tüm bir bölgeyi veya ülkeyi içine alan bir sahaya kadar genişleyebilmektedir (Boyce ve Haney, 1997).

Peyzaj mimarlığının belli başlı çalışma sahalarını doğa koruma, kentsel yeşil alan sistemleri oluşturma, rekreasyon ve peyzaj planlama oluşturmaktadır. Bunlar içinde peyzaj planlama temeli oluşturmaktadır. Peyzaj planlama; insan ihtiyaçlarının en iyi ve sürekli bir şekilde karşılanabilmesi için, doğal ve kültürel kaynakların kullanımlarını düzene sokmayı amaçlamaktadır. Bakınız Şekil 1 Peyzaj Planlamada Planlama Aşamaları. Peyzaj planlamanın oluşumu, Amerikada 1980li yılları bulurken Avrupada 1970li yıllara kadar dayanmaktadır. Yerleşim alanlarından tarım arazilarine, çöllerden ormanlara kadar geniş bir çalışma sahası olan peyzaj planlamada ölçek, çok farklılık gösterebilmektedir.
Ekolojik planlama ile peyzaj planlamanın yapılan tanımlarında bir farklılık olmamakla birlikte, ekolojik planlamanın doğal sisteme olan hassasiyeti ve ekolojik tarafı ağır basmaktadır. Bu özelliğinden dolayı, Ndubisinin de belirttiği gibi, ekolojik bakımdan hassasiyete sahip ve risk altında bulunan doğal, yarı doğal ve doğala yakın ekosistemler, ekolojik planlama çalışma sahalarını oluşturmaktadır (Ndubisi, 2002).
Ekolojik planlama teriminin sadece ekolojisi bozulan alanların tekrar planlanarak hayata kavuşturulması olarak anlaşılması yanlış olacaktır. Doğru olarak algılanmış şekli ile yapılan tanımı; ekolojik zenginliği nedeni ile hassas ve risk altında olan ya da olabilecek ekosistemlerin, ekolojik ağırlıklı planlama kararları ile güvence altına alınmasıdır. Buradan anlaşılacağı üzere ekolojik planlamanın yapılabilmesi için gerekli olan koşul alanda, tespit edilmek üzere, ekolojik bir envanterin bulunmasıdır. Burada ekolojik planlamanın amacı, sadece ekolojik envantere yoğunlaşarak planlama kararlarını almak olarak algılanmamalı, ekolojik planlama ile peyzajın ve doğanın bir parçası olan insanın da dikkate alınarak; insan faaliyetleri sonucu oluşan sosyal ve kültürel yapı ile doğal sistemler arasında sağlıklı bir köprü kurmanın amaç olduğu anlaşılmalıdır (Steiner, 1999).
PEYZAJ EKOLOJİSİNİN İLKELERİ ve TARİHİ GELİŞİMİ
Peyzaj Ekolojisinin İlkeleri
Hayvanlar, bitkiler, su, diğer cansız varlıklar, enerji ve insanın içinde bulunduğu hareketli ve değişken sistem, bir bütün mozaiği oluşturmaktadır. Peyzajı oluşturan bu sistem, bitki hücresinde ya da insan vücudunda da olduğu gibi bir yaşam sistemi olarak üç temel karaktere sahiptir. Peyzaj ekolojisinin sahip olduğu bu karakterler:
- Yapısı
- İşlevi
- Değişimidir (Dramstand, Olson, Forman, 1996).
Peyzaj ekolojisinin çalışma alanları herhangi bir arazi mozaiği olabildiği gibi, kente yakın yerleşim alanlarından tarım arazilerine, çöl arazilerinden de orman alanlarına kadar çeşitlenebilmektedir. Yapılan çalışmalar, saf doğal alanlarda ve insan faaliyetlerinin yoğun olarak gerçekleştiği alanlarda olmak üzere dengelenmiştir. Peyzaj ekolojisi çalışmalarına konu olan, yaşayan canlı bir sistemdir.
Peyzaj ekolojisinin yapısal şeklini üç farklı unsur belirlemektedir. Bunlardan ilki yer yer yamalar şeklinde bulunan "parçalar", diğeri "koridor ve geçitler", üçüncüsü ise tümüne biçim veren "dayanak" şeklinde sıralanabilir. Bunlardan ilkini oluşturan yamalar küçük büyük, az ya da çok sayıda olabilir. Koridor ve geçit ise; dar, geniş, düz, kıvrımlı, devamlı veya bağlantısı kopuk şekilde olabilir.
Peyzajın yapısı tüm peyzaj unsurlarının bir karışımıdır. İşlevi ise hayvanların, bitkilerin, suyun, rüzgarın, cansız materyallerin ve enerjinin bu yapı ile etkileşimidir. Değişimi ise, zaman içinde bu faaliyetlerin etki ve tepkiler şeklinde tekrarlanmasıyla oluşan bir dinamiktir.
EKOLOJİK PLANLAMANIN TARİHİ GELİŞİMİ
Peyzaj mimarlığı, bugünkü anlamda bir disiplin haline gelene dek geçen 150 yıllık süre içerisinde birçok gelişim evresini geride bırakmıştır. Doğanın tanınması, doğal kaynakların anlaşılması, insanoğlunu ve yakın çevresini de içine alan doğal sistemlerin kavranarak; bu sistemi oluşturan parçalar arasındaki ilişkilerin tartışılması ve yorumlanması uzun yıllar almıştır. Bu süreç içerisinde, ekolojik planlamanın hangi ihtiyaçtan dolayı doğmuş olduğu ve gelişim evrelerinin neler olduğunu görebilmemiz için öncelikle, peyzaj mimarlığının ve peyzaj planlamanın hangi aşamalardan günümüze geldiği ve diğer disiplinlerle olan etkileşimi incelenecektir.
Doğal Kaynakların Tanınması ve Uyanış Dönemi (1800-1910)
İnsanoğlunun doğa ile tanışması çok eski bir geçmişe sahip olmakla birlikte, bugünkü anlamda doğal sistemlerin anlaşılarak tanımlanması ve oluşan çevre sorunlarına sebep olan faktörlerin belirtilmesi uzun bir dönemi kapsamıştır. Bu dönemde doğa araştırmaları ve doğa ile ilgili düşünceler ön plana çıkmıştır.
1830 yılında, avukat ve sanatçı olması yanı sıra Amerikan Yerlileri tarihçisi olan George Catlin (1796-1872), Amerikan Yerlilerinin uygarlığa etkilerini incelediği sırada; doğal peyzajın uyumundan ve güzelliğinden etkilenerek, doğanın gerçek bir bilgi kaynağı olduğu ve doğal zenginliklerin korunması gerektiği neticesine varmıştır. Böylelikle doğa tarihi araştırmalarının başlaması ile insan-doğa-kültür-tarih bağlantısı kurulmuş ve insanın çevresi ile olan ilişkisi araştırılmaya başlanmıştır.
Catlinin bu çalışmaları yaptığı sırada Ralph Waldo Emerson (1803-1882)da, 1836da yayımlanmış olan kitabı "Doğa" (Nature) için fikirler geliştirmeye başlamıştır. Doğaya karşı bir tutkusu olan Emerson, doğal dünyanın tinsel bir gerçeklik sunduğuna inanmıştır. Emerson, doğanın insanlar tarafından kullanılması için var olduğunu savunan antropojenik bir görüşü benimsemiştir. Bununla birlikte onun felsefesi doğanın yok edilmesine karşı olmuştur. Aslında Emerson doğanın, insanoğlunun manevi olarak yenilenmesini sağlayan bir kaynak olduğunu belirtmiştir (Ndubisi, 2002).
Emersonun fikirlerinden ve doğaya olan tutkusundan oldukça etkilenen doğaüstücü (transandantalist) yazar Henry David Thoreau (1817-1862), onun geliştirdiği "doğanın antropojenik görüşü"nden farklı olarak; doğanın sadece insanlar için var olmadığını belirtmiştir. Thoreauya göre: "Çocukluk evresinin vurdumduymazlığından kurtulmuş olan hiçbir insan, hayatını kendisi ile aynı alanda sürdüren hiçbir canlının katledilmesini istemeyecektir." 18. yüzyılın ortalarında Thoreau, Catlinin "doğa korumanın yaratılışı" çağrısına katılmıştır.
Yukarıda anlatılan kişilerin çalışmaları uyanış dönemi olarak adlandırılan bu evrede, ileride peyzaj mimarlığının kurucusu olarak yerini alacak olan peyzaj mimarı Frederick Law Olmsted (1822-1903) ve George Perkins Marsh (1801-1882) kent yaşamıyla olumsuz olarak etkilenen peyzajın savunucularını oldukça etkilemişlerdir. Emerson ve Thoreaunun, doğayı bir yenilenme kaynağı olarak sunan görüşleri, Olmstedin; açık alanların ve ağaçların, insan ruhunda ve zihninde rekreatif bir etki yarattığını belirttiği felsefesinin temel bir ilkesi olmuştur.

Biçimlenme Dönemi (1910-1930)
Ekolojik planlamanın biçimlenme dönemi, açık alan sistemlerini, eyalet parklarını ve ulusal parkları planlamada güven sistemine (belief system) dayanan, bir dizi yeni ve başarılı girişimlerin gerçekleştirildiği bir dönemdir. Örneğin, 1865te Yosemite Parkı ile başlayan eyalet parkı fikri, California, Michigan, New York ve Wisconsin gibi eyaletlerin, eyalet parklarının yapılmaya başladığı 1920lere kadar yavaş bir gelişim göstermiştir.
Bunun dışında 1911de çıkartılan "Weeks Forest Purchase Yasası"yla ulusal parkların gelişimi için gerekli olan kanuni destek güçlenmiştir. Bu kanunun yanı sıra 1916da "Ulusal Park Kanunu" ve "Arazi Alımları Kanunu" yürürlüğe girerek; Ulusal Park Servisinin kurulmasını sağlanmış ve böylelikle tüm ulusal parklar tek merkezden yönetilmeye başlanmıştır.
Biçimlenme dönemi; ekolojik planlamada tecrübe kazanıldığı, güven sistemine dayalı olan büyük ölçekli projelerdeki fikirlerin sağlamlaştırılıp rafine edildiği; hangi yaklaşımın daha kullanışlı olduğunun çözümlendiği ve yararlı teorilerin pratiğe dökülmesini sağlayan tekniklerin geliştirilip sadeleştirildiği bir dönemi kapsar. Ancak bu dönemde, doğal ve kültürel analizler ile değerlendirmelerin hangi temel üzerinde olması gerektiği tam olarak açıklığa kavuşamamıştır. Sorulan soruların birçoğu yanıtsız kalmış, ancak 1915te bir kısmı cevap bulabilmiştir.
Warren Meaning (1860-1938), Olmsted ofiste çalışması sırasında Charles Eliotın tekniği ile başta yakınlardaki Billerica kasabasının tüm doğal kaynaklarıyla birlikte: Toprak, vejetasyon, ulaşım, alan kullanımı sınırlarını gösteren aynı ölçekte beş ayrı harita oluşturmuştur. Bunlar arasında önemli bir diğer gelişme ise Almanyada Dusseldorf şehir planı, İngilterede Doncastle, ve Newyorkta Patrick Aberciombie ve Thomas Johnson tarafından 1922-1929 yılları arasında New Yorkun bölgesel surveyinin yapılmasıdır. Sadeleştirilen örtme tekniği, peyzaj mimarları ve plancılara daha iyi bir anlatım tekniği sunmuş olup, doğal ve kültürel olayların nasıl kombine edileceği ve nasıl analitik olarak sonuçlar çıkartılacağı konusunda büyük kolaylık sağlamıştır. Fakat örtme tekniğinde, doğal ve kültürel verilerin oluşturulması ve analizi ile ortaya çıkan datanın bazı projelerde test edilmesi sonucunda, planlamada asıl olması gereken ekolojik fikirlerin tam gelişemediği görülmektedir (Ndubisi, 2002).
İskoç botanikçi ve plancı Patrick Geddes, büyük ölçekli bölgesel survey metodu ile insan faaliyetleri ve çevre arasındaki ilişkinin en anlaşılır şekilde ifadesi olan ‘folk-work-place terimini (bir insan grubu, bu grubun faaliyetleri ve bu faaliyetlerden etkilenen mekan olarak özetlenebilir) kullanmıştır. Geddesin kullandığı bu metot, Fransız bölgesel sosyolog Auguste Cantenin ve Fransız mühendis ve sosyolog Frederick Le Playin çalışmalarından gelmektedir. "Geddes metodu" sistematik olarak; bölgesel peyzaj ile orada yaşayan insanların ekonomik aktiviteleri ve onların oluşturduğu kültürün incelenerek ortaya konulmasıdır. Bu model, Geddesten 50 yıl sonra Ian McHarg tarafından ekolojik planlamanın temeli olarak nitelendirilmiş ve önem kazanmıştır.
Bölgesellik fikri, 1920 ve 1930lu yıllarda Amerikan Bölge Planlama Birliği tarafından bir kültürel filozofi formu olarak geliştirilmiştir.
Yirminci yüzyıla kadar yapılan ekoloji konulu çalışmalar; popülasyon ve toplumsal konularda devam etmiştir.
Vito Volterra 1926 yılında, matematik ve istatistiği kullanarak farklı popülasyonların ilişkilerini sayısal olarak açıklamaya çalışmıştır.
Yine toplumsal bölümde Alman botanikçi Eugenius Warning, "bitki ekolojisi" deyimini kullanmıştır ve ilk olarak 1895 yılında "ekolojik süreklilik fikrini" açıklamıştır. Buna göre ekolojik süreklik, bir dinamik süreç olup; organizmaların ve çevrelerinin değişimini gerektirmektedir.
Frederick Clements, Henry Chandler Cowles ve Herbert Gleason 20. yüzyıl başlarında bitki ekolojisi konularında çalışmış ve peyzajda değişimlerin nasıl oluştuğuna dair çok değerli anlayışlar geliştirmişlerdir. Peyzaj Mimarı Jens Jensen da doğal bitki materyalleri ile çalışmıştır. Onun yanı sıra botanikçi Henry Cowles ve Ossian Cole Simonds, peyzaj tasarımında "bozkır tarzı" (the praire style)nın geliştirilmesi üzerine çalışmışlardır.
Peyzaj Mimarı Stanley White, 1926 yılında hayvan ekoloğu Victor Shelfords ile doğal alanlarda korunması gereken bitkiler üzerine çalışmış ve Naturalists Guide to the Americas (Doğacının Amerika Rehberi)ı hazırlamıştır.
Bitki ekoloğu Edith Roberts ve peyzaj mimarı Elsa Rehman, 1929da "American Plants for American Gardens" (Amerikan Bahçeleri İçin Amerikan Bitkileri) kitabını yayınlamıştır.
Görüldüğü üzere 1920li yıllarda peyzaj mimarları, ekologlar ve botanikçilerle çalışarak peyzaj teriminin ne anlama geldiğini araştırmış, ekolojik ve estetik etkiler üzerine yoğunlaşmışlardır. Bir başka deyimle, birden fazla disiplini çatısında toplayan peyzaj mimarlığının ortak çalışmaları bu yıllarda başlamıştır.
1920li yılların sonlarında, peyzajın "esas karakterinin" anlamını hem ekolojik hem de estetik açıdan değerlendirme fikri, park yolları ve kent parklarının planlaması gibi büyük ölçekli çalışmalarda test edilmiştir. Örneğin; Olmsted ve Howardın, doğal ilkelerin değerlendirilmesine yönelik olan teorileri açıklığa kavuşturularak; Earl Drapperın Chicopee, Georgia (1928) için, Henry Wright ve Clarence Steinın ise Radburn, New Jersey (1929) için yaptığı çalışmalar gibi planlı yerleşim alanlarının tasarımlarında uygulanmıştır.
Bu zamana kadar yapılan çalışmalar ve gelinen noktaya bakıldığında planlamada büyüyen ölçeğe rağmen kullanılan temel survey ve analiz tekniklerinin tam yeterli olmadığı anlaşılmaktadır. (Ndubusi, 2002)
Pekiştirme Dönemi (1930-1960)
Pekiştirme Dönemini ekolojik planlamanın uygulama dönemi olarak da nitelendirebiliriz. Bu dönemde yapılan proje ve uygulamalar profesyonel ölçekte değerlendirilmiştir. Özetlemek gerekirse bu dönem:
Ekolojik fikirlerin gelişiminin devamı,
Ekolojik fikirlerin planlamaya dönüşümü ve insan-arazi arasındaki ilişkilerin yönetimine dair etik ilkelerin açıklığa kavuşturulması,
Ekolojik fikirlerin planlama çalışmalarında uygulanabilmesi için, kullanılan tekniklerin sadeleştirilmesi şeklinde değerlendirilebilir.
Amerikada meydana gelen ekonomik, sosyal ve çevresel çöküntü, döneme damgasını vurmuş ve bu periyot buhran dönemi olarak da anılmıştır. Bu dönemde Roosevelt başkanlığında iki önemli yasa kanunlaşmıştır. Çıkartılan bu yasalar sayesinde S.C.C.: Toprak Koruma Teşkilatı ile TVA: Tennessee Vadi Otoritesi kurulmuş ve bu teşkilatların birçok genç ve dinamik insanı bünyesine almasıyla, alana ekonomik olarak katkı sağlanmıştır. Bu teşkilat, yol inşaatı başta olmak üzere, haberleşme, altyapı hattı ve en çok göze çarpan aktivite olan rekreasyon amaçlı doğal kaynak koruma çalışmalarını amaç edinmiştir. "Yeni Paylaştırma (New Deal) Dönemi" olarak adlandırılan Roosevelt döneminde doğal ve kültürel kaynakların korunması, ekolojik planlama ile aynı anlamda algılanmıştır. Özellikle toprak korumaya daha çok önem verilmiştir. 1930da toz fırtınalarının gökyüzünü karartması sebebiyle, toprak erozyonu ABDnde ulusal ilgi konusu olmuştur. 1935 yılında, "Toprak Koruma Yasası" (Soil Conservation Act)nın bir alt birimi niteliğinde olan Toprak Koruma Servisi (Soil Consrevation Service) kurulmuştur. Bu servisin ekolojik planlamaya olan en büyük katkısı ise tarımsal arazi kullanımı tiplerinin karşılaştırılmasının yapıldığı ve toprağın esas kullanım yeteneğinin gösterildiği haritaların geliştirilmesidir. Bu haritalarla toprağın esas yeteneğine göre alanın tarıma uygun olup olmadığı ölçülerek, en uygun kullanımı saptanmıştır. Bunlar alanın tarım kapasitesini göstermektedir.
Yeni Paylaştırma Dönemi şunu açıkça göstermiştir ki; birbirine bağımlı olan ekolojik, sosyal ve ekonomik faktörlerin büyük ölçekli sahadaki etkisi, peyzaj mimarları ve plancıların rolü kadar büyük olmaktadır.
Kabul Görme Dönemi (1960-1970)
1961-72 arasındaki dönem ekolojik planlama teorilerinin ve yöntemlerinin gelişimi açısından çok önemlidir. 1962 yılında Rachel Carsonın yayınladığı "Sessiz ilkbahar" (Silent Spring) adlı eseri çevre mücadelelerinin başlamasına neden olmuştur. Çok popüler ve çok etkili olan bu kitap günümüze kadar birçok dile çevrilmiştir. Eserinde kimyasal maddelerin hiç tahmin edilemeyecek sonuçlarını ortaya koyan Carson, doğal sistemlerin hassasiyetini gündeme getirmiştir. Onu takiben, peyzaj mimarları veya planlamacılar dışındaki birçok önemli bilim adamı, çevrenin suiistimal edilmesi ve kötüye kullanılması hakkında yazmışlardır.
Bu dönemde, özellikle ABDnde çevre ile ilgili birçok yasa çıkarılmıştır. 1960 yılındaki "Çok Yönlü Kullanım ve Sürdürülebilir Üretim Yasası", ulusal ormanların birden fazla amaçla kullanılarak yönetilmesi amacıyla Amerikan Ormancılık Servisine yetkiler vermiştir. Bahsedilen bu çok amaçlı kullanımlar arasında; açık hava rekreasyonu, yaban hayatı ve hidroloji koruması ile odun üretimi alanlarının, meraların ve havzaların koruma altına alınması sayılabilir. Bu yasa, özellikle biyolojik çeşitliliğin korunması üzerinde durmuş, orman ekosistemlerinin sürdürülebilir üretimini teşvik etmiş ve geniş kapsamlı ve uzun vadeli planlamanın gerekliliğini savunmuştur. 15 Mayıs 1965te, Beyaz Sarayda yapılan "Doğal Güzellik" adlı konferansta otoyol peyzajından kasaba peyzajına kadar, ağırlığını estetik ve insan eli ile yapılan peyzaj tiplerinin oluşturduğu konular tartışılmıştır. Aynı yıl "Karayolu Güzelleştirme Yasası" çıkarılmıştır. Daha sonraları "Ulusal Çevre Yönetimi Yasası" çıkartılarak alan kullanımı kararları ile faaliyete geçmiş ve NEPA (National Enviromental Policy Act, 1969) oluşturulmuştur. NEPA, federal birimler tarafından yapılan; arazi kullanım kararlarının çevresel etkilerini belirten ilk geniş kapsamlı yasal düzenleme olmuştur. Bu düzenleme büyük alanların görsel, kültürel ve doğal kaynaklarının tayin edilmesinde peyzaj mimarlarının ve bu disiplinle ilgili diğer uzmanlıkların yolunu açmıştır. Alınan yasalar ve koruma kanunları ülkeden ülkeye geçerek yayılmıştır.
Bu dönemde birçok insan, özellikle de akademik çevrelerden, peyzajın korunması ile insanların onu kullanması arasında bir denge kurabilmek için daha iyi yöntemler geliştirmek amacıyla araştırmalar yapmışlardır. Bu konuda özellikle üç isim öne çıkmaktadır: August Hills, Philip Lewis ve Ian McHarg.
McHarga göre ekolojik planlamada zorunlu olarak toplanması gereken doğal kaynak verileri şunlardır; İklim / Jeoloji / Fizyografi / Hidroloji / Toprak / Vejetasyon / Yaban Hayatı / Arazi kullanımı.
McHarg kullanmış olduğu yöntemi, ekolojik planlamaya ekleme yaparak "insan ekolojik planlama süreci" olarak da tanımlamaktadır. Bu yöntemde McHarg, tüm fiziksel, biyolojik ve sosyal verileri bir araya getirerek envanteri oluşturmuş, analiz etmiş; daha sonra yorumlamış ve son olarak da değerlendirmiştir. Çok kısa olarak ifade etmek gerekirse McHargın planlama tekniği, tüm çevre bilim dallarını içine alarak; zaman içerisinde bağlayıcı ve birleştirici olarak resmeder, betimler ve şekillendirir. Böylece, McHargın kendi deyimi ile tüm katların bir araya geldiği "katlı pasta" (layer-cake) modeli oluşur (McHarg, 1992).
Çeşitlilik ve Detay Dönemi (1970- ....)
McHargın geliştirdiği uygunluk yaklaşımı, ekolojik planlamada problemlerin çözülmesine dair kabul edilmiş bir paradigma olarak ortaya çıkmıştır. Thomas KHUNun belli başlı kommünitelerin gelişim için yaptığı çalışmayla tutarlı olarak, uygunluk yaklaşımının kabul edilmesi; insan kullanımı ile peyzajın suiistimali konularının uzlaştırılabilmesini sağlayan alternatifler hakkında odaklanmış tartışmalara imkan vermiştir. 1970ten beri birçok ekolojik planlama yaklaşımı, oluşan yeni koşulların şekillendirdiği sorunların cevaplanması ile meydana gelmiştir. Bu yaklaşımların bazıları uygunluk yönteminin parçası olan teknikleri ve fikirleri daha iyi aydınlatırken, diğerleri yeni teoriler ve yöntemler önermiştir. Sonuçta ise ortaya ekolojik planlama yaklaşımlarının "çeşitlenmesi" çıkmıştır.
PEYZAJIN İŞLEYİŞİ
Peyzajın işleyişi hakkında geniş bir anlayışa sahip olabilmek için öncelikle yapısı, oluşumu ve yerleşimi incelenmelidir. Peyzajın yapısı; doğal ve kültürel çevredeki biyotik ve abiyotik elementlerin kompozisyonundan oluşmaktadır. Bu elementler arasında iklim, arazi şekli, toprak, flora ve fauna gibi faktörler sayılabilir. Oluşum ise peyzajın içindeki organizmaların, materyallerin ve enerjinin hareketini içermektedir. Son olarak yerleşim ile de, peyzajdaki elementlerin ve oluşumların uzaysal dağılımı anlatılmaktadır.
McHargın geliştirdiği yaklaşım, peyzajdaki oluşumların önemini açığa vurmakla beraber bunların, peyzajdaki değişimlerin kontrol edilmesinde hesaba katılmalarını sağlayamamıştır.
Bu dönemde iki yaklaşım, peyzajın fonksiyonunu vurgulamıştır. Bunlardan birincisi olan "uygulamalı ekosistem yaklaşımı" peyzajın işleyişini ekosistemin uzamsal ölçeğinde incelemektedir. İkinci yaklaşım olan "uygulamalı peyzaj-ekoloji yaklaşımı" ise peyzajın işleyişini, birbirine enerji akımı ve besin zincirleri ile bağlı olan ekosistem birliğini içine alan bir ölçekte incelemektedir. Bununla ilgili olarak; Eugene Odumun geliştirdiği "bölme metodu", uygulamalı ekosistem planlaması için taslak bir çalışma örneği oluşturmuştur.
EKOLOJİK PLANLAMADA KÜLTÜR
İnsani ve doğal oluşumların arasında bir arabirim olan peyzaj; bu oluşumlar arasında, zaman içinde meydana gelmiş olan diyaloğu yansıtmaktadır. Bu nedenle ekolojik planlama, doğaya ve bu diyaloğun evrimine dair derin bir anlayışa ihtiyaç duymaktadır. Bununla birlikte ekolojik planlamada; özgün bir peyzajdaki insan deneyimlerinin, bunların birbirine bağımlı olduğunun ve zamanla nasıl değiştiklerinin derine gidilerek anlaşılması sıklıkla gözden kaçırılmıştır. Peyzaj ile insan arasındaki diyalektiği anlamak için bugüne dek yapılan çalışmalar birçok kategoriye ayrılmıştır. Fakat bugün iki kategori ayakta durmaktadır: Peyzajın algılanması ve İnsan-ekolojik planlaması.
Ekologlar, ekonomistler, ormancılar, coğrafyacılar, peyzaj mimarları ve psikologlar; insan ile peyzajın karşılıklı etkileşiminin bir fonksiyonu olarak düşünülen "peyzajın algılanması" konusunda birçok bilgi sağlamış ve ekolojik planlamada değerlendirilmesi gereken bir kaynak olarak gördükleri "peyzajın görsel kalitesini" vurgulamışlardır.
Frederick Steiner peyzaj planlamaya ekolojik bir ağırlık getirerek ve Ian McHargın başlattığı "ekolojiye olan önemi" bir kez daha ortaya koyarak, içinde yaşadığımız peyzajı planlamak için yeni bir model geliştirmiştir. Bu planlama modeli 11 aşamadan oluşmaktadır. Bu aşamalar:
1- SORUN VE POTANSİYELLERİN BELİRLENMESİ: Bu aşamada, mevcut sosyal, ekonomik ve çevre problemleri ortaya çıkartılır. Varsa çevre halkının alan kullanımıyla ilgili problemleri ve bunların sosyal hayata olan etkileri ile birlikte mevcut potansiyeller ve imkanlar belirlenir. Bu aşama halkın katılımı ve eğitimi ile birlikte gerçekleşmektedir. İçerisinde yaşadığı ortamı iyi tanıyan ve geleceği hakkında sorumluluk sahibi olarak karar verme hakkına sahip olan çevre halkı, gerekirse kısa veya uzun vadede çıkabilecek çevre sorunlarına karşı eğitilir ve böylelikle ilerideki aşamalarda katılımcı olması sağlanır.
2- AMAÇ ve HEDEFLERİN BELİRLENMESİ: Sorunların çözümüne, potansiyellerin ve doğal kaynakların uzun vadede koruma ile halkın yararına kullanılmasına yönelik olarak, ekolojik esaslar çerçevesinde, planlama amacının belirlenmesi ve bu amaca yönelik; kısa-uzun vadede gerçekleştirilecek hedeflerin önem sırasına göre belirtilmesi aşamasıdır. Bu aşama, halkın katılımı ve eğitimi ile birlikte yönetimin iştiraki ile de gerçekleştirilir.
3- BÖLGESEL ENVANTER ve ANALİZ: Yapılacak envanter ve analiz çalışması, bölgesel ölçekten başlayarak elde edilen genel bilgilerin, ayrıntılı olarak bölgesel boyutta değerlendirilmesidir. Bu aşamada da halkın katılımına ihtiyaç vardır. Gerektiğinde, onların eskiye dönük hatırladıkları olaylar ve sorunlar, kaydedilmemiş olabileceğinden dolayı çok önemli olabilmektedir.
4- YEREL ENVANTER ve ANALİZ: Bölgesel envanter ve analiz sonrası detay çalışma olan bu aşamada, mümkün olduğu ölçüde doğru ve detaylı bilgiler ile analizler, yine halkın katılımı ile gerçekleştirilir. Burada yapılan tüm detaylı envanter çalışması ve analizler, daha önce belirtilen; Ian McHargın kremalı pasta metodunda olduğu gibi, tüm sosyo-kültürel, fiziksel ve biyolojik verilerin değerlendirilmesi ile yapılır.
5- DETAY ÇALIŞMA: Bu aşamada, Ian McHARG‘ın "uygunluk analizi" prensiplerine uygun olarak, insanoğlunun ihtiyaçlarını karşılayacak olan çevrenin ve doğal kaynakların, uygun ölçülerde cevap verebileceği imkanlar; sosyal, kültürel, ekonomik ve ekolojik boyutta; detaylarla incelenir. Bu aşamada da halkın katılımı ve eğitimi sağlanır.
6- PLANLAMA KONSEPTİNİN OLUŞTURULMASI: Problemlere çözüm olabilecek planlamanın amacı belirlenir ve mümkün olan imkanlar ile tercihler bu amaçta birleştirilir. Halkın katılımı sağlanarak, planlama konseptinin anlaşılır olması ve doğru adresi tanımlaması sağlanır, bu konuda halkın aydınlatılması ve eğitimi gerçekleştirilir.
7- PEYZAJ PLANININ OLUŞTURULMASI: Başlangıçtan bu yana belirtilen sorunlara bulunan çözümler ve potansiyellerin değerlendirilerek, amaç ve hedefleri belirlenmiş bir konsept dahilinde uygulanmak üzere meydana getirilen peyzaj planı, kullanım kolaylığı veren bir rehber niteliğinde olup; soru ve sorunlara ışık tutacak bir kaynak olarak, kullanıma ve projenin uygulanmasına hazır olacaktır.
8- HALKIN KATILIMI ve EĞİTİMİ: Daha önceki aşamaların her birinde katılımı sağlanan halkın, oluşturulan plan hakkında tekrar görüşü alınarak; bu planın ihtiyaçlarına cevap verip veremeyeceği tartışılır. Halk, gerekirse bu konuda eğitilir ve kendisi için yapılacak tüm ileriye dönük tedbirler ve planlar detaylı olarak, halkın toplu katılımı ile tartışılır.
9- DETAY ve TASARIM: Meydana getirilen peyzaj planı, son detaylarını alarak şekillendirilir. Yine, halkın katılımı ile detaylar ve tasarım oluşturulur.
10- PLAN ve TASARIMIN GERÇEKLEŞTİRİLMESİ: Plan ve tasarımın gerçekleştirilmesi gerekli standartlar ölçüsünde, detaylarda olduğu gibi uygulanarak, korunması, çevrilmesi gerekli zonlar belirtildiği şekilde sınırlandırılarak planın inşası sağlanır.
11- YÖNETİM: Son adımı oluşturan bu aşamada, planın istenen amaçlara uygun olarak çalışıp çalışmadığı denetlenir. Belirtilen hedeflere ulaşmada oluşabilecek aksamalar belirlenerek, bunlara engel olmak ve halkın davranışları ile eylemleri gözlenerek aktif bir şekilde programda oluşabilecek hata ve problemleri çözmek üzere tedbir alınır. Gerektiğinde halk, alınan kararlara uyulması yönünde uyarılır hatta bazen bu konuda belli kısıtlamalar getirilir (Steiner, 1999).
Bu döneme adını veren "çeşitlilik", yalnızca ekolojik planlamanın şu an kullanılan yaklaşımlarında değil, aynı zamanda bunların araştırma ve uygulama alanları kapsamında da var olmaktadır. Peyzaj mimarlığı ve planlaması dahilindeki ekolojik planlamanın sınırları, peyzajdaki insan aktivitelerini ilgilendiren yeni problemlerle, çevrenin kalitesinin etkileyen kararların fazlalaşmasını isteyen bilinçli bir toplumun gelişmesiyle ve ekosistem bilimleri, bilgisayar teknolojisi ve uzaktan algılama konularındaki ilerlemeler ile daha da genişlemiştir.
Buraya kadar işlenen; ekolojik planlamanın evrimindeki ana konular sırası ile şunlardan oluşmaktadır (Ndubisi, 2002):
1) İnsan aktivitelerinin peyzajda tahribata yol açtığı ve bizim doğa ile uyumlu bir şekilde planlama (plan with nature) yapmamız gerektiği düşüncesi,
2) Biyolojiden gelen ekolojik fikirlerin benimsenmesi ve büyük ölçekli planlama çalışmalarında doğayla uyumun sağlanması gerektiği fikri,
3) Ekolojik teorilerin planlamaya entegre edilmesini sağlayan yöntemsel kuralların sadeleştirilmesi ve ekoloji-planlama arasındaki belirgin bağlantı,
4) Özellikle peyzaj mimarları ve planlamacıları arasındaki, planlamanın ekolojik bir temeli olması; ekolojik ilkeleri planlama ile bağdaştırılabilmesi için gerekli olan veri ve tekniklerin oluşturduğu bütünün açıklığa kavuşturulması gerektiği konusundaki fikir birliği,
5) Uygulama alanları kapsamındaki ve ekolojik planlama yaklaşımlarındaki çeşitlilik.
EKOLOJİK PLANLAMANIN GÜNÜMÜZDEKİ DURUMU
Günümüzde ülkemizde, kent ve ülke planlama sistemlerinde, ekolojik öğeler büyük ölçüde ihmal edilmektedir. Ekonomik görüşler yanında bunlar genellikle geride ve ikinci planda kalmaktadır. Sürdürülen bu davranışların sonucu, dünyanın her yerinde yaşanan önemli çevre sorunları ortaya çıkmaktadır. Çünkü planlamanın dayandırıldığı tek yanlı ekonomik görüşler başlangıçta hedefe ulaşır görünse de, uzunca bir zaman sürecinde geçerliliğini yitirmektedir. Büyük kentlerin bulunduğu bölgeler incelendiğinde, tamamen farklı arazi kullanım türlerinin çok sert ilişkiler içinde olduğunun görülmesi ilginçtir. Bir yanda yüksek derecede kirlenme kaynağı olan endüstriler ile karayolları; öte yanda konutsal yerleşim, rekreasyon (Belgrad Ormanı örneği) ve elde kalan tarımsal kullanım alanları. Doğal potansiyelin düşmesine veya doğal kaynakların tükenmesine kadar giden bu tür girişim ve uygulamalara karşı, doğal çevrenin korunması, modern kent ve ülke planlamasının temel görevlerinden biri olmalıdır. Yapılması gereken şey, sözü edilen planlama sistemlerinde ekolojik öğelere, toplumsal ve ekonomik öğelerle eşdeğerde bir önem vererek, bütünleşmenin sağlanmasıdır. Bu yöndeki planlama hedefleri ve öneriler, ekolojik görüşlere dayanarak, arazi kullanımları için optimal bir uyumun gerçekleştirilmesine dönük olmalıdır. Kent ve ülke planlamasına ekolojik bir yön vermekte amaç, bu planlama çalışmalarında ekolojik bir plana uyum gereğinin ortaya konmasıdır. Buchwald (1977)a göre ekolojik planlamanın ana hedefi; insan varlığı ve toplumu için, doğal çevrenin en uyumlu ve en üretken biçimde değerlendirilmesidir. Bu hedefler şu şekilde sıralanabilir;
- Arazi kullanımlarında, ekolojik ve estetik yönden optimal bir kombinasyonun kurulması.
- Peyzajda ekolojik ve görsel açıdan optimal bir çeşitliliğin korunması. Çeşitlilik, hem ekologlar ve peyzaj plancılarının düşünceleri, hem de davranış bilimi açısından çok yüksek bir değer taşır. İnsanın evrimi ve mental gelişimi, çevresinde yapısal ve görsel bakımından tek düzelik değil, çeşitlilik ve değişiklik gereksinimi içindedir. Bu açık, peyzaj için olduğu kadar konutsal yerleşim, konut mülkiyeti ve kent planlamasında da önemli bir noktadır.
- En uygun arazi kullanım bileşimi ve "çeşitlilik" yanında üçüncü hedef, su toplama, su depolama ve temiz-taze hava gibi önemli gereksinimleri karşılamaya yarayan ekolojik dengeleme alanlarının korunmasıdır. Bu ekolojik dengeleme alanları, aynı zamanda doğal rezerv ve rekreasyon alanları da olabilir. Ekolojik dengeleme alanları, doğala yakın veya yarı doğal ekosistemlerden oluşur. Bunlar kentler ve kentsel endüstriyel ekosistemlerin egemen olduğu büyük kentlerin yayılma alanlarına ait yerleşimlere, ürettikleri ekolojik etkiler; temiz su, taze ve serin hava, rekreasyon için doğal uygunluk gibi olanaklar sunmakla dengeleyici işlevlerini yerine getirirler.
Ekolojik planlama yöntemi, yani ekolojik ve strüktürel olarak peyzaj planlaması, 8 aşamada yürütülmektedir:
1- Sorunun ortaya konması,
2- Peyzaj analizi (veri envanteri); -Arazi kullanım alanları / -Ekolojik birimler ve veriler / -Peyzajın strüktürü ve görünümü,
3- Peyzaj tanısı (çeşitli arazi kullanımları için peyzajın ekolojik ve görsel değerlerinin saptanması); -Arazi kullanımları için ekolojik ve strüktürel uygunluk (örneğin rekreasyon için doğal uygunluk) / -Arazi kullanımlarının neden olduğu ekolojik ve görsel uyuşmazlıkları belirleyen kuşaklar (Risk-zarar analizi / yarar analizi).
4- Peyzaj planı ve programının ortaya konması; -Optimal arazi kullanım kombinasyonu / -Kesin öncelikli arazi kullanımı / -Elimine edilmesi gereken arazi kullanımları / -Peyzaj yöntem ve teknikleri yardımıyla baskıların azaltılması / -Doğal rezervler ve koruma alanları.
5- Peyzaj planının oluşturulması; -Seçeneklerin tartışılmasından sonra, kentsel ve ülkesel planlamalarla, peyzaj planlamalarının bütünleştirilmesi.
6- Seçilen alternatifler için politik kararların alınması,
7- Çalışma programı,
8- Denetleme,
KAYNAK:
Doktora: Ulvi E. EROL "Ekolojik Yaklaşımlı Peyzaj Planlaması (Balabandere Vadisi Örneği)", İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ Ocak, 2006
Danışman: Prof. Dr. Yahya AYAŞLIGİL


