EKOLOJİK PEYZAJ TASARIMLARI

  Yrd. Doç. Dr. Aysel GÜZELMANSUR GÜRKAN
  30 Eylül 2016 Cuma

 

Ekolojik tasarım; doğal çevrede doğaya rağmen doğal dengeyi bozmadan sürdürülebilen bir yaşamsal çerçeveyi tasarlayan, disiplinlerarası yaklaşım ile başta ekolojik süreçler olmak üzere sosyal, kültürel, ekonomik ve teknolojik süreçleri destekleyen nitelikte çalışmayı gerektiren bir kavramdır (Yeang, 2006; Aklanoğlu,2009). Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) sürdürülebilir tasarımı “Daha iyi tasarım ile ürün ve servisin niteliğinin arttırırken, tüm yaşam döngüsü boyunca çevresel etkilerin azaltılmasıdır” olarak tanımlamaktadır. Günümüzde teknolojinin gelişmesine paralel olarak tüketim alışkanlığı artmış ve tüketim alışkanlığının her alanda yaygınlaşmasıyla ekolojik yaşama geri dönüş ve ekolojik yaşam kavramı ortaya çıkmıştır. Tüketim, enerji tüketimi, su tüketimi gibi doğal kaynakların tümünü içerdiği için ekolojik yapıya her anlamda ciddi oranlarda zarar vermektedir. Bu nedenle tüketimin hızla yaygınlaştığı toplumlarda doğaya geri dönüş özlemi yaşanmaktadır. Bu doğrultuda kırsal ve kentsel alanların planlanmasında başlayarak, kentsel açık ve yeşil alanların planlanmasına kadar ekolojik tasarımlar önem kazanmaya başlamıştır.

İlk defa 1970 “Avrupa Doğa Koruma Yılı” nedeniyle kullanılmaya başlanılan “Çevre Koruma”, “Peyzaj Planlama” içeriğinin yeni teknolojik gelişmelere uydurularak kapsamının genişletilmesi şeklinde yorumlanabilir. Toplum için sağlıklı ve insanca yaşamı gerçekleştirecek çevreyi korumak ve geliştirmek, doğayı (toprak, hava, su, flora ve fauna) insan etkisiyle oluşan zararlardan korumak, insanların ekonomik uğraşları ile oluşan tehlike, zarar ve olumsuz sonuçları ortadan kaldırmak ile geniş kapsamlı planlamalarla çevre kalitesini düzeltmek gibi amaçları vardır. Ancak, çevre korumanın tüm bu amaçları gerçekleştirmeyi tam olarak karşılayamadığından dolayı “Peyzaj Planlama” çalışmalarına gereksinim duyulmuştur. Peyzaj Planlamanın amacı, sürdürülebilir gelişimin sağlanması için çevre sorunlarını en aza indirmek ve bu doğrultuda teknik ve yasal önlemleri almaktır.

Bu bağlamda sürdürülebilirlik açısından önemli olan peyzaj alanlarında ekolojik tasarımlar, yapısal uygulamalar, bitkisel uygulamalar, sulama ve aydınlatma alt başlıkları altında irdelenebilir.

 

 

YAPISAL UYGULAMALAR

 

Peyzaj alanlarındaki yapısal uygulamalarda ekolojik malzeme seçimi son derece önemlidir. Ekolojik malzemelerin geri dönüşümü kolay, geri dönüşümden oluşturulmuş olması, hızlı yenilenebilir kaynaktan elde etme, doğal alanlara zarar vermeyen, doğaya karbon ve ozon salınımı gibi zararlı gazları içermemesine özen gösterilmelidir. Bunlar dışında kullanılacak malzemelerin pestisit kullanımını azaltma, yağmur suyu kazanımı ve korunması, yaşam kaynaklı atık ve kirliliği önleme vasıfları da olmalıdır.

 

Peyzaj alanlarında kullanılabilecek bazı malzemeler şu şekilde sıralanabilir;

Zemin kaplamada:

Sıkıştırılmış kiremit ve taş tozları, doğal taş parçaları, beton bloklar dönüştürtmüş cam. Bunlar tamamen doğal malzemeler oldukları için doğaya zarar verme olasılıkları yoktur.

 

Toprağı iyileştirme çalışmalarında:

Kompost yemiş kabukları ve odun parçacıkları yaygın olarak kullanılmakla birlikte doğal olması nedeniyle özellikle tercih sebebidir.

 

Duvarlarda:

Saman, kerpiç, doğal taş, atık ahşap, moloz atıkları ve bitki doğal malzemeler olmaları nedeniyle önerilebilecek malzemelerdir.  

 

Çitlerde:

Dönüştürülmüş çelik, ahşap kompozit, atık metal, atık ahşap ve bitki sürdürülebilir peyzaj tasarımlarında çit olarak önerilebilecek malzemelerdir. Bitkiler başlı başına çok estetik çit malzemeleri olmalarına rağmen, diğer malzemeler de çitlerde kullanıldığında estetik bir görüntü vermektedir.

 

Donatılarda:

Dış mekanda kullanılan tüm mobilyalar olan pergolalar başta olmak üzere oturma birimleri, çöp kovaları, aydınlatma birimleri donatı elemanlarını içermektedirler. Travers, dönüştürülmüş çelik, atık metal, atık ahşap, doğal ahşap donatılarda kullanılabilecek ekolojik malzemelerdir (Alpay ve ark, 2013).

 

 

BİTKİSEL UYGULAMALAR

 

Ekolojik peyzaj tasarımlarının en önemli unsuru bitkilendirme tasarımıdır. Bitkilendirme tasarımı, bir peyzaj alanındaki bitkisel uygulamaları içermektedir. Bitkilendirme tasarımında en önemli nokta, bitkisel uygulamalardaki bitki seçimidir. Bitki seçiminde uygulama yapılacak bölgenin ve yörenin doğal bitkilerinin kullanılması son derece önemlidir. Doğal bitkilerin kullanımı, kültürel olarak oluşturulacak alana olan adaptasyonu kolaylaştıracak, adaptasyonu kolay olan bitkiler de doğal gelişimlerini gösterebileceklerinden dolayı estetik olarak da görsel sunuma katkı sağlayacaklardır. Bütün bunların yanı sıra, doğal bitkilerin kullanımı, o peyzaj alanının bakımını önemli oranda azaltacaktır. Doğal bitkiler, adaptasyonları kolay olmaları, sulama ihtiyaçlarının olmaması gibi sebeplerden dolayı avantaj sağlamaktadırlar. Bu avantaj, ekolojik peyzaj tasarımlarında doğal olmaları nedeniyle hem çevreyi koruma adına hizmet etme hem de ekonomik olmaları nedeniyle tercih edilmelidirler. Ekolojik peyzaj tasarımlarında sürdürülebilirlik için doğal bitkiler önemlidir.

Bir peyzaj alanındaki bitkiler, sert geçen kış aylarını kış rüzgârlarından ve sıcak geçen yaz aylarında da yakıcı yaz güneşinden koruyabilir. Böylelikle binaların dış cephelerinde yalıtım görevi yaparak, biyokonfor için harcanan enerji miktarını azaltmaktadır. Alpay ve ark, (2013), bir alanda tamamen güneş ışınlarının etkisinde kalan beton yüzeyin sıcaklığının 42 oC, çim yüzeyin 36 oC olduğunu, aynı alanda gölgede yapılan ölçümlerde ise beton yüzeyin 38 oC, çim yüzeyin sıcaklığının ise 34 oCye kadar düştüğünü belirtmişlerdir.

Hakim rüzgarın şiddetli olduğu alanlarda kaba dokulu bitkiler kullanılarak canlı rüzgar perdeleri oluşturulabilir. Böylelikle hem hakim rüzgarın sert etkisi azaltılır, hem de alanın hava akımı kontrol altına alınmış olur.

 

 

SULAMA

 

Son yıllarda küresel ısınma ve iklim değişikliğine bağlı endişeler ile suyun etkin kullanımı ve kurağa dayanaklı bitkisel uygulamalar öne çıkmıştır. Ekolojik peyzaj tasarımlarında sürdürülebilirlik ön planda olduğu için, sürdürülebilirliğin sağlanmasında sulama önemli bir yer kaplamaktadır. Bakım maliyetinin en az olduğu peyzaj uygulama çalışmaları, başarılı peyzaj çalışmalarına örnektir. Sulama gereksiniminin en aza indirgenmesi için yöreye uygun doğal bitkiler ile kurağa dayanıklı bitkilerin kullanımı önem taşımaktadır. Etkin, geniş yeşil alanlar oluşturulurken, yayanın kullanılmayacağı alanlara sulama ihtiyacı fazla olmayan yer örtücü bitkiler kullanılmalıdır. Bunun dışında sulama suyu olarak yağmur suyunun bir yerde depolanıp ihtiyaç olduğu zamanlarda kullanılması, geniş alanlardaki havuz suyunun yeşil alanlar için sulama suyu olarak kullanılması ve evsel atık suların küçük bir arıtım sisteminden geçtikten sonra sulama suyu olarak kullanılması, sürdürülebilirlik açısından önem taşımaktadır.

 

 

AYDINLATMA

 

Ekolojik peyzaj tasarımlarında aydınlatma elemanlarının tasarlanmasında enerjinin minimum kullanımını sağlayacak düzenlemeler yapılmalıdır. Bu bağlamda yenilenebilir enerji kaynakları olan güneş ve rüzgâr enerjileri kullanılabilir. Peyzaj alanlarındaki aydınlatma birimlerinin üzerine basit bir güneş paneli kurularak peyzaj alanının aydınlatması sağlanabilir. Rüzgârın çok etkin olduğu bir alan ise basit bit rüzgâr tribünü kurularak alanın enerji ihtiyacı bu tribünden sağlanabilir.

 

 

SONUÇ ve ÖNERİLER

 

Ekolojik peyzaj tasarımları, yukarıda da anlatıldığı gibi her geçen gün artarak önem kazanmaktadır. İklim değişikliği, çölleşmenin artması gibi çevre sorunlarının ön planda olması sebebiyle sürdürülebilir tasarımların önemi gün geçtikçe artmaktadır. Bu bağlamda minimum kaynak tüketimi ile maksimum fayda sağlayacak sürdürülebilir tasarım, yenilenebilir enerji kaynakları, doğal malzemelerin kullanımı, doğal bitki örtü elemanlarının kullanımı ile gerçekleştirilmesi mümkündür. Gelecek nesillere daha sağlıklı bir dünya bırakmak için sürdürülebilir ekolojik tasarımların yaygınlaştırılması gerekmektedir.

 

 

 

KAYNAKLAR

Yeang, K., 2006. Ecodesign: A manuel for ecological design. Great Britain: Wiley-Avademy.

Aklanoğlu, F., 2009. Geleneksel yerleşmelerin sürdürülebilirliği ve ekolojik tasarım: Konya-Sile örneği. Ankara Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

 

Alpay, C.O., Kalaycı, A., Birişçi, T., 2013. Ekolojik tasarım kriterlerine göre kent parkı iyileştirme modeli: İzmir Kültürpark örneği. TMMOB İzmir II. Kent Sempozyumu: Kentine sahip Çık, MMO Tepekule Kongre ve Sergi Merkezi, İzmir. 


Paylaş: