15 Mayıs 2017 Pazartesi
| YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR |
|
İRAN BAHÇE SANATI 14 Aralık 2016 Çarşamba |
Çocuklar ile Doğanın Buluşması en güzel okuldur
P. ROISIN
Doğanın insan psikolojisi üzerindeki etkisinin daha bilimsel yöntemlerle açıklanmaya çalışılması nispeten daha geç başlamış, son 30 yıl içinde sosyal ve doğal bilimciler tarafından doğa ile iç içe olmanın insanların yaşam kalitelerini ve refahlarını arttırdığına dair birçok değişik teoriler geliştirilmiştir. Pratik alanda da bahçe ve bitkilerle uğraşmanın tedavi edici yönü, hortikültürel terapi alanında çalışan profesyonel insanlar tarafından hastaneler, ilaç bağımlıları tedavi merkezleri, özürlülere yönelik okullar gibi çok geniş bir alanda kullanılmaya başlanmıştır. Çevre psikolojisi alanındaki araştırmaların birçoğu şehirleşmenin insanın ruhsal sağlığına etkilerini araştırmış ve birçok psikolog, ruhsal sağlıktan daha çok ruhsal hastalıklar üzerine yoğunlaştığından doğal alanların insan sağlığına olumlu etkileri konusundaki çalışmalar başlangıçta nispeten daha sınırlı kalmıştır.
Kent doğal alanlarının insanın psikolojik sağlığı üzerine etkisi konusunda gerçekleştirilen kapsamlı bir literatür araştırması, bu konudaki araştırma kanıtlarını aşağıda verildiği üzere beş kategoride sınıflandırmıştır. Buna göre kent doğal alanları insanlara psikolojik açıdan duygusal (stresi azaltıp mutluluğu arttırarak), bilişsel (zihin yorgunluğunu azaltarak), gelişimsel (özellikle çocuklarda daha yüksek seviyede zihinsel aktiviteleri teşvik ederek), davranışsal (maceracı davranışları desteklemek suretiyle kişilerin kendine güvenini destekleyerek) ve sosyal (sosyal sınıflar arasındaki sınırları kaldırarak kişiler arası iletişimi ve kaynaşmayı destekleyerek) anlamda faydalar sağlamaktadır. Bu psikolojik durumlar ile fiziksel sağlık arasında da ilişkiler olabileceği ileri sürülmektedir Her ne kadar bu alandaki araştırmalar insan ve doğa arasındaki ilişkileri tanımlamaktaysa da bunlar hala daha başlangıç aşamasında olup, doğaya karşı ilişkilerde kültürel, sosyal, kişilik ve yaş ile ilgili farklar hakkında çok fazla bilgi yoktur (Kendle ve Rohde, 1995).
Kent makroformu içinde yer alan yeşil ağı oluşturan farklı işlevsel ve fonksiyonel hizmetleri bulunan yeşil ağ elemanlarının kent içerisinde sağlayacağı ekolojik, ekonomik, sosyal-toplumsal, rekrasyonel-turistik, estetik, sağlık (yaşamsal), eğitici-öğretici işlevlerinin tanımlanması büyük bir önem taşımaktadır. Bu işlevlerin tanımlanmasının ötesinde kent yaşayanları için taşıdığı değer ve sağladığı faydanın açıklanması ile birlikte bu konuların bilimsel temeller üzerine oturması da son derece önemlidir. Kent parklarının, yeşil alanların ve geçmişten günümüze kadar kalabilmiş olan biyotopların, ormanların, sulak alanların ve yarı doğal alanların iyileştirici özelliklerinin ve kent sağlığına olan katkılarının irdelenmesi önem taşımakta olup, bu yazının kaleme alınmasında çıkış noktasını oluşturmaktadır.
Yeşil ağ elemanlarının kent yaşayanları açısından tedavi edici ve iyileştirici (fiziksel, ruhsal) rollerinin belirlenmesine yönelik planlama çalışmalarında, kararların "bütüncül bir yaklaşım" içerisinde ele alınması, bilimsel olarak kabul gören bir gerçekliktir. Bu yaklaşım Gestalt tarafından ortaya konan ve Wertheimer, Köhler ve Koffka tarafından geliştirilen bir kuram olup, "beden-duyum-algı" üçlü parçasının birleşmesinden oluşmaktadır. Bu kuramdan yola çıkarak yapılan çalışmada, planlama kararları alınırken " kullanıcı-kullanım, alan-kullanım etkinliği"nin ele alınması gerektiği çalışmanın öncelikli hedeflerinden biri olmuştur.
Araştırmada üzerinde durulması gereken diğer bir nokta da, doğala yakın alanların ve diğer kent içerisindeki yeşil ağ elemanlarının iyileşme ya da terapi alanları olarak engelli kullanımına yönelik planlama konularında çalışmış uzman kişilerin, engellilere yönelik kamu kurum ve kuruluşların yöneticilerinin ve engellilere yönelik eğitim kurumlarının yöneticilerinin ve eğitmenlerinin "katılımcı yönetim yaklaşımı" altında bütüncül olarak planlama kararlarına katkı sağlamasıdır.
Ülkemizde ortopedik engelli nüfusunun genel nüfusa oranla kapladığı büyüklük göz önüne alındığında, engellilerin tedavi edilmelerine yönelik olarak sınırlı büyüklükte ve sınırlı sayıda oluşturulmuş düzenlemeler dışında çok geniş alanları kapsayan zengin rekreasyonel çeşitlilik olanaklarına sahip ve doğal çevre değerlerinin tedavi edici özelliklerinin ön plana çıkarıldığı alanların planladığını söylemek henüz mümkün görünmemektedir.
Bilinçli tasarlanmış bahçeler, çocuklar için önemlidir. Çünkü onlar duyguları doğrultusunda yaşarlar. Oyun esnasında çevreyi dolaştıkları için, yetişkin profesyoneller tarafından sürdürülen ve kolaylaştırılabilen gelişim süreci ile meşgul olurlar. Bu durum, çocukların öğrenmelerinin gerçek dünya ile ilk deneyimleriyle başladığını kabul eden ilerici eğitimciler tarafından önemle vurgulanır. Bilişsel gelişim gerçek yaşamla uyuşmak zorundadır. Aksi takdirde, öğrenme çocuk için soyut kalacağı için anlam ifade etmemektedir (Marcus and Barnes 1999).
Türkiyede Engellilere Tanılan İyileşme Alanları
Ülkemizde engellilerin tedavilerine yönelik olarak Hastaneler, Akıl Hastaneleri, Eğitim ve Araştırma Kurumları ile Özel İhtisas Merkezleri bulunmaktadır. Bunların arasında, Kaplıca/SPA & Wellness, Kür Merkezleri ve spor ve rekreasyon alanları önemli yer tutmaktadır.
İyileştirme/İyileşme Bahçeleri
Güzel görünen ilginç bir çevre insanlar için çekici, güzel olmayan bir çevre ise itici bir mekansal davranışa sebep olabilir. İnsan bulunduğu mekanda kendini rahat hissetmediğinde orada kalış süresi azalacak ve mekan içindeki algılama, hareket gibi performansları düşecektir. Sanat çalışmaları (heykel, oturma duvarları...), Akustik deneyimler (müzik, su, yaprak sesi) , Su akışı, Doğal ışık, Kullanılan malzeme, Bitkiler ve yeşil alan, Hayvanlar, Temiz havayı, güneş ışığını, esintiyi hissetme, Doğal ve yapay elemanların oluşturduğu kapalılık hissi, Çoklu duyusal uyarım, rahatlamayı sağlayan ve görsel ilgi uyandıran elemanlardır. Bahçeler birçok özelliği açısından iyileştirici ve tedavi edici olabilir. Doğal ya da doğala benzer ortamlarda açık havada olmak, güneş ışığını hissetmek, ağaçları ve çiçekleri seyretmek, su ve kuş seslerini dinlemek, bahçeyi süsleyen bahçe bileşenlerini fark etmek hastalar üzerinde stres azaltıcı etkilere sebep olur (Akın, 2006; Lani Alaine Gerity, 1998; Hussein, 2010). Hastane bahçelerinde farklı mevsimlerde çiçek açan, kuşları ve kelebekleri çekici nitelikte, yaprakları hafif bir rüzgarda hareket edebilen, olağanüstü çeşitliliğe sahip, yaban hayatına, çekici nitelikte bitki materyallerine, hem görsel hem de ses açısından durgun ve hareketli sulara, heykeller ve diğer tasarım elemanlarına yer verilmelidir (Cooper Marcus, 2001 & 2007). Bahçe, kullanıcılar üzerinde bir takım olumlu etkiler bırakabiliyorsa o zaman iyileştirme bahçesi olarak anılabilir (Güneş, 2006), (Şekil 1,2). Bu etkiler: Sağlık kazandırma, Hayata bağlama, Ümit verme, Olumsuz düşüncelerden uzaklaşma. Dinlendirme, Sıkılmayı engelleme, Rahat ettirme, Ziyaretçiler arasında sosyal İlişki kurmayı sağlama, Eğlendirme gibi başlıklar altında ele alınabilir. Son yirmi yılda, özellikle terapi bahçeleri üzerine önemli ölçüde kapsamlı bir literatür ortaya çıkmıştır. İnsanlar özel mekanların iyileştirici rolüne daha çok konsantre olarak (örneğin parklar, yaya mekanları, dini ve inanç mekanları, hastaneler, klinikler ve kaplıcalar vb.) böylelikle fiziksel ve duygusal sağlığın korunmasına yardımcı olmak için alanlardan yeteneklerini arttırmaları konusunda daha çok faydalanıyorlar (Akın, 2006; Serez, 2011).

Şekil 1, 2: Clarkston İyileştirme ve Yenilenme Bahçesi, Michigan (URL 1).
"Bahçe" (garden) terimi, çok kültürlü ve uzun bir tarihe sahiptir. Sağlık hizmetleri ortamı için tasarlanmış ve bu amaç için kullanılan herhangi bir yeşil alan bu terim içinde değerlendirilmektedir. Hastane ve klinik binalarında iyileştirme cerrahi müdahale, ilaçlar ve eğitimli personelin gözetimindeki tedavi süreçleriyle olur. Bahçede iyileştirme, hasta ve doğal çevre arasındaki direkt etkileşimle meydana gelir. Bahçe, sadece "içinde bulunulan" yerdir ve tıbbi personelinin arabuluculuğu olmadan tedavi edici olabilir (Şekil 3, 4, 5, 6, 7, 8).


Şekil 3,4,5,6: Meridian parkı, Sağlık merkezinde yapılan İyileştirme bahçesi (URL 2).

Şekil 7, 8: Mound Hood sağlık merkezinde yapılan iyileştirme bahçesi (URL 2).
İyileştirme bahçesinin en önemli özelliği; hastalar, ziyaretçiler, görevliler ve ilgilileri olumlu şekilde etkilemek, tutarlı bir şekilde streslerinin azalmasını sağlamaktır. Bir alanın "bahçe" olarak nitelenebilmesi için doğanın ürünleri olan bitkileri, çiçekleri, ve suyu içermesi gerekir (Şekil 9, 10, 11, 12, 13, 14). Buradaki amaç, "iyileştirme" başlığını geçerli kılmak için bu alanları kullananların üzerinde tedavi edici ve yararlı etkilerini ortaya koymasıdır.

Şekil 9,10,11,12,13,14: Legacey Emanuel Sağlık Merkezinde, Oregon Burn Merkez Bahçesi
(URL 2).
"İyileştirme" teriminin kullanımı, sağlık hizmetleri bahçeleri açısından, tasarımcısının tasarımda kişisel inisiyatiflerini kinci plana atmasını ve kullanıcı merkezli tasarım anlayışıyla konuya yaklaşımını sağlar. İyileştirme bahçesi tasarımcısı, hastalardan ve görevlilerden elde edilen araştırma girdileri ile tasarım kurallarını ve yaratıcılığını kullanarak başarıya ulaşabilir. Bahçenin iyileştirici etkileri, çeşitli bitki türlerini içermesinin yanı sıra diğer faaliyetleri desteklemek için ayrıntılı, titiz tasarımla daha güçlü olacaktır. Bunlar, insanların sosyalleşmeleri, istediklerinde yalnız zaman geçirmeleri, dolaşmaları, daha enerjik egzersizlerle meşgul olmaları, güneşte ya da gölgede olmayı seçmeleri gibi faktörleri destekleyen tasarım unsurlarını içerir (Şekil 15, 16). Bu durum alanda çekici bir doğa görüntüsü sağlaması açısından önemlidir. Görünen doğanın yanı sıra bahçenin diğer özelliklerinin de iyileştirici işlevini artırabildiği yer olan dış mekanda, hastaların zaman geçirmeleri için teşvik edilmesi gerekir. Sonuç olarak bahçe, onu verimli bir şekilde kullanan kişiler için iyileştirici olabilir (Marcus and Barnes 1995; Ooi Say and Fuziah, 2014).

Şekil 15, 16: Good Samaritan Hastanesi, Portland, Oregon, ABD (URL 3).
İyileştirme (Healing) Kavramının Tanımı
"İyileştirme" (healing), sağlık durumunun gelişmesi ya da kişinin yeni şartlarını kabullenip kendini geliştirmesi anlamına gelmekte ve çoğunlukla kendini tamamıyla iyi hissetme hali olarak adlandırılan yararlı bir süreci tanımlamaktadır. Bahçe ortamının 3 farklı özelliğinin iyileşme sürecine katkısı bulunmaktadır (Şekil 17, 18). Birincisi, hastalığın fiziksel belirtilerinin giderilmesi, bu belirtilerin farkındalığıdır. Travma ya da akut tarzı hastalıkları olan bireylerin ağrıyı yönetmede iyileştirmenin önemi büyüktür. İyileştirmenin ikinci şekli, medikal ortamda fiziksel ve duygusal olarak yorulan bireylerin rahatlaması ve streslerinden uzaklaşmasıdır. Böylece, fiziksel gelişmenin sağlanmasının yanı sıra iyileşme tüm duyularda gelişir. Üçüncüsü de süreyen hastalıkları olan hastalar için iyi olma hissi, faaliyet durumundaki artış şeklinde görülür (Akın, 2006; Pouya ve Demirel, 2015).

Şekil 17, 18: Craig Hastane Bahçesi, ABD (Pouya ve Demirel, 2015)
İyileştirme Bahçelerinin Çeşitleri
Rehabilitasyon Bahçeleri
Good Samaritan Hastanesi, Portland, Oregon ABD (Şekil 19-20)de Şifa Bahçesi, fizyoterapistler, konuşma terapistleri ve bahçıvanlık terapistleri girişimi ile beyin hasarı geçiren hastalarla çalışmak amacıyla dizayn edilmiştir. Çeşitli yüzeyler ve yamaçlar, tekrar yürümeyi öğrenmek için oluşturulan bir avlu, oturma ve eğilmek için çeşitli çekici mekanlar, renk ve şekil okuması için etiketli bitkilerin çeşitliliği, bu bahçenin özelliğidir (Akın, 2006).

Şekil 19-20: Good Samaritan Hastanesi, Portland, Oregon ABDde Şifa Bahçesi
(URL 2)
New York, rehabilitasyon Tıp Rusk Enstitüsünde beyin hasarı ve dolaşım problemleri olan çocuklar için bir oyun bahçesi; hastane personelinin, hastaların, ailelerin ve komşuların girişimi ile dizayn edilmiştir. Bahçenin sahip olduğu topografya, yer yüzeyi ve çeşitli özellikleri ile birlikte bahçe, fiziksel aktiviteyi, doğal dünya ile etkileşimi, tüm uzuvların yeniden kullanımını ve risk almayı teşvik eder. Rehabilitasyon odasında gerçekleştirilmiş olan etkinliklerin açık alanda gerçekleştiriliyor olması çocukların pek de farkında olmadan "egzersiz" yapmalarını sağlayan bir durumdur. Yanık Merkezi Bahçesi Legacy Emanuel Hastanesi (Portland, Oregon, ABD) (Şekil 21, 22, 23), hastalar ve aileleri için eşsiz bir tesistir. Yollar tekerlekli yatakların dolaştırılabilmesi için yeterince geniş; çeşitli kademede yürüme deneyimine izin vermekte; farklı dokular için yeniden dokunma denemesi yapmaya imkân sağlamaktadır. Gölge önemli bir unsurdur; çünkü yanık hastalar için doğrudan güneş ışığına maruz kalmak acı vericidir. Scripps Memorial Hastanesinde Serenity Bahçesi (San Diego, California, ABD)de farklı rehabilitasyon süreçleri için tasarlanmıştır (Pouya, Bayramoğlu ve Demirel, 2015).


Şekil 21, 22, 23: Legacy Emanuel Hastanesinde bulunan iyileştirme bahçesi (URL, 2)
Alzheimer Hastalığı ve Diğer Hastalar İçin Bahçeler
Alzheimerın daha çok bilinç üzerinde etkisi olduğu için bahçe mekanında yapılacak uygun tasarım, diğer herhangi bir hastalığa göre daha çok etkili olabilir (Şekil 24). Bahçedeki tasarıma yönelik yaklaşımlar olarak; mekânsal algılama problemleri olan hastalara yardım etmek için basit yol sistemi ile binaya tek bir giriş/çıkış kapısı yapılabilir; bitkiler ve özellikleri kullanılarak çocukluk anıları uyandırılabilir. Hastalığın geç bir aşamasında ise hastaların her şeyi ağızlarına koyma alışkanlıklarına sahip olmaları nedeniyle toksik bitkilerin kullanılmamasına özen gösterilmelidir. Bu bahçelerde yaşlılar için özellikle, iç ortamdan dış alana gitmek için kademeli olarak kapalı geçiş yolu yapılarak ışık seviyeleri düzenlenmeli ve hastaların gözlerinin daha az rahatsız olması sağlanmalıdır (Akın, 2006).

Şekil 24: Alzheimer hastasının bahçedeki yürüyüş deneyimi (Serez, 2011)
HIV / AIDS Olan Hastalar İçin Bahçeler
New Yorkta Cardinal Cook Hastanesinde bulunan Joel Schapner Memorial Bahçesi, eskiden yararsız alanlar için bir örnek olarak verilmekteydi. Daha sonrası yapılan düzenleme ile yüksek katlı binanın kasvetli çatısı, tasarımcısı tarafından hastalar ve personel için çekici yeşil ve renkli bir vaha haline dönüştürüldü. Bazı hastalıkların özellikle tedavisinde hastaların doğudan güneş ışığından korunmaları için özen gösterilmelidir. Bu yüzden gölge düzeyleri çok önemlidir ve bunu gerçekleştirmeye yönelik olarak da örnek olması açısından bir bahçe terapi programında kullanılmak üzere konteyner dikimler tasarlanmıştır. Önceleri sevilmeyen bu alan şimdi tüm hastane personeli tarafından çeşitli etkinlikler için kullanılıyor olup bir yaprak deseni ise hastanenin logosu haline getirilmiştir (Akın, 2006).
Kanser Hastaları İçin Bahçeler
Birçok Batılı ülkede kanser oranının artması nedeniyle, kanser klinikleri ile komşu bahçelerinin önemi daha yaygın bir biçimde gündeme gelmiştir. Başarılı örneklerden biri Kaliforniya San Francisco Mount Zion Üniversitesinin Tıp Merkezinde bulunan avlusu örnek olarak verilebilir (Şekil 25, 26). Eskiden kasvetli beton olan avlu, bir kanser hastası ile bir bahçe tasarımcısı tarafından bir şifa bahçesine dönüştürüldü ve diğer hastaların da buraya girişi sağlandı. Bahçede yürüyüş yolları, rahatlatıcı su sesleri, çekici bitki materyalleri, tek başına veya başkaları ile oturma yerleri yapılmış ve bazı kemoterapi ilaçlarının olumsuz etkilerini gidermek için hastaların güneş ışığından etkilenmemesine yönelik gölge mekanlar ilave edilmiştir.
Bahçe tamamlandıktan sonra eklemlenen atölye bölümü, kanser hastalarının ve ailelerinin dikkatini çekti. Bu atölyenin şimdi bahçeye bakan koridoru kendi hikayelerinin yazılı olduğu fayanslar ile dekore edildi. Bu alanda, eski ve mevcut kanser hastalarının istekleri doğrultusunda bazı düzenlemelere gidilerek şifa bahçesinin oluşturulması (yeşillik, yatıştırıcı sesler, gölge, gizlilik, vb. yerler) sağlanarak istenmeyen bazı unsurlara (rahatsız edici gürültü; çok sert yüzeyler, çelik, beton veya plastik elemanları vb.) yer verilmedi. Bu tür hastanelerdeki hastaların tercihi genel hastanelere göre ??farklı değil; ancak bir istisna dışında - kemoterapi hastaları güçlü kokulara maruz kaldığında sıklıkla mideleri bulanıyor, bu yüzden bu güçlü kokulara uzak olmak için bu bahçelerde kokulu çiçeklerden kullanılmamalı ve bahçeye yakın kafeterya ve restoran olmamalıdır.

Şekil 25, 26: Kaliforniya San Francisco, Mount Zion Üniversitesi, Tıp Merkezi (URL 5).
Meditasyon Bahçesi
Meditasyon bahçesi, bir kubbe şeklinde olup cam tavan ve taş duvarlar ile tesisin kalan diğer kısımlarından ayrılır. Meditasyonda tam konsantrasyonu sağlamak amacıyla iç sıcaklık kontrol edilir. Taş duvarların önlerinde, huzur ve barışı doğal bir ortamda hissettirmek için çitler bulunmaktadır. Bahçeye sadece bir girişten girilmekte olup bu yol doğrudan çeşmeye uzanır. Bu yol bir kapı ile bahçeden ayrılır ve diğer tarafında ayakkabı rafları bulunur. Kapılardan sonra, meditasyona yardım için iki tür kristal ve tütsü vardır. Çitler, bu mekanı, konforlu yastıkların bulunduğu sekiz küçük bölüme ve üç büyük kısma ayırıyor. Büyük bölümleri eğitim veya grup meditasyonu için tasarlanmış ise de daha küçük mekanlardan oluşan bölümleri de bireyler ve çiftler için tasarlanmıştır (Vapaa, 2002).
Meditasyon bahçesi olarak tanımlanan "küçük, çok sessiz ve kapalı bir alandır ki özel yönetim/veya tasarımcısı tarafından tasarlanmıştır." Şifa bahçeleri gibi bu bahçelerin de sağlık konusunda avantajları ve dezavantajları vardır. Meditasyon bahçeleri bir hastane ortamında sessiz boşluklar sağlıyor. "meditasyon" terimi, bu alanın diğer alanlarda olan yeme ve içme gibi aktivitelerden farklı olduğunu göstermektedir. Ayrıca meditasyon bahçesinin etiketlenerek belirginleştirilmesi özel kullanıcıların bu alanları kullanmalarına sebep oluyor; Çünkü bu bahçeler kişiye özel bir alan olarak düşünülmektedir. Kullanıcıları, yalnızca bu alanların meditasyon veya dua amacıyla kullanılması gerektiğini düşünüyorlar. Bu bahçelerin dezavantajlardan biri de bu bahçelerin daha çok kişisel alan olduğunun vurgulanmasıdır. Bu tür bahçeler, evlerde ve alternatif sağlık tesislerinde olmalıdırlar; çünkü bu yerler alternatif ve tamamlayıcı tedavilerin kullanımını destekliyorlar (Forster, 1977) (Şekil 27, 28).

Şekil 27, 28: Zen meditasyon bahçesi, Japonya (URL 4).
Sensory Bahçeler (Duyusal bahçe)
Duyusal bahçenin tasarımcısı özel seçimi ve çeşitli bahçe elemanlarının dikkatli düzenlenmesi ile duyu sinirlerinin canlandırmasını sağlıyor. Bir duyumsal bahçede duyusal algılar; görme, duyma, koklama, dokunma ve tatma gibi duyular uyarılmış olabilir. Duyusal bahçe, çocuklar ve yetişkinler için bir duyu bahçe deneyimi olarak terapotik ve eğitsel amaçlara hizmet veriyor ve engelli bireylere yararlı olmak için birçok duyusal yanıtları etkileyebiliyor. Tüm duyusal bahçelerin ortak bir odak noktaları var ki oda sürükleyici bir deneyim oluşturur ve bir veya daha çok duyuya hitap eder (Akın, 2006).
Çoğu duyusal bahçeler engelli grupların ihtiyaçlarına göre oluşturulmaktadır: Akıl hastası veya sakat olanlar, görme engelliler, düşük düzeyde hareketliliği olan gruplar gibi. Bunun bir sonucu olarak, çalışmayan duyu sinirlerine sahip olan olan kişiler, bir duyusal deneyim ile fiziksel veya zihinsel uyarılar alabilirler (Hussein, 2010).
Duyusal bir bahçe, toplum üyelerinin doğa ile iletişimlerini sağlamada etkili bir yoldur. Onların beş duyularını etkileyen ya da engelli olmayan her birey için sosyal etkileşimleri teşvik eden ve şifa, meditasyon konusunda yardımcı bir araç olarak kullanılabilir. Duyusal bir bahçenin temel özellikleri arasında; bahçe elemanları, sert zemin ve yumuşak zemin elemanları sayılabilir. Sert zemin elemanları da bitkiler gibi bahçe tasarımında hayati ve duyusal deneyimin ayrılmaz parçaları olarak kabul edilir. Duvarlar, kaldırımlar, oturma ve tabela gibi elemanlar. Erişim ve etkileşim, bütün bunlar duyusal bir bahçe tasarlanırken özürlü bireylerin kullanımı için dikkate alınması gereken önemli kavramlardır. Duyusal bahçe tüm toplumun yanı sıra yaşlılar, gençler, çocuklar ve tekerlekli sandalyeye bağlı olan, ya da zihinsel ve fiziksel engelli olan kesimin beş duyularına hitap etmekte olup dokunma, koklama, duyma, tatma ve görme duyularını uyarır (Şekil 29, 30, 31, 32).
Doğal ortamlarda harcanan zaman, stresin azalmasına ve tansiyonun düşmesine, duygusal ve fiziksel rahatlık gibi bir dizi sağlık faydaları sağlayabilir. Birçok bahçe, görsel çekicilik sunmakta ise de duyusal bir bahçe beş duyuları uyarmak için tasarlanmaktadır. John Davis, Naropa Üniversitesinde yaptığı doktora çalışmasında, doğa deneyimlerinin psikolojik faydalarının araştırılmasında, doğa ve sağlık arasında güçlü bir bağlantı olduğunu açıklıyor. Doğa ile doğrudan temas, ruh sağlığını ve ruhsal gelişimi arttırıyor. Duyusal bahçelerin en önemli özelliği; bu bahçelerde kullanılacak bütün elemanlar dikkatlice seçilerek (sert zemin, yumuşak zemin, renkler, dokular ve yaban hayat) duyulara hitap edecek bir biçimde duyguları uyandıran elemanlar olmalıdır.

Şekil 29, 30, 31, 32: Duyusal bahçelerden örnekler
Çocuklar İçin İyileştirme Bahçeleri
Çocukların fiziksel çevreleriyle yoğun etkileşimleri olduğu bilinmektedir. Çeşitli, değişken ve canlı olan ortamı sebebiyle bahçeler, çocuklar için oldukça hoşnut edici ortamlardır. "Sıkıştırılmış doğası" gereği araştırmacılar tarafından "iyileştirme ajanı" olarak tanımlanan bahçelerin, sıkıntıyı etkisiz hale getirdiği, çocukların içsel merakını teşvik ettiği ve sentetik çevreye kıyasla çok büyük bir seçim sunduğu belirtilmektedir.
Çocuklar için iyileştirme bahçeleri, profesyonel görevlilerin ve katılımcıların yaratıcı rollerini sunduğu, gençlerin ve çocukların korunmak için sığındıkları doğal bir limandır. İyileştirme bahçeleri, çocuğun içsel yaşamının dış dünya ile tamamlanabildiği, çocuğun hem teşvik hem de teselli bulabildiği yerler olarak özel bir öneme sahiptirler. İngiliz çocuk psikiyatristi ve pediyatristi Donald Winnicott, 1971 yılında bu alanı; çocuğun "potansiyel alanı", çocuğun oyunlar aracılığıyla içsel çelişkilerini ve korkularını sözel ve sözel olmayan şekilde anlattığı yer olarak adlandırır. Winnicottun bu fikri; çocuklar, aileler ve bakıcılar için ortamları tedavi edici ya da iyileştirici çevreler olarak hizmet sunan oyunlu iyileştirme mekanları olarak şekillenmiştir (Şekil 33, 34, 35, 36).
Ortopedik engelli çocuklar, ince ve kaba motor becerilerinde sıkıntılar yaşıyorlar ve bu hareket kısıtlılığı, normatif sosyal gelişimi için bir risk sayılır, çünkü ilk yıllarda sosyal becerilerin ediniminde müdahale edilmesi gereklidir. Araştırma çalışmaları, ortopedik engelli gençlerin tipik sosyal faaliyetlere katılmaları için daha az fırsata sahip olduğunu göstermektedir ve raporlar, ortopedik engelli çocuklar üzerinde bazen de yüksek sosyal izolasyon seviyelerini ve öfke ve hayal kırıklığını getirdiğini göstermektedir. Diğer gençlerle oyuna katılma çabası can sıkıcı olabilir çünkü birçok oyunlarda motor becerilerine ihtiyaç duyulur. Bu bahçeler, bu olumsuzlukları gidermeye yönelik bir fırsat olarak sunulmaktadır.

Şekil 33, 34, 35, 36: Atenzel İyileştirme Bahçesi, Legacy Good Samaritan Sağlık Merkezi
Özel İhtiyacı, Rehabilitasyonu ya da Habilitasyonu Olan Çocuklar
İyileştirme bahçeleri, kaza geçiren, ağır bir operasyon yaşayan veya psikolojik olarak travmatik bir deneyim sonucu sakatlanan çocuklar gibi rehabilitasyon sürecindeki çocukları da içeren bir yapıda hizmet vermelidir. Ölümcül hastalıklara sahip bazı çocuklar da bu bahçeyi kullanabilmelidir. Bu durumda, iyileştirme bahçesi, çocuk için mutluluk ve dinginliğin var olduğu bir sığınak olarak işlev görür. Yetişkinler için yapılan planlamadaki gibi, burada da amaç, tedavide en yüksek yaşam kalitesini sağlamaktır.
İyileştirme bahçelerinden faydalanan diğer bir çocuk grubu da, iyileşemeyen kalıcı, fiziksel ve zihinsel bozuklukları olanlardır. Bu durum, İsveçli uzmanları, onarmak anlamına gelen "rehabilitasyon"un tersine, daha önce hiç var olmayan bir şeyi çocuğun belirli potansiyelleri üzerine inşa etmek anlamına gelen "habilitasyon" kavramını geliştirmeye yöneltmiştir. Son yıllarda "engelli çocuklar" hakkındaki tutumlarda bazı değişmeler gözlenmiştir. Engelli hakları hareketlerinin çok güçlenmeye başladığı Birleşik Devletlerde; "sakatlık", "özürlülük" terimleri yerine "engelli" ve "yetersizliği olan insanlar"; daha detaylı olarak ifade etmek gerekirse, "görme engelli", "öğrenme engelli", "devingenlik yetersizliği" gibi kavramlar kullanılmıştır. "Tüm yeteneklere sahip çocuklar"; günümüzde herhangi bir karma çocuk grubunu ifade etmek için kullanılmaktadır. Bu düşünce, hem uzman topluluğu hem de toplumu, toplumun olanaklarından dışlanmış "aciz engelliler" fikrinden uzaklaştırmaya yönlendirmektedir. Engelli olmayan çocuklar günlük yaşamla bütünleşmeye ve günlük yaşamın içinde olmaya daha meyillidirler. "Yetenek" kavramı, bütün çocukların yeteneklere ya da potansiyel yetilere ve becerilere sahip olduğunu varsayar. O zaman iyileştirici bahçeler, yeni becerileri keşfetmek ve eskileri uygulayıp geliştirmek için bir araç haline gelmektedir (Akın, 2006).
Ele alınması gereken diğer bir grup da kötü beslenme, fiziksel, sözlü ve cinsel tacize uğrama, aşırı kalabalık evde yaşama ya da ilaçlar kullanımı gibi günlük çevrelerinde olumsuz etkiler nedeniyle gelişmelerinde kalıcı bozukluklar meydana gelmiş "risk altındaki" çocukları içermektedir. Bu zararlar, genellikle yoksulluğun ve global ekonomik oluşumun ve bilgi teknolojisinin neden olduğu işsizliğin daha fazla arttırdığı dünyada yayılmaktadır (Christoffersen 1994). Yoksulluğun ve stresin getirdiği bu sorunların büyümesiyle çocuk bahçelerinin özellikle tasarlanmış güçlendirici ve terapik faydaları daha önemli bir hale gelmektedir.
İyileştirme Bahçelerinde Kullanılan Stratejiler
Oyun Terapisi
Özürlü çocuklar da yaşıtları gibi kendi kendine yeten, özgüvenli ve bağımsız bireyler olarak yetiştirilebilirler. Özel olarak tasarlanmış oyun alanlarında sağlıklı çocuklar gibi oyun oynayabilirler, eğitimle oyun bilincine varabilirler, oyun kurallarına uymayı öğrenebilirler (Şekil 37, 38, 39, 40). Özellikle yürüyemeyen çocuklar için temel olan, açık havada eylemlerini herhangi bir fizyolojik ve psikolojik rahatsızlık duymadan yerine getirebilmeleri için gerekli koşulların sağlanmasıdır. Bu çocukların fizyolojik, boyutsal, görsel, sağlıkla ve emniyetle ilgili ihtiyaçları giderilmelidir. Örneğin; tekerlekli sandalyeli kullanıcılar için dış mekanda geçişler sağlanmalı, döşeme malzemesi sandalyelerin geçişini engellememeli, destekleyici korkulukların yükseklikleri 90 cmden az olmamalıdır. Tekerlekli sandalyeden çeşitli park donatılarına ve ekipmanlara geçişleri sağlayacak yardımcı tutunma kolları uygun yerlere kurulmalıdır. Kullanıcıların tehlike anında yardım çağırabilmeleri için alan içinde bir merkeze bağlı çağrı kutuları yerleştirilmelidir.

Şekil 37, 38, 39, 40: Oyun terapisi ile ilgili Türkiyede yapılan bir çalışma
Bitkisel Terapi
Bahçe terapisi; sağlığa yararları için bitkilerden faydalanarak bahçe faaliyetleri ve doğayla temas kurarak iyileşme sürecini tanımlar (Bentley, 2007). Bitkisel terapi, son yıllarda gelişmektedir ve özel ihtiyaçları olan çocukları içeren geniş bir kitleyi kapsamaktadır. Hoffman ve Castro-Blanco tarafından sunulmuş olan bir örnek şöyledir: Dört yaşındaki Ericin durumu: konuşma-dili zayıflığı, çeşitli davranışsal problemler ve depresif etkiler olarak tanımlanmıştır. Eric, anaokulu serasında bir bitki terapisti ile haftada iki gün, 15 haftalık bahçe programına katılır. Program süresince kendi bitkileri ile ilgilenerek, sorunlu aile durumu hakkındaki düşüncelerini sözle ifade edebilmiş ve sıkça bitkilerle ilgilenmenin "iyi hissettirdiği" yorumunda bulunmuştur. Programın sonunda, Ericin sınıf içi davranışı fark edilir şekilde gelişmiştir. Ayrıca, empati kurmada gelişmiş bir kapasite ve etki ortaya koymuştur. İlgililer, bitkisel terapinin, sosyal duyguları ifade edebilmek için pozitif veya tarafsız çevre sağlayarak, sosyal yeteneklerini arttırdığını belirtir bir sonuca varmışlardır. Aynı zamanda, çocuklara yetkinlik hissinde ve öz güveninde artış sağlamıştır (Şekil 41, 42).

Şekil 41, 42: Bitkisel terapi ile ilgili Türkiyede yapılan bir çalışma
Hayvan Terapisi
Hayvanların duygusal ve terapik etkisi belgelenmiştir (Şekil 43, 44). Bahçeler, doğal yaşam için habitat sağlayarak hayvanlarla bağı kolaylaştırabilir. Kelebek bahçeleri yaygın bir örnektir. Kuşları çekmek için uygun bitki türlerinin kullanımı diğer bir stratejidir.
Hayvanlar çevresinde daha ayrıntılı programlamaya çok güzel bir örnek, Buenos Aires Hayvanat Bahçesinde, Çocuk ve Gençler için Nöropsikiyatri Hastanesinden bir grup doktor tarafından geliştirilmiştir. "Bakım Sırasında Bakım Olarak" adlandırılan program dahilinde, 10 ile 18 yaş arasındaki zihinsel engelliler ile hayvanat bahçesi görevlilerinden oluşan ekip oluşturularak hayvanat bahçesi terapik çevre haline getirilmiştir (Akın, 2006).

Şekil 43, 44: Hayvan terapisi ile ilgili Türkiyede yapılan bir çalışma
Müzik Terapi
Enerjinin biçimleri vardır. Isı, ışık, ses, madde ve sanal gerçeklik, ruhsal gerçeklik. Göremediğimiz ama hissettiğimiz bazen de hissedemediğimiz enerji bantları kendi dalga boyu penceresinden beynimize girer. İlgili duyu organı tarafından elektrik enerjisine dönüştürülür. İnsan beyninde müziği takdir yeteneği olduğu, bebekler üzerinde yapılan deneylerle doğrulanmıştır. Müziği, beyinde mutluluk, neşe, elem, öfke, nefret gibi alanları tetikleyen bir enerji bandı olarak tanımlamak doğru olur (Yüksel, 2007).
Beyin haritalama tekniği (PET) çalışmalarında ses, ritim, melodi, vurgu ve armoninin beynin sağ yarımküresinde; frekans ve ses şiddetindeki değişmelerle birlikte müzikle ilgili düşünce kalıplarının beynin sol yarımküresine kaydedildiğini gösteriyor. Diğer taraftan korku, öfke, keyif gibi etkiler duygusal bellek ve düzenleyici olan limbik sisteme işleniyor. Müzikle çok ilgilenenlerin beyninin orta kısmında köprü görevini gören corpus callesum bölgesinin fazla genişlemiş olduğu ifade ediliyor. Müzikte duygularını harekete geçirenler, limbik sistemi konuştururlar. Müzikte düşüncelerini harekete geçirenler, öğrenirken müziksel unsurları kullanarak, sol beyinlerini de işe katar. Müzik kulağı olanlar öncelikle sağ beyinlerini iyi kullanır (Yüksel, 2007; Erer ve Atıcı, 2010).
1977'de Amerika, müzikle tedaviyi bir bilim dalı olarak kabul etmiştir. Müzik terapisi, psikiyatri temelli hastalıklarda 1950lerden bu yana etkin olarak kullanılmaktadır. Farabi, Razi, İbn-i Sina ve Gevrekzade Hasan Efendi gibi Türk alimleri bu alanda çok önemli çalışmalara imza atmışlardı. Batı dünyası da 20. yüzyılın ortalarında keşfettiği müzikle tedavi ya da terapiyi, alternatif tedavi yöntemi değil, geleneksel tıbba uygun ve kuralları kendine has bilimsel bir tedavi yöntemi olarak kabul etmiştir. İlk olarak, İkinci Dünya Savaşında yaralanan askerlerin terapisinde müzikten yararlanılmıştır. Ardından, 1947de ABDnin Michigan Devlet Hastanesinde müzik tedavi programı uygulamaya başlanır. Böylece bu konuda araştırmalar hızlanır. Depresyon, şizofreni, zekâ geriliği, alkol ve madde bağımlığı ile mücadelede müzik tedavi yöntemine başvurulur. Yeni teknik ve pratik uygulama biçimleri geliştirilir. Amerikan Müzik-Terapi Birliği 1997de bir tanımlama yaparak son noktayı koyar: "Müzikterapi, bazı bireylerin fiziksel, psikolojik, sosyal ve zihinsel ihtiyaçlarını karşılamada müziği ve müzik aktivitelerini kullanan uzmanlık dalıdır". Bugün Batıda hastane, klinik, gündüz bakımevi, okul, madde bağımlılığı merkezi gibi yerlerde 5 binden fazla uzman, müzik terapisi uygulamaktadır. Şüphesiz, bunda etkili olan temel faktör son yıllarda müzik ve beyin araştırmalarında elde edilen verilerdir. Müziğin, özellikle serotonin, norepinefrin, dopamin, melatonin, kortizol, adrenalin, testosteron gibi psikiyatrik hastalıkların oluşumunda etkili hormonlara; kan basıncı, solunum ritmi, solunum kalitesi, nabız sayısı gibi fizyolojik olaylara olumlu etki yaptığı artık bilinmektedir.
Edirne kentinin biraz dışında yer alan İkinci Beyazıt Kulliyesi (1488) mimarisiyle olduğu kadar zihin özürlülerin tedavi edildiği, günümüzde Sağlık Müzesi olarak kullanılan şifahanesi ile de dikkat çekmektedir. Musiki ile hasta tedavisi, bu hastanenin özellikleri arasındadır. Tedavide yalnız musikiden değil, su sesi ve güzel kokulardan da yararlanılmaktadır (Şekil 45). Büyük kubbe altındaki şadırvandan fışkıran suların kubbeye kadar yükseldiğini görenler yazmışlardır. O yükseklikten düşen suyun çıkardığı melodiler hastaları huzura kavuşturmaktadır. Tüm hastalar için musiki konserleri verilmekte ve hastalar bundan yarar görmektedirler (Yüksel, 2007).

Şekil 45. Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi (URL 6).
KAYNAKLAR
1. Akın, Z. Ş., Çocuklar İçin İyileştirme Bahçeleri, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 2006.
2. Bentley A., Sensory Gardens - Healing Mind, Body, and Soul, The Journal of Horticultural Science and Biotechnology, 82:3, (2007), 345-345.
3. Cooper Marcus, C., "Hospital Oasis." Landscape Architecture, October, 99, (2001), 36-41.
4. Cooper Marcus, C., Healing Garden In Hospital, IDRP Interdisciplinary Design and Research, Volume I, Issue I: Design and Health, January, (2007).
5. Erer S., Atıcı E., Selçuklu ve Osmanlılarda Müzikle Tedavi Yapılan Hastaneler, Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 36 (1) (2010), 29-32.
6. Forster, L., Meditation in a Garden, German Life and Letters, 31(1), (1977), 23-35.
7. Güneş, M., Hastane Bahçeleri Planlama ve Tasarım İlkelerinin İzmir İli Örneğinde İrdelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir, 2006.
8. Hussein, H., Sensory Gardens: Assessing Their Design And Use, Intelligent Buildings International, 2:2, (2010), 116-123.
9. Lani Alaine Gerity, D.A., The Healing Garden; Art and Nature, Canadian Art Therapy Association Journal, 12:1, (1998), 2-10.
10. Marcus, C. C., ve Francis, C. (eds.), People Places; Design Guidelines For Urban Open Spaces, (2nd ed.). NY: John Wiley & Sons, 1998.
11. Ooi Say, J., and Fuziah, I., Enhancement of Space Environment Via Healing Garden, American Transactions on Engineering & Applied Sciences, Accepted September 10, 2014, Available online September 15, (2014), 281-298.
- Pouya, S., Demirel Ö., "What is a Healing Garden" Akdeniz University Journal of the Faculty of Agriculture (2015), 28(1), 5-10.
13. Pouya,S., Bayramoğlu, E. Demirel, Ö, Investigation of Healing Garden Design Methods, Kastamonu Unıversity, Journal of Forestry Faculty, 2015, 15 (1): 15-2.
14. Rohde, C. R. E., ve Kendle, A. D., ve Relative İmportance Of Uncontrolled And Ordered Nature For People In Urban Areas. In: J. De Waal (Ed), Ecological Aspect of Green Areas in Urban Environments, Proceedings of the 1995 IFPRA World Conference, Vereniging Voor Openbaar Groen, Bruge, 5.55- 58, 1995.
15. Serez, A., Tarihsel Süreç İçinde Sağlık Bahçeleri, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 2011.
16. Vapaa, A. G., Healing Gardens: Creating Places for Restoration, Meditation, and Sanctuary, What Are The Defining Characteristics That Make A Healing Garden? Master Thesis, Virginia Polytechnic Institute and State University, College of Architecture and Urban Studies, 2002.
17. Yüksel, K., Türklerde Akıl Hastalarının Müzikle Tedavisi, 2007, http://www.rehabilitasyon.com/index.php?act=showarticles&act2=read&aid=1955&cid=148.
18. URL 1. https://skparrott.wordpress.com/2010/06/26/garden-of-healing-and-renewal-in-clarkston-michigan/
21. URL 4. https://tr.pinterest.com/pin/429390145695008689/
22. URL 5. http://www.swagroup.com/projects/ucsf-medical-center/
23. URL13. https://tr.wikipedia.org/wiki/Sultan_II._Bayezid_Külliyesi_Sağlık_Müzesi
If the garden can have a positive effect on the users, then it can be considered as a garden of healing. These effects are handled under such headings: bringing in health, connecting to life, giving hope, departing from negative thoughts, resting, preventing boredom, and providing social contact between visitors.


