28 Aralık 2016 Çarşamba
Nüfus artışına, hızlı kentleşme ve endüstrileşmeye koşut olarak dünyamızda giderek artan enerji gereksinmesi, sınırlı kaynakların gün geçtikçe azalması ve yaşanan enerji krizleri sonucunda alternatif enerji kaynaklarına yönelimi bir anlamda kaçınılmaz duruma getirmiştir.
Çevre bilincinin de etkisiyle sürdürülebilirlik anlayışı çerçevesinde enerji konusuna mimari ve mühendislik bir çözüm bulmak için yapılan çalışmalar hızla sürmektedir. Bu ve benzeri çalışmalar ile teknolojideki gelişmeler günümüzde sınırlı enerji kaynakları kullanarak daha az ve ucuz enerji sağlama konusunu da gündeme taşımaktadır. Bu gelişmelerin, her alanda olduğu gibi peyzaj mimarisini de etkilediği ve bu bağlamda tasarım/donatı elemanlarının etkin kullanımı ile enerji tasarrufu sağlamanın günümüz enerji verimliliği yaklaşımlarına uymak zorunda olduğu bir gerçektir.
Bu bağlamda ekolojik tabanlı olan ve mimarlık meslek disiplininden gelen Peyzaj Mimarlığının bu iki temel kavramı birleştirmesi gerekliliği, tasarımlara da yön vermektedir. Salt dinlence işlevi amacıyla değil, aynı zamanda insanın hayal gücünü genişleten soyut mekânların somuta dönüştürülerek peyzaj tasarım/donatı elemanları ile birleşmesi ve bunların uygulamaya dönüşmesi olarak karşımıza çıkan “geleceğin daireleri (future circles)” kavramı, gerek dünyadaki gerekse ülkemizdeki güneş enerjisi potansiyelinden ekonomik anlamda yararlanmayı da beraberinde getirmektedir.

TÜRKİYE ve GÜNEŞ ENERJİSİ POTANSİYELİ
Ülkemiz, coğrafi konumu nedeniyle sahip olduğu güneş enerjisi potansiyeli açısından birçok ülkeye göre daha şanslı durumdadır. Güneşten dünyaya saniyede yaklaşık olarak 170 milyon MW enerji gelmektedir. Türkiyenin yıllık enerji üretiminin 100 milyon MW olduğu düşünülürse, bir saniyede dünyaya gelen güneş enerjisi, Türkiyenin enerji üretiminin 1.700 katıdır.
Devlet Meteoroloji İşleri(DMİ) Genel Müdürlüğünün uzun yılları kapsayan güneşlenme süresi ve ışınım şiddeti ölçümlerinden yararlanarak EİE tarafından yapılan çalışmaya göre; Türkiyenin ortalama yıllık toplam güneşlenme süresinin 2640 saat (günlük toplam 7,2 saat), ortalama toplam ışınım şiddetinin ise 1.311 kWh/m²-yıl (günlük toplam 3,6 kWh/m²) olduğu saptanmıştır.
Türkiye, yıllık 110 gün gibi yüksek bir güneş enerjisi potansiyeline sahiptir ve gerekli yatırımların yapılması durumunda, Türkiye yılda birim metre karesinden ortalama olarak 1.100 kWh’lik güneş enerjisi üretebilir. Türkiye güneş enerji potansiyelinin ve güneşlenme süresi değerlerinin aylara göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1), en fazla güneş enerjisinin Temmuz ayında olduğu ve aynı ayda 365 saat/ay’lık bir güneşlenme süresine karşılık geldiği görülmektedir. Temmuz ayını Haziran ve Ağustos ayları izlemektedir.
Türkiyenin en fazla güneş enerjisi alan bölgesi Güneydoğu Anadolu Bölgesi olup bunu Akdeniz Bölgesi izlemektedir (Çizelge 2).
Bu veriler değerlendirildiğinde, ülkemizdeki güneş enerjisi potansiyelinin her türlü mimari projede ekonomik anlamda kullanılabileceği ve bunun hem enerji verimliliği hem de yerli ve yenilebilir enerji kaynaklarından yararlanılabileceği bir artı değer anlamına geleceği ortaya çıkmaktadır. Bu açıdan, peyzaj projelerinde de gerek tasarım gerekse uygulanabilirlik anlamında geleceğin dairelerinin yüzyılımızın yenilikçi ve yaratıcı düşünceleri arasında yer alması kaçınılmazdır.
GELECEĞİN DAİRELERİ (FUTURE CİRCLES)
“Future Circles” olarak adlandırdığımız ve “geleceğin daireleri” olarak tanımladığımız batık oturma alanları, peyzaj elemanlarının etkin enerji kullanımı için tasarlanmıştır.
Bu oturma alanları peyzajın görsel estetiğini kapatmayarak, güneş ışınlarını etkin kullanmayı ve böylece sürdürülebilir enerji üretimine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Güneş panelleri, gerek duyulduğu anda sensörler aracılığı ile görev yapmak üzere yere gömülmekte ya da yüzeye çıkmaktadır. Sistem, ayrıca birbirinden bağımsız hareket etme özelliğine sahip güneş panelleri ile desteklenmektedir. Bu paneller güneşin yönüne göre zeminden 2 metreye kadar yükselerek hem oturma alanına gölge yapabilmekte hem de üzerindeki panelleri sayesinde güneş enerjisini depolayarak kullanım alanı için yenilenebilir doğal enerji kullanılmasını sağlamaktadır.
Geleceğin daireleri bulutlu veya güneşsiz bir günde de çalışmaya devam edecek biçimde konumlandırılmaktadır. Fotovoltaik etki ile devreye giren güneş panelleri, çok bulutlu bir günde bile % 50 verim ile çalışabilmektedir.
Ayrıca geleceğin daireleri geceleri açık hava sineması olarak da kullanılabilmektedir. Panellerin kullanıcıya bakan yüzleri kavisli (curved) monitör biçiminde tasarlanmaktadır. Geleceğin daireleri portatif olarak bağlanan projeksiyon yardımı ile kullanıcılara kavisli ekranda film izleme olanağı sunar. Üstelik projeksiyondan çıkan ışık ile de enerji üretmeye devam edebilir.
FAYDA - MALİYET ANALİZİ
Oteller, restoranlar ve villa bahçeleri gibi özel işletmelere veya park ve bahçeler gibi belediyeye ait kamusal alanlara kurulabilen geleceğin daireleri sistemi küçük gibi görünmesine karşın güvenilir ve çevre dostu sistemlerdir. Fazla bakım gerektirmeyen bu sistemler uzun yıllar boyunca kendi başlarına elektrik üretme kapasitesine sahiptirler. Yürürlüğe giren “Lisanssız Elektrik Üretimi Yönetmeliği” uyarınca fazladan üretilen elektriği şebekeye verme olanağı da bulunmaktadır.
Geleceğin daireleri tasarımının temel elemanları fotovoltaik güneş panelleridir. Kullanan paneller, 10W-300W güç aralığında rahatlıkla piyasada bulunabilmektedir. 140cm x 100cm boyutlarında 200W‘lık paneller kullanıldığında, bir panel kabaca 1,5 metrekarelik bir alanı kaplamaktadır. Panel güneş gördüğü zaman 200W’lık bir güç üretebilmektedir. Yani, bir saat güneş gördüğünde elde edilecek enerji 200W saat (0,2 kW-saat) olabilmektedir. Türkiye’de günlük güneşlenme süresi ortalama 7,2 saat olduğuna göre günlük ortalama üretim 14 kWs olabilecektir.
Geleceğin daireleri tasarımının ortalama boyuttaki toplam panel alanı 50 metrekareyi bulmaktadır. Yaklaşık olarak 1,5 metrekarelik panellerden 33 panel kullanıldığında sistem saatte 6,6 kW-saat elektrik üretirken, günde 46,2 kW-saat güç üretebilmektedir. Kısa bir karşılaştırma yapılacak olursa; EPDK ulusal elektrik tarifesindeki mesken abone grubu elektrik fiyatına vergiler dâhil edilerek yapılan hesaplamada 2 çocuklu 4 kişilik bir ailenin ortalama günlük enerji tüketimi 8,4 kW-saattir. Yani sistem tek başına 5,5 ailenin günlük enerji ihtiyacını karşılayabilmektedir. İstenilen boyuta göre değişim göstermekle beraber ortalama bir geleceğin dairesinin kurulum maliyeti 11 bin Euro civarındadır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın yenilenebilir enerji sistemleri için birçok teşvik ve hibe programı bulunmaktadır. Bu programların uygulanması ile maliyet düşürülebilirken aynı zamanda ihtiyaç fazlası enerji yine bakanlık tarafından üreticiden satın alınmaktadır.
Örnek olarak hazırlanmış bir butik otel peyzaj tasarım projesinde; geleceğin dairesi sisteminin uygulanışı görülmektedir. Bu projede geleceğin daireleri sistemi sayesinde butik otelin enerji ihtiyacı tamamen yenilenebilir enerji ile karşılanmaktadır.
SONUÇ ve ÖNERİLER
En temiz ve en ucuz enerji tüketilmeyen enerjidir. Başta ABD, İngiltere ve Almanya gibi gelişmiş ülkeler olmak üzere, tüm ülkelerin enerji politikalarında gözettikleri en önemli öğelerden birisi enerji verimliliğini artırmak, enerji yoğunluğunu azaltmak ve enerji tasarrufuna özen göstermektir. Enerji yoğunluğu, 1 birimlik gayri safi milli hasıla (GSMH) yaratabilmek için kullanılan enerji miktarı olarak tanımlanmaktadır. Yalnızca kişi başına kullanılan enerji ya da elektrik tüketim miktarını artırmayı hedef almak yerine, enerjiyi en verimli biçimde kullanabilecek sistemleri geliştirmek, en az elektrik tüketimi ile en fazla enerjiyi üretebilecek, iletebilecek ve tüketebilecek bir yapılanmayı kurabilmek esas olmalıdır. Bu bağlamda, geleceğin peyzaj tasarımları da bu yapılanmanın bir uzantısı olarak enerji etkin kullanım ve uygulamaları ile enerji verimliliğine katkıda bulunmayı amaç edinmelidir. Geleceğin daireleri kavramı ile gündeme ilk kez taşıdığımızı düşündüğümüz bu yenilik, tüm peyzaj projelerinde uygulanabilirliği yüksek olan tasarımlardır. Burada söz konusu olan, bu yenilikçi tasarımların daha da geliştirilerek uygulamalarda daha çok yer almasını sağlamaktır.
The need for Landscape Architecture to combine these two basic concepts, which are ecologically based and come from the professional discipline of architecture, also directs the designs. The concept of "future circle", not only for recreational functions, but also for the abstract space that expands the imagination of the human being, is transformed into a concrete form and merged with landscape design elements and transformed into practice, the concept of the future circle is also benefiting economically from the potential of solar energy in our country.
KAYNAKLAR
Aytaç, A.E. 2014. Güneş Enerjisi Santralleri Elektrik Satış Süreçleri
Bobat, A. Özdemir, N. 2016. Türkiye’nin yenilenebilir enerji politikaları : Yenilenebilir enerjide yeniden yapılanma, IMCOFE-2016(International Multidisciplinary Congress of Eurasia), Proceedings, Volume 2, 385-397, Odessa/Ukraine, http://imcofe.org/TR/arsiv.html.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2016. www.etbk.gov.tr
Günder 2016. GES mevzuatı ve uygulamaları eğitimi, http://www.solarbaba.com/uploads/files/045-dosya-yekdem-ges.pdf, Erişim : 17 Ekim 2016.
Varınca, K.B, Gönüllü, M.T. 2006. Türkiye’de Güneş Enerjisi Potansiyeli ve Bu Potansiyelin Kullanım Derecesi, Yöntemi ve Yaygınlığı Üzerine Bir Araştırma, I. Ulusal Güneş ve Hidrojen Enerjisi Kongresi, 21-23 Haziran 2006, Eskişehir Osman Gazi Üniversitesi, Eskişehir.
Çizelge 1. Türkiyenin toplam güneş enerjisi potansiyelinin aylara göre dağılımı
Çizelge 2. Türkiyenin yıllık toplam güneş enerjisi potansiyelinin bölgelere göre dağılımı
Şekil 1. Türkiyenin yıllık toplam güneş enerjisi potansiyeli haritası
Şekil 2. Geleceğin dairelerinin plan ve görünüşleri
Şekil 3. Geleceğin dairelerinin (a) gündüz ve (b) gece görünümleri
Şekil 4. (a) Güneş panelinin ekran olarak kullanımı (b)Kavisli Güneş Paneli
Şekil 5. Bir butik otel peyzaj tasarım projesinde geleceğin daireleri sisteminin kullanımı (Yakın görünüş)
Şekil 6. Bir butik otel peyzaj tasarım projesinde geleceğin daireleri sisteminin kullanımı (Genel görünüş)


