GÜRÜLTÜYÜ ENGELLEMEK İÇİN BİTKİLERİN KULLANIMI

  Prof.Dr. Serpil ÖNDER
  9 Kasım 2012 Cuma

Prof.Dr. Serpil ÖNDER

Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü KONYA

 

 
 
GÜRÜLTÜ KAVRAMI VE SAĞLIK ÜZERİNE OLUMSUZ ETKİLERİ
Gürültü, gelişi güzel bir yapısı olan bir ses spektrumu ve subjectif olarak istenmeyen ses biçimi olarak tanımlanmaktadır. Gürültü kontrolü, herhangi bir ses kaynağından yayılan gürültü niteliğine sahip sesleri kabul edilebilir seviyeye indirmek, akustik özelliği değiştirmek, etki süresini azaltmak, hoşa giden veya daha az rahatsız eden bir başka ses ile maskelemek gibi metotlarla zararlı etkilerini tam olarak gidermek veya makul bir seviyeye indirmek işlemidir (Anonim 1999).
Dünya Sağlık Teşkilatı ve Uluslararası Çalışma Örgütünün yaptığı araştırmalara göre insan kulağının duyma eşiği 0 dB(A) olup, 0-30 dB(A) arasındaki seslere karşı insan herhangi bir rahatsızlık duymamaktadır. 30–60 dB(A) arasındaki seslerde kişisel hassasiyete bağlı olarak psikolojik belirtiler görülmektedir. 65–85 dB(A) arasındaki seslerde psikolojik + fizyolojik, 95–120 dB(A) arasındaki seslerde ise psikolojik+fizyolojik+otolojik bozukluklar görülmektedir, 120 dB(A) yüksek seslerde kulak ağrısı ve sinir hücrelerinde ağır bozukluklar oluşmaktadır (Anonim 2010).
 
GÜRÜLTÜYE KARŞI ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER VE BİTKİLERİN KULLANIMI
Planlanan faaliyetten kaynaklanan gürültü düzeyinin, standartları aşacağı anlaşılırsa gerekli önlemler alınmalıdır. Ses ve gürültü kontrolü için gürültüyü kaynağında azaltmak, yayılma alanında azaltmak ve algılandığı noktada önlemler almak üç temel yaklaşım bulunmaktadır.
Pek çok farklı etkenin gürültü üzerinde etkisi olmasına rağmen, temelde gürültünün azaltılması ve artmasında iki ana neden vardır:
1. Gürültü Kaynağı İle Alıcı Arasındaki Mesafe: Kaynak ile alıcı arasındaki mesafenin artmış olması gürültüyü alıcı noktasında azaltmaktadır. Yapılan bir araştırmada, ses seviyesi 110 dB(A) olan gürültü kaynağı, 50m ileriye tespit edilerek yapılan ölçümde alıcıdaki ses seviyesi 42 dB(A) azalarak 68 dB(A)'ye düşmüştür (Sarıgül, 1995). Ancak özellikle kent içi alanların değerli olması, mesafeden tasarruf etmeyi gerekli kılmaktadır. Diğer bir deyişle kentsel arsa değeri dikkate alındığında mesafenin mümkün olan en az ölçüde tutularak, gürültünün azaltımını gerçekleştirmek gerekir.
2. Gürültü Kaynağı ile Alıcı Arasındaki Engel: Kaynak ile alıcı arasına gürültü önleyici bir bariyer yerleştirerek gürültü kontrolü yapılabilir. Dizaynda dikkat edilecek noktalar; engelin akustik etkililiği, ekonomik uygunluğu ve görsel çekiciliğidir. Engel iki biçimde gerçekleştirilir.
a. Yapay bariyerlerle oluşturulan engel: Yapay bariyerlerde kullanılan malzemenin çeşidi, konumu ve şekli ses kontrolü üzerine etkilidir (Haris and Dines, 1995).
b. Doğal canlı elemanlarla oluşturulan engel: Bitkilerden oluşan perdelerin ise daha fazla avantajı bulunmaktadır. Bitkiler, sürekli şekil değiştiren estetik yapılarıyla iklimi iyileştirme, gölgeleme, toz süzme, erozyon önleme, dinlenme olanağı sağlama ve kültürel etkileriyle çevre halkının fizyolojik ve psikolojik gereksinmelerine önemli ölçüde olumlu etkiler yaparlar, daha ucuza mal oldukları gibi daha estetiktirler (Gür ve Önder, 2000.).
Gürültü şeridinin tesisinde, gürültü yönünden itibaren, önce çalılardan başlanmalı ve içe doğru ağaççıkları ve kısa boylu ağaçları, en içte ise boylu yapraklı ve iğne yapraklı ağaç türleri kullanılmalıdır. Gürültüyü azaltmada sıklık çok önemlidir. Örneğin genişliği 30 m olan sık bir ağaç topluluğunun gürültüyü azaltma derecesinin seyrek bitkiler ve ağaçlardan oluşan 140 m genişlikteki bir parkın gürültüyü azaltma derecesine eşit olduğu bilinmektedir (Çepel, 1994).
Bitkisel gürültü perdelerinden istenilen sonucun elde edilmesi için kullanılan bitkisel malzemenin özellikleri ve türü ile uygulama ilkelerine dikkat edilmelidir. Gürültünün azaltılmasında kullanılan bitkilerde aranan özellikler şöyle açıklanabilir:
- Oldukça büyük ve sert yapraklara sahip olanlar,
- Yaprakları ses yönüne dik ve birbirini örtecek biçimde dizilmiş olanlar,
- Sık bir yaprak dokusuna sahip olanlar,
- Kışın yaprağını dökmeyen türler,
- Yere kadar sık dal ve yaprak dokusuna sahip olanlar,
- Sık sıralar oluşturan bitkiler,
- Yukarıdaki özelliklerle birlikte yüksek boylu olanlar (Finke, 1980).
Gürültü kontrolüne yönelik oluşturulacak yeşil alan tesisinde şeritlerin uzunluğu; 
- Kırsal kesimde, yoldan geçen yüksek hızda-araçların meydana getirdiği gürültüyü azaltmak için en etkin ağaç ve çalılardan-oluşan yeşil şerit genişliği 20-30 m olmalıdır. Bu şeritlerin ortasındaki ağaçların boyları en az 14 m yüksekliğe ulaşmalı ve şeridin kenarı trafik hattının merkezinden 16-20 m uzaklıkta olmalıdır.
- Kent içinde, orta boyda araçların meydana getirdiği gürültüyü azaltmak için ağaç ve çalılardan oluşturulan yeşil şerit genişliği 6-16m, bu şeridin dış kenarı en yakın trafik hattının merkezinden 5-16 m mesafede olmalıdır (Ürgenç, 1990).
35 herdemyeşil bitki türü ile yapılan bir araştırmada, büyük çalılardan oluşan yeşil kuşağın 5 m’den daha az mesafede 6 dB(A)’den fazla, ağaç ve çalılardan oluşan grubun 6-19 m mesafede 3-5.9 dB(A), seyrek ağaç ve çalılardan oluşan grubun 20 m mesafede 2.9 dB(A)’den daha az gürültüyü azalttığını belirlenmiştir (Fang and Ling, 2003).
Ankara’da yapılan bir araştırmada 3 sıralı bir gürültü perdesi uygulamasında gürültü miktarının yaklaşık 5 dB(A)‘lik bir azalma sağladığı saptanmıştır. Ankara ve yakın çevresi için gürültü perdesi olabilecek yapraklı türler; Acer pseudoplatanus, Betula verrucosa, Cornus alba, Corylus avellana, Crataegus monogyna Forsythia intermedia, Lonicera tatarica, Philadelphus coronarius, Populus tremula, Pyracantha coccinea, Ribes sp, Sambucus nigra, Sorbaria sorbifolia, Syringa vulgaris, Tilia cordata, Tilia platyphylla ve Viburnum lantana, iğne yapraklılar ise; Cheamacyparis lawsoniana, Cupressus sempervirens leylandii, Cupressocyparis leylandii, Cupressus arizonica, Cupressus macrocarpa, Cupressus sempervirens cv. Glauca, Juniperus excelsa, Juniperus chinensis cv. Stricta, Juniperus oxycedrus, Pinus mugo, Pinus mugo cv.Nigra, Pinus pinaster, Pinus radiata, Pinus silvestris, Thuja orientalis olarak önermektedirler (Erdoğan and Yazgan, 2007).
Erzurum’da yapılan bir araştırmada (Ozer et al., 2008.) ise Pinus sylvestris, Populus nigra, Pinus ve Populus karışımı bitkilerin sırasıyla 25 m mesafeden 9.3, 3, 6.3 dB(A); 50 m mesafeden 5.3, 2.5, 2.8 dB(A); 75 m mesafeden 5.7, 2.4, 3.3 dB(A) kadar gürültüyü azattığını belirlenmiştir.
Konya’da yapılan bir araştırmada 5m genişliğinde Berberis thujnbergii - Pyracantha coccinea’ den oluşan bitki kuşağının gürültüyü 6,3 dB(A), 9m genişliğinde Spiraea vanhouetti  - Cotoneaster dammerii- Pyracantha coccinea ’ den oluşan bitki kuşağının gürültüyü 5,5 dB(A), 20 m genişliğinde Cotoneaster dammerii  - Juniperus horizontalis - Spiraea vanhouetti ’ den oluşan bitki kuşağının gürültüyü 6,2 dB(A) azatlığı belirlenmiştir (Koçbeker, 2010).
Gürültüyü azaltma derecesine göre çeşitli ağaç ve çalı türleri şöyle gruplandırılmaktadır (Bernatzky, 1978):
Grup I 0-2 dB(A): Salix elaeagnus, Picea glauca coica, Chamaecyparis laws. Glauca, Salix alba vit., Thujopsis dolabrata, Sophora japonica, Buxus sempervirens arborescens, Salicif., Cotoneaster multiforus, Picea asperata, Spirea  vanhouttei, Taxus bacatta.
Grup II 2-1 dB(A) : Chamaecyparis obt. nana.. Rhodotypos scandens, Ligustrtım vulgare, Crataegus monogyna, Caragana arborescens, Pyrancanta coccinea, Prunus mahaleb, Rosa multiflora, Lonicera korolkowii, Sorbaria sorbifolla, Lonicera tatarica, Chamaecyparis pisiffillif.    Chamaecyparis  lawsoniana
Grup III dB(A) : Juniperus chinensis pfitzeriana, Forsythia x intermedia, Betula pendula, Sambuscus nigra, Lonicera maackii, Lonicera ledebourii, Alnus incana, Acer negundo, Cratagus x prunifolia, Populus canadensis Hybriden, Cornus alba, Corylus avellana, Cornus sanquinea, Tilla cordata, Pterocarya fraxinifolia. Lonicera tatarica 
Grup IV 6-8 dB(A) : Philadelphus pubescens, Ilex aquifolium, Carpinus betutus, Ribes divaricatum, Syringa vulgaris, Ouerscus robur, Fagus sylvatica, Rhododendron sp.
Grup V 8-10 dB(A) : Populus  borelinensis, Viburnum rhytidophyllum, Viburnum lantana, Tilia platphyllos.
Grup VI 10-12 d B(A): Acer pseudoplatanus.
Gürültüyü azaltmak için doğal ve yapay elemanların kombinasyonundan da yararlanılabilir. Yapay gürültü perdeleri toprak tümsekler ve bitki örtüsü (çalı ve tırmanıcı bitkiler) ile bütünleştirilerek kullanılması gürültü önlemede daha etkili olur. Sadece bitkilerden oluşan gürültü perdeleri alan yönünden ekonomik olmayabilir. Yapay perdelerle birlikte kullanılması alandan tasarruf ve estetik yönden olumlu katkı sağlanacak, aynı zamanda bitkilerin karayolu trafiğinin ürettiği emisyon, partikül ve ağır metalleri emmesi bakımından da faydalı olacaktır. Bu konuda daha çok tırmanıcı bitkiler (özellikle Hedera helix, Rubus fruticosus, Polygonum aubertii ve Parthenocissus quinquefolia türleri) önerilmektedir (Report, 1991).
Sonuç olarak; bitkisel gürültü perdelerinden istenilen başarıyı elde etmek için bitkilerin tesisinde dikkat edilmesi gereken ilkeleri şöyle açıklanabilir:
-Bitkilendirme alanının en az 5 m genişlikte olması gerekir. Bu genişlik 30 m ye kadar çıkabilir.
-Tesis ve bakım giderlerini azaltmak için kullanılacak bitkilerin mümkün olduğu kadar doğal bitki örtüsünden seçilmesi veya uygun türlerle doğal bitki örtüsünün bir arada kullanımına gidilmesi gereklidir.
-Herdemyeşil bitkilerin tüm yıl yeşil olmaları nedeniyle uygun türlerinin kullanımına özen gösterilmelidir.
-Bitkiler gürültünün geliş yönüne dik olacak şekilde tesis edilmelidir.
-Bitkiler olabildiğince birbirine yakın dikilmeli, aralıklar her bir tür için o yerdeki yetişme koşullarına uygun olmalıdır.
-Boylu, büyük, sert dokulu, yere kadar inen sık yaprak, dal ve tepe dokusuna sahip bitkiler tercih edilmelidir. 
-Perdelerin tesisinde farklı boylarda ağaç, ağaçcık ve çalı grubu bitkiler kullanılmalıdır. 
-Bitki dikiminde kısa boylu bitkilerin ön tarafta uzun boylu bitkilerin ise arka tarafta dikilmesi, bitkiler arasına mümkün olduğunca boşluk kalmaması daha etkili sonuç verecektir. Yüksekliği 5 m’ nin üstünde olan çalı ve iğne yapraklı türler gürültüyü diğerlerine göre daha iyi engellemektedir.
-Ağaç ve çalı perdesi gürültü kaynağına ne kadar yakın ve korunacak sahaya ne kadar uzak olursa o ölçüde optimal sonuç verecektir.
-Bitkisel gürültü perdeleri gürültü bariyer duvarı ile bir arada bulunduran toprak duvar üzerine tesis edilen bitkisel düzenlemeler gürültüyü engellemekte daha etkili olacaktır.
 
KAYNAKLAR
-Anonim 1999. Türk Çevre Mevzuatı. Türkiye Çevre Vakfı Yayını No: 134. Önder Matbaası. Ankara. 
-Anonim 2010.World Health Organization, Guidenes for Community Noise. (Ed.B.Berglund, T.Lindvall,D.H. Schwlela) http://www.who.int/docstore/peh/noise/guidelines2.html (Erişim Ekim 2010). 
-Bernatzky, A.1978. Tree Ecology and Presenvation. Elsexier Scientific Publishing Company. New York.
-Çepel, N 1994. Peyzaj Ekolojisi. İ.Ü.O.F. Yayın No: 429, s:228. İstanbul.
-Erdoğan E. and Yazgan M.E. 2007. Kentlerde Trafik Gürültüsü Sorununu Azaltmada Peyzaj Mimarlığı Çalışmaları: Ankara Örneği. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi 4 (2):201-201.
-Fang, C.F., Ling, D.L., 2003. Investigation of the Noise Reduction Provided by Tree Belts. Landscape and Urban Planning 63:187-195.
-Finke L. 1980.Kent Planlaması Açısından Yeşil Alanların Kent İklimi ve Kent Havasım İyileştirme Yetenekleri. İ.Ü.O.F. Dergisi Sayı: 2 (Çev.:İ.Aslanboğa). İstanbul.
-Gür, K. Önder, S. 2000. Konya'da Gürültü Kirliliği ve Alınması Gereken Biyolojik Önlemler. 3. GAP Mühendislik Kongresi. 24–26 Mayıs 2000 s:286-294. Urfa.
-Harris, C.W. and Dines, N.T. 1995. Time-Saver Standards  For  Landseape Architectue. Mc Graw-Hil, Inc..p:660-15. Newyork.
-Koçbeker Z. 2011. Konya Kentiçi Trafik Gürültüsünün Engellenmesinde Kullanılacak Bazı Bitkiler Üzerinde Bir Araştırma. S.Ü.Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. Konya.
-Ozer S. Irmak M A Yılmaz H 2008. Determination of Roadside Noise Reduction Effectiveness of Pinus sylvestris L. And Populus nigra L. İn Erzurum, Turkey. Environ. Monit. Assess 144:191-197.
Peucker G.H. 1983. Massnahmen der Landschaftsplege. Verlag Paul Paley, Berlin and Hamburg, p:20-30.
-Report, 1991. "Cost of Noise Reducing Devices. Department of Public Housing" Phycical Planning and Enviranmet. Netherland.
-Sarıgül, S. 1995. CED Kapsamında Ses ve Gürültü Kirlenmesi. D.E.Ü. Çevre Araştırma ve Uygulama Merkezi ve TMMOB Çevre Mühendisleri Odası İzmir Şubesi. İzmir.
-Tekalan, S. 1992. Gürültünün İşitme ve Diğer Sistemler Üzerine Etkileri. I. Uluslararası Çevre Koruma Sempozyumu Bildirileri. s: 141-157. Ege Üniversitesi. İzmir. 
-Ürgenç, S. 1990. Genel Plantasyon ve Ağaçlandırma Tekniği. İ.Ü.O.F. Yayın No: 407. İstanbul.

Paylaş: