JAPON BAHÇE SANATI

JAPON BAHÇE SANATI
  Mustafa VAR
  27 Haziran 2013 Perşembe

   Japon bahçe sanatı diğer Ülke bahçe sanatlarında olduğu gibi ülkenin ekolojik alt yapısı, kültürel ve sanatsal yapısı, sosyo-ekonomik durumu ile özellikle yönetim ve dini yapısına göre tarihi süreç boyunca değişiklikler göstermiştir. Bu değişimlere bağlı olarak 7 dönem içerisinde (Nara, Heian, Kamakura, Muromachi, Momoyama, Edo ve Meiji) ele alınan Japon bahçelerinde, bahçe ölçekleri, tasarım teknikleri ve elemanları farklılıklar göstermiştir. Nasıl ki, 1.Devir Rönesans bahçeleri ile 2.ve 3.Devir Rönesans bahçeleri arasında , ya da Lale Devri Osmanlı bahçeleri ile Tanzimat Devri bahçeleri arasında fark varsa Nara dönemi ile Meiji dönemi arasında da çok belirgin farklar görülmektedir. Bu nedenle, gerek bahçe restorasyonlarında, gerekse son 30-40 yıldır moda olduğu gibi diğer ülkelerde Japon bahçesi yapımında hangi devre ait bahçe üzerinde çalışıldığı iyi bilinmelidir. Aksi taktirde günümüzde örneklerine rastladığımız gibi karma ya da arabesk bir Japon bahçesi ortaya çıkabilir. Hatta bu hatalar bazen bazı tasarımcıların Çin ve Japon bahçe özelliklerini iyi bilememelerinden  dolayı içinden çıkmaz bir hal almaktadır. Bu yazımızda Japon bahçelerinden genel olarak bahsederek, bahçelerin anlaşılmasını daha da kolaylaştıracak kültürel, sosyal ve dini alt yapı ile felsefesi üzerinde , diğer sayılarımızda Japon bahçelerinin tasarım teknikleri ve tasarım elemanları (bitkiler, su, kum-çakıl, kayalar, yer döşemeleri, fenerler, köprüler, su kapları, pagoda, çit ve duvarlar vb.) üzerinde durulacaktır.

 

Japon Bahçesini Etkileyen Unsurlar

   Bahçe sanatına mührünü vuran  eski Mısır, Babil, İran, Roma, Endülüs, Hindistan, İtalyan, Fransız, İngiliz, Çin, Japon  vb. diğer bahçe sanatları doğdukları coğrafyanın iklim, toprak gibi çevre etmenlerinin yanı sıra toplumun ekonomik durumu, gelenekleri, yaşam biçimleri, yönetim tarzı ve dini inanışları ile de  şekillenmiştir.

Japonya,  tarih boyunca peyzaj mimarlığına tarz ve teknikleri ile katkısı olan nadir Asya ülkelerinden biri olmuştur.

 

   Japonya Hokkaido adasının kuzeyinden, Okinawa adasının güneyine kadar çok değişik iklimlerin etkisi altında, ülkemiz gibi dört mevsimin yaşandığı % 71’i dağlık bir coğrafya ya sahiptir. Farklı topografyası ve buna bağlı olarak toprak, ikliminde görülen değişiklikler zengin bir bitki örtüsü doğal güzellikleri ortaya çıkartır.

 

   Heian dönemi sanatsal gelişmede öncü olmuş bir dönem olarak bilinir. 9.y.yılın sonlarına doğru Çin ile ilişkiler zayıflamış Japon bahçeleri kendi özel niteliği ve yapısına kavuşmaya başlamıştır. Kamakura dönemi bazı ekonomik sıkıntılar ve askeri yönetimin katı kuralları nedeniyle bahçe sanatı gibi bazı sanat dallarında da gerilemeler görülmüştür. Muromachi Dönemi Japon kültürüne damgasını vurmuş sanatın tüm dallarında büyük yenilikler ve yapıtlar görülmüştür.

 

   Bu dönemde Ödünç Peyzaj  adı verilen yeni bir stil kullanılmaya  başlanmıştır. Bahçeye ait olmayan ama bahçenin bir parçası gibi kullanılan peyzajlar sayesinde mekan gereğinden büyük algılanmıştır.

  

   Yukarıda sözü edilen yönetimsel değişikliklerin bahçe sanatına etki büyük olmakla birlikte bu süreç içerisinde toplumun gelenek, görenek ve özellikle dini inanışları ve din adamlarının da bahçe sanatı üzerindeki etkileri büyük olmuştur. Japonya'da en eski din Shinto’dur ve kökleri Japon atalarının ruhani inançlarına uzanır. Japonya’da Shinto dininden sonra gelişen ve çok geniş bir kitleye hitap eden diğer din Budizm’dir. Sanat ve kültür alanında birçok yeniliğe imkan tanımış, imparatorluk tarafından güvence altına alınması nedeniyle toplumun büyük bir kısmı bu dinin etkisinde kalmıştır. Japon kültüründe Budizmin  en geniş kitleye ulaşan tarikatı Zen tarikatıdır. Düşünceye dalmak, seyretmek anlamına gelen Zenna kelimesinden adını alan bu tarikat tapınak, bahçe ve sanat eserleri alanında en zengin olan tarikattır. Doğallık, sadelik ve sembolizm üzerine kurgulanmıştır. Ryoan-ji (Şekil6) ile başlayan bu derin düşünceye sevk edici bahçeler daha çok ana girişlerden uzak mekanlarda tasarlanır.

 

   Yukarıda söz konusu olan dini inanışlar bahçe sanatında tasarıma yönelik pek çok kural ya da geleneğin temeli olmuştur. Japonlarda bahçe diğer ülkelerde olduğu gibi hiçbir zaman sadece zenginlik ve lüksün sembolü olmaması, tabiat sevgisi, dağların, ovaların, göllerin, denizlerin, nehirlerin, adaların, ormanların vb. tabiatın parçalarının bahçeye yansıtılması fikri, bahardaki çiçeğin yeni bir doğuşu, sonbahardaki dökülen yaprakların ruh dünyasındaki etkisi, şelalenin başlangıcında yaşamın başlaması ile aradaki engellerin hayatımızdaki karşılaştığımız güçlükleri yansıtması ya da deniz-göl ile birleşmesi ölümü simgelemesi, taş ya da bitkiden kaplumbağa yapmanın uzun ömürlülüğü simgelemesi, bazı köprülerin zig-zag yapılmasına kadar hep dini motifler ve felsefeler ön plana çıkmıştır.

 

   Bu sembolleri ve yapılan tasarımın felsefesini bilmeden Japon bahçesini anlamaya ya da tasarlamaya çalışmak oldukça güçtür. Hatta 17. Asırdan itibaren daha önce din adamları ve çay üstatlarının yaptığı bahçelerin zamanla bahçe sanatkarlarına geçtiğinde, önceden “din adamlarının derin felsefi görüşleri ile ortaya çıkan bahçelerin zamanla bu derinliklere inemeyen bahçe sanatçılarının elinde sadece form özellikleri kopya edilmiş ama ruh taşımayan bahçelere dönüşmüştür” diye Japon bahçe sanatkarları bile eleştirilmiştir.

Doğayı küçültülmüş olarak yeniden tasarlamak ve kendi ruhundaki duygu ve güzellikleri de ilave ederek doğayı yeniden bahçeye uyarlamak, Japon bahçe sanatının temel tasarım ilkesidir. Batı da bahçelerin çoğunda özellikle Fransız barok bahçe ekolünde mutlak simetrinin yanı sıra bitkilere verilen yapay form ile doğalıktan uzaklaşılmıştır. Bu ekolde doğal formlardan  ne  kadar uzaklaşılırsa o kadar daha başarılı bir bahçe elde edilirken;  Japon bahçelerinde tam tersi durum karşımıza çıkar. Doğaya ne kadar benzer bahçeler oluşturursanız o kadar başarılı olursunuz. Doğayı değiştirmek, Japon insanının karakteri ile ters düşer.

 

 Japonya, modern çağa başta teknolojik gelişmeleri ile öncülük eden bir ülke olmasına   rağmen; bahçelerinde dini motifler kadar binlerce yılda oluşmuş ve fazla değişime uğramamış geleneklerini sürdürmenin önemli katkıları da görülmektedir. Toplumun kibar ve nazikliği kadar, melankolik ve duygusallığı, sadelik ve gösterişten uzak yaşamın ön planda olması vb. pek çok gelenekler de bahçelerin şekillenişinde önemli rolleri olmuştur. Japon bahçelerinin bu nedenle dıştan algılanan yönü haricinde derin anlamlar ifade eden tasarım ve anlatım yönü vardır. Her şeyden önemlisi insanın ruhunu dinlendirdiği bir ortamdır. Bahçe, kişinin kalp ve duygularının sembolize edildiği mekanlardır. Japon insanın karakterindeki göllere, dağlara, nehirlere, kayalara ve ağaçlara karşı duyulan sevgi, doğaya olan hayranlığın bir delilidir. Bu tasarım şekli ile Japon bahçesi bir sahnedir.

 

Japon Bahçelerinin Sınıflandırılması

   Japon bahçeleri devirlere ve yapılış amaçlarına ve çok çeşitlilik göstermesine rağmen  genel olarak 2  ana başlık  ve pek çok alt başlık altında toplanabilir :

 

   Tepe Bahçeleri: Madem ki Japon bahçeleri doğanın bahçe mekanına bir yansımasıdır. O halde en tipik bahçe Japon doğasındaki bulunan dağların, tepelerin, ırmakların adaların bahçeye yansıması olmalıdır. Japonya’nın önemli bir kısmı engebeli bir topografya ya sahip olması nedeniyle en iyi taklit bu topoğrafyayı bahçede sergilemek ile olacağından bu bahçeler ortaya çıkmıştır.(Şekil8)  Bu bahçeler konutun güney cephesine yer alır, bahçede bulunan göl bir ada içerir ve gölün güney kıyısında bir tepe yükselir. Bahçeyi çevreleyen patika yol bahçenin güzelliklerini izleme imkanı sağlar. Genellikle tepe bahçelerindeki gölün bir kıyısında birkaç tane büyük kaya bulunur ve bu kayaların arasından bir nehir veya şelale akar.

 

   Bu şelalelerden Kinkaku-ji bahçesinde yer alan “ Dan-ochi” stilinde tasarlanmış bu şelalede “Rikyoseki”  adı verilen Sazan balığını simgeleyen dikey biçimde seçilmiş bir kaya bulunur ki, şelalenin suyu özellikle bu sazanın başına akıtılır( Şekil 8). Zira eğer Sazan balığı bir şekilde şelalenin üzerine çıkarsa kötü ruhlu ejderhaya dönüşeceğine inanılır. Gölün kenarındaki önemli noktalar kaya ve ağaç kompozisyonları ile belirginleştirilir. Bahçede herdemyeşil ağaçlar ana materyal olarak seçilir yapraklı ağaçlar ve çiçekli çalılar herdemyeşil ağaçları destekler.Yer örtcü olar yosun kullanılır.(Şekil 9-10)Bu bahçeler içerisinde Su bahçeleri, Şair Ruhlu Kişilerin Bahçeleri, Kuru Taş Bahçeleri ya da alında başka bir başlık altında bile toplanabilecek kadar önemli olan Çay bahçeleri de yer alabilir.

 

   Çay törenleri kişinin dünyaya ait istek ve ihtiraslarını bir kenara bıraktığı, dış alemin çirkinlikleri, sıkıntılarından arındığı, kişinin kendi iç alemine girdiği tören olması nedeniyle bu törene hazırlık aşaması adım adım bahçede gerçekleştirilmesi esastır. Zira, iç bahçeye geçilince el yıkama taşında el ve ağız yıkanır(Şekil 14). El yıkama taşı geçilince yol üzerinde bir küçük çukur bulunur. Kaya ya da döşeme elemanı ile açılıp-kapanır şeklinde tasarlanan bu çukurun birinci amacı misafirin dikkatini ölçmek, belki de Törene  konsantrasyonunu belirlemek diğer bir amacı ise sembolik olup misafirin aklındaki ve kalbindeki tüm kötü yada sıkıntılı düşünceleri bu çukura bırakır barış ve huzur içinde çay törenine katılmasını sağlamaktır. Ayrıca çay evine girişte yer alan kılıç kayasına tüm katılımcılar kılıçlarını bırakır, bu mekan güvenli olup hiçbir şeyin mevcut ahengi ve barışı bozmasına izin verilmez. Japon bahçelerinde doğadaki ağaçlar, çalılar ve diğer bitkiler doğal ortamlarındaki oluşturdukları birlik ile bahçede yer alırlar. Kompozisyonlarında doğa taklit edilir. Oluşturulan manzara resmedilmiş peyzaj gibidir ve doğallığıyla Japon bahçesinin en güzel örneğidir. Japon bahçelerinin vazgeçilmez bitkisel materyallerinin başında çam, kiraz, bambu ve Japon alev akçaağacı gelir. Ayrıca ilkbaharda erkek çiçek açan Prunus mume( Şekil 16) ile Çiçeklendiği zaman çok güzel görünen aynı zamanda sonbahar kızarmaları gösteren herdemyeşil Ormangülleri de form verilerek kullanılmaktadır.(Resim 17).Bitkilerin şekil ve görünüşlerinden çok sembolik anlamları önemlidir. Budanarak şekil verilen bitkiler değişik sembolik anlamlar taşır(Şekil 18-19). Çin bahçelerindeki eriğin yerini Japon bahçelerinde kiraz alır. Erik ve kiraz yok olmanın sembolüdür. Orta Çağ’da kiraz çiçeklerinin ömrünün kısalığı ve ihtişamı, dönem samuraylarının hayatına benzetilmiştir. Erikte beyaz çiçekler kar etkisi için kullanılır; fakat bahçede kar varken istenmez. Japon kültüründeki özel yerinden dolayı her yıl nisan ayında dağları ve bahçeleri kaplayan kiraz çiçeklerinin “Sakura” açması ülkede ulusal bir bayram olarak kutlanır. Japonya’da her kentte kiraz ağaçlarından oluşan bir  meydan, park ve ağaçlı yola rastlamak mümkündür.

 

   Japon bahçesi alışılmışın dışında yatılan -uzanılan, piknik yapılan bahçeler değildir. Aslında yalın gibi görünmekle birlikte derin felsefesi olan ve  her köşesi inceliklerle bir nakış gibidir. Bazen bu konuda bilgi sahibi olmayan Japon vatandaşı için bile bilinmiyenleri bünyesinde taşıyan yüzyıllardır ünü ve etkisi tüm Dünyada göstermiş bir sanat olayıdır.

 

Yararlanılan Kaynaklar

1.Akdogan, G., Bahce ve Peyzaj Sanat Tarihi, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakultesi Yayinlari, No:536, Ankara, 1983.

2.Frederic, L., Daily Life in Japan at the time of the Samurai 1185-1603, Translated by Lowe, E., Billing & Sons Limited, London, 1972.

3.Karataş,C., Japon Bahçe Sanatının Muromachi ve Momoyama Dönemleri Tapınak Bahçeleri Üzerine Bir Araştırma,(Yüksek Lisans Tezi) KTÜ Fen Bil.Enst.Trabzon,1999

3. Keane, M., Japanese Garden Design, Charles E. Tuttle Pub. Co., Singapure, 1996.

4. Nitschke, G., Taschen, B., The Architecture of the Japanese Garden, Germany, 1991.

5. Tatsui, M.,Japanese Gardens, Dai Nippon Print. Co., Tokyo, 1964.

6.Tüfekçioğlu,A., Japon Bahçelerinde Kullanılan Tasarım Elemanlarını ve Tarihi Süreç İçersindeki Değişimler (Yüksek Lisans Tezi) KTÜ Fen Bil.Enst.Trabzon,2008

7 Var ,M., Japon Bahçeleri (Murat Yılmaz ile Söyleşi) TRT Radyo Televizyon Dergisi 223(52-57),2008.

8.Var M., Japonya ve Japon Bahçeri Konferans Dokümanları  (Kayseri Büyük Şehir Belediyesinde-Kayseri)2011

9.Var, M., Japonya ve Muromachi Dönemi Japon Bahçe Sanatı Konferans Dokümanları, Zonguldak Karaelmas Üniversitesi,Orman Fakültesi,(01.04.2003) Bartın2003.

10. Yoshikawa, I., The World of Zen Gardens, Translated by Witmer, C., Graphic-sha Pub.,Tokyo, 1991

 

 

 

 

 

 

 

 


Paylaş: