1 Temmuz 2025 Salı
"Kavşaktaki Bahçe" veya "Otoyoldaki Bahçe" dendiğinde hem Türkiye'de hem de Dünya'da botanik bahçelerini takip eden kişilerin aklına hemen Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi gelir. Çünkü Dünya üzerinde bir otoyol kavşağında kurulu olan ilk ve halen tek botanik bahçesidir.
Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi (NGBB), 1995 yılında eşini kaybeden rahmetli Ali Nihat Gökyiğit tarafından eşinin hayattayken nefes darlığı çekmesine atfen onun için bir yeşil akciğer oluşturmak amacıyla kurulmuştur. İlk kurulduğunda Nezahat Gökyiğit Hatıra Parkı olarak çalışmalarına başlanan alan, T.C. Karayolları Genel Müdürlüğü arazisi olup, bu amaca yönelik çalışmalar için Ali Nihat Gökyiğit Vakfı'na tahsis edilmiş durumdadır. 1995 yılında yapılan tahsis ile başlayan çalışmalar neticesinde yapılan toprak işleme ve nadas işlemleri akabinde farklı tür ve çeşitlerde yaklaşık 50.000 adet fidan dikilmiştir. Toplam 46 ha(460.000 m²) alan üzerinde otoyolların ve kavşakların böldüğü toplam 12 adet parçadan oluşan alan yapılan dikim ve bakım çalışmaları ile insanların faydalanması için 2002 yılında ilk olarak Merkez Ada ile ziyarete açılmıştır. Botanik Bahçe yolunda ilk çalışmalarında yapıldığı yıl olan 2002 sonrasında Vakıf Yönetiminin cesaretli bir kararıyla bir yıl sonra Botanik Bahçesi olarak isim değiştirmiştir. Bu kararın alınmasında bahçemizin Kurucu Müdürü olan Prof.Dr. Adil Güner'in katkısı asla yadsınamaz. 2003 yılı itibariyle bir Botanik Bahçesi olmanın vermiş olduğu sorumlulukla çalışmalarını yürüten NGBB yıldan yıla büyümüş ve toplam alanının yaklaşık 40 ha'nı düzenleyerek ziyarete açmıştır. Bunlar; Merkez Ada (2002), Ertuğrul Adası (2005), Mesire Adası (2009), İstanbul Adası (2010), Arboretum Adası (2011), Meşe Adası (2014), Anadolu Adası (2016), Trakya Adası (2017).
NGBB, iyi belgelenmiş canlı bitki koleksiyonları oluşturan, bunlar hakkında bilimsel bilgi üretimi yapan ve elde ettiği bilgiyi çeşitli eğitim faaliyetleri ile ziyaretçileri ile paylaşan bir araştırma enstitüsüdür.
NGBB, bitkilerin yaşadıkları habitat, yer aldıkları sistematik grup ya da kullanım alanlarına göre canlı bitki koleksiyonları oluşturmaktadır. Bu koleksiyonlar NGBB'de sürdürülmekte olan bilimsel çalışmaların temel taşıdır. Soğanlı Bitkiler Koleksiyonu, Kaya Bitkileri Koleksiyonu, Kuraklığa ve Tuzluluğa Dayanıklı Bitkiler Koleksiyonu, Faydalı Bitkiler Koleksiyonu, İstanbul Bitkileri Koleksiyonu ve Odunlu Bitkiler Koleksiyonu NGBB'nin başlıca koleksiyonlarıdır. Bu koleksiyonlarda amaç Dünya'nın farklı bölgelerinde yetişen bitki türlerini bir araya getirerek ziyaretçilerin bu türler hakkında bilgilenmesini sağlamaktır. Bitkilerin İstanbul koşullarında yetişme durumlarının nasıl olduğu, çiçeklenme zamanı, süresi, meyve veriyorsa ne zaman olgunlaştığı, bakımı gibi konularda bilgiler paylaşılır. Botanik Bahçesinde bir canlı bitki koleksiyonuna bitki dahil edilebilmesi için o bitkinin nereden geldiğinin yani kaynağının belli olması gereklidir. Aksi halde kabulü mümkün değildir. Bunun gibi birçok asgari şartı yerine getirebilen bitkiler NGBB'de canlı bitki koleksiyonlarına dahil edilir.
Koleksiyonlara dahil edilen bitkiler hakkındaki bilginin biriktirilebilmesi için öncelikle o bitkinin adının ne olduğunun teşhis edilmesi gereklidir. Bu konuda başvurulması gereken kaynak Herbaryum'lardır. Bir botanik bahçesinin ana elemanı bitki olduğuna göre herbaryum barındırması muhakkaktır. Koleksiyonlardaki bitkileri teşhis eden ve o bitkileri belgeleyerek bir örneklerinin kurutularak bünyesinde barındıran Herbaryumlar, botanik bahçelerinin beynidir. NGBB Herbaryumu, bünyesinde barındırdığı 17.000 örneği ile araştırmacıların ve meraklıların hizmetindedir. NGBB Herbaryumu geliştirdiği Sanal Herbaryum ile bünyesinde barındırdığı bitki örneklerinin yüksek çözünürlüklü taramalaranı yaparak paylaşmakta ve dijital olarak örneklerini paylaşmaktadır. Buna ek olarak günümüzde her ne kadar dijitalleşme epey ilerlediyse de botanik biliminde yeni yayınlar kadar eski yayınların da kıymeti büyüktür. Bu sebeple botanik bahçelerinin bir Kütüphane barındırması da gerekir. NGBB Kütüphanesi içerdiği yaklaşık 6500'ü aşkın koleksiyonuyla hafta içi 09.30-12.00 ve 13.00-16.00 saatleri arasında ziyaretçilere hizmet vermektedir.
NGBB, 3 yaşından itibaren her yaş grubuna hitap eden yüzyüze eğitim çalışmaları ile bilgiyi paylaşmaktadır. Hafta içi gerçekleştirilen ve okul gruplarına yönelik yapılan 1 saatlik randevulu eğitimler, yetişkinlere yönelik hafta içi veya sonu düzenlenen kurslar, atölyeler, konferanslar, okul gruplarına yönelik düzenlenen uzun dönemli projeler bu eğitimlerin başlıcalarıdır. Örneğin Bahçıvan Çocuklar Projesi; tam bir eğitim öğretim yılını kapsayan proje süresi boyunca resmi tatiller haricinde öğrencilerin her hafta en az 2 saatlerini bahçede geçirdikleri ve her öğrencinin kendine ait 1m²'ilk tarlasında toprağı işlemeyi, tohum ekmeyi, bitki dikmeyi, çapalamayı, sulamayı, hasat etmeyi öğrendiği bir süreçtir. Süreç sonucunda öğrenciler gerçekleştirdikleri hasat şenliği ile yetiştirdikleri ürünleri hasat etmektedir.
Yetişkinlere yönelik faaliyetler ise 2009 yılından itibaren Royal Botanic Garden, Edinburgh ile ortaklaşa gerçekleştirdiğimiz Uygulamalı Bahçıvanlık Kursu; sanata ilgili olanlar için düzenlediğimiz Bilimsel Bitki Ressamlığı Kursları, vb. yer almaktadır.
Her yıl Mayıs ayında Biyoçeşitlilik Haftası'nda gerçekleştirdiğimiz Doğa Şenliği ise 4 gün boyunca bahçenin farklı adalarında bahçe dışından da birçok kurumun katkısıyla gerçekleştirilmektedir. Şenlik süresince yapılan tüm etkinlikler ücretsiz olup, herhangi bir randevu veya ön kayıt olmadan gelen kişi veya gruplara yönelik düzenlenmektedir. Geçtiğimiz yıl 12.'sini düzenlediğimiz şenliğimize yaklaşık 8000 kişi gelirken bu yıl 13.'sünü 20-21-22-23 Mayıs 2025 tarihlerinde düzenliyor ve herkesi bekliyoruz.
Üretilen bilginin halkla paylaşılması yolunda önemli bir adım ise dijital dünyadan faydalanma olduğunun bilincinde olan NGBB ürettiği biyolojik çeşitlilik veritabanları, veb sayfaları ve sosyal medya ile adından söz ettirmektedir.
NGBB'nin Türkiye'de nesli tehdit altında olan bitki türleriyle ilgili gerçekleştirdiği koruma projeleri, türlerin hem yerinde hemde gurbette korunmasını hedefliyor. Ayrıca NGBB Tohum Evi'nde de saklanan tohum örnekleri ile geleceğe aktarılmaya çalışılmaktadır. Bahçemizin yürüttüğü koruma projeleri şöyledir; tülüşah (Centaurea iconiensis), yitik lâle (Tulipa sprengeri), beypazarı geveni (Astragalus beypazaricus), yıldırımlı geveni (Astragalus yildirimlii), sultanpelemiri (Cephalaria tuteliana), zingit (Pyrus serikensis),
NGBB Türkiye'nin biyolojik çeşitliliğinin ortaya konması için konusunun uzmanlarıyla birlikte birçok liste kitabı yayımlamıştır. Bunlar; Türkiye Bitkileri Listesi; Damarlı Bitkiler, Türkiye Su Yosunları Listesi, Türkiye Mantarları Listesi, Türkiye Bitkileri Listesi; Karayosunları, Türkiye Likenleri Listesi ve Türkiye Arke ve Bakterileri Listesi'dir. Her bir canlı grubu hakkında o zamana kadar yapılan çalışmaların derlendiği, sonrasında ayrıntılı bilgilerininde yer alacağı Flora benzeri yayınların çıkabilmesi ve konu araştırmacılarını desteklemek amacıyla üretilen bu eserlerin en önemli özelliği her bir türe Türkçe Bilimsel İsim verilmesi olmuştur.
Bahçemizin yürüttüğü önemli bilimsel çalışmalardan biri de Resimli Türkiye Florası projesidir. 2012 yılından itibaren sürdürülmekte olan proje Flora Araştırmaları Derneği işbirliği ile birlikte T.C. Cumhurbaşkanlığı himayelerinde Ali Nihat Gökyiğit Vakfı'nın mali desteği ile devam etmektedir. Türkiye sınırları içerisinde yetişen bitki türlerinin yer alacağı çalışma toplam 30 cilt, 52 kitap olarak planlanmıştır. Bu zamana kadar 7 kitabın yayımlandığı projede Türkiye'nin birçok üniversitesinden bilim adamları, yurttaş bilginler ve bitki ressamları yer almaktadır. Her bir bitki türünün karakalem veya renkli suluboya çizimlerinin yer aldığı eser Türkçe olarak yayımlanan ilk Ulusal Flora eseri olma özelliği taşıyor.
Ali Nihat Gökyiğit Vakfı'nın desteğiyle çalışmalarını sürdüren Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi, üstlendiği bilimsel bilginin halkla buluşturulması misyonunda ilerlemeye her zaman devam edecektir. Bu yoldaki yol göstericimiz ise Kurucumuz merhum Sn. Ali Nihat Gökyiğit; "Doğayı üzmeyin, izleyin."
