1 Ağustos 2017 Salı
Prof. Dr. Erhan Vecdi KÜÇÜKERBAŞ ( Ege Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü)
Araş. Gör. Gülşah ADIGÜZEL ( Ege Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü)
Peyzaj Mimarı Volkan BARBAROS
Peyzaj Mimarı Hüseyin ÖZTÜRK
Peyzaj Yüksek Mimarı Salih YEŞİLBAŞ
ANIT AĞAÇ NEDİR ?
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunun 6. Maddesinde İfade Edildiği Biçimi ile Anıt Ağaçlar, "...Tarihi mağaralar, kaya sığınaklar, özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri, taşınmaz tabiat varlığı örnekleri ..." arasında sayılmaktadırlar.
Anıt ağaçların bilimsel tanımı Asan (1992) tarafından "Yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan, yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan, geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında iletişim sağlayabilecek uzunlukta doğal ömre sahip olan ağaçlar, anıt ağaçlardır." biçiminde yapılmıştır.
Bu tanımdan yola çıkarak, bir ağacı anıtlaştıran niteliklerin başında boy ve çap gibi fiziksel özellikleri bakımından türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olmak gelmektedir. Fakat sadece bu özellikler bir ağacı anıtlaştırmak için yeterli değildir. Anıt ağaçların aynı zamanda nesiller ve dönemler arasında bağ kurabilecek uzunlukta doğal ömre sahip olmaları gerekmektedir (Asan, 2007).
Bu sebeplerden dolayı anıt ağaçlar; sahip olduğu özellikleri nedeniyle mutlak surette korunması ve doğal miras olarak gelecek nesillere bırakılması zorunlu olan ağaçlardır. Ve bu ağaçlar her ne sebeple olursa olsun bulundukları bölgede yapılacak her türlü mekânsal tasarımlarda "Korunması Mutlak Zorunlu" olan varlık niteliğindedir.
KUNDURACI ÇINARI (ANIT AĞAÇ) RESTORASYONU
İzmir-Buca Kaynaklar köy meydanında yer alan ve Kaynakların simgesi olan 1000 yıllık Kunduracı Çınarı ile birlikte toplam 6 adet çınar ağacının (Platanus orientalis), Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü ve İzmir Büyükşehir Belediyesi iş birliğinde bakım, onarım ve restorasyon çalışmaları yapıldıktan sonra köy meydanına yönelik peyzaj tasarımı çalışmaları gerçekleştirilmiştir.
Söz konusu ağaçlar gerek ekolojik, gerek estetik işlevleriyle bulundukları meydanın simgesi haline gelerek, hem yerli nüfus, hem de dışarıdan gelen ziyaretçiler tarafından yoğun olarak kullanılmaktadır. Fakat bu ağaçlar zaman içerisinde doğal (yıldırım düşmesi, fırtınalarda dal kırılması vb.) ve insan kaynaklı (zorunlu budamalar, yaralamalar, kök sistemi üzerinde gerçekleştirilen düzenlemeler vb.) faaliyetler nedeniyle zarar görmüştür. Yanlış yöntemlerle gerçekleştirilen budamalar sonucunda dallar yanlara doğru oldukça fazla genişlemiş, ana gövde ve dallar tepe tacının yükünü taşıyamaz hale gelmiştir.
Eylül 1994 yılında Milli Parklar Genel Müdürlüğü İzmir Başmühendisliği tarafından tescil edilen 30m boy ve 4 metre gövde çapına sahip devasa çınar ve beraberindeki 6 çınarın uzun yıllar daha tarihe şahitlik etmesini sağlamak için profesyonel ekip desteğiyle restorasyonları tamamlanmıştır. Uzun ömrü boyunca birçok kötü altyapı çalışması sonucunda kök boğazının çevresi yaklaşık 25 cm kalınlığında geçirimsiz malzeme ile kaplanmış olan Kunduracı Çınarının çevresi, kontrolsüz bir şekilde yaklaşık 2 metre derinliğinde doldurulmuştur.
2014te çınar ağaçlarının bakımı konusunda uzman Ziraat Yüksek mühendisi Mustafa Kemal ÖZÇELİK ile işbirliğimiz çerçevesinde gerçekleştirilen çalışma kapsamında;
1. Öncelikle ağaçlarda bulunan kuru dal veya dalcıklar kesilerek temizlenmiş, daha sonrası düşme riski oluşturabilecek, desteklenmesi mümkün olmayan hastalıklı dallar ile birlikte gövdeden çıkmış olan tali dallar budanmıştır.
2. Ağaca zarar verebilecek büyüklükte oluşan yara yüzeyler dış etkenlerden korunarak, hastalık ve zararlı faaliyetlerini engelleyecek şekilde kapatılmıştır.
3. Ağaç kök boğazı çevreleri, kendilerini çevreleyen asfalt, beton gibi geçirimsiz malzemelerden arındırılarak, ağaçlara zarar vermeyecek şekilde boşaltılmıştır.
4. Ağaçların gövde ve gelişmiş dallarında oluşan yara yüzeyleri üzerinde gelişmiş hastalık ve zararlı etmenler ve çürümüş ağaç bölümleri temizlenmiştir.
5. Temizlenen yüzeyler ve çevreleri hastalık faktörüne karşı ilaçlanmıştır.
6. Yara yüzeylerinin kapatılması işlemi sırasında, gerek görüldüğü durumlarda canlı dokuya kadar kazıma yapılmış, yara yüzeyinde canlı faaliyetini önleyecek şekilde özel maddelerle kapatılmıştır.
7. Ağaçlar gövde ve dallarından; düşme, devrilme ve çatlamaya karşı çelik halatlar yardımıyla birbirleriyle desteklenmişlerdir.
8. Ağaç gövdelerinde bulunan büyük yara kovuklarının içine su ve böcek girmesini engelleyecek şekilde kapatılması için, paslanmaz elek telleri yaraların üzerini kapatacak şekilde sabitlenerek, üzeri elastiki madde ile kaplanmıştır.
9. Ağaçların kök boğazı çevreleri geçirimsiz malzemelerden arındırıldıktan sonra, gübre ile zenginleştirilmiş toprak harçla doldurulmuştur.
BUCA-KAYNAKLAR KÖY MEYDANI PEYZAJ TASARIM VE UYGULAMA ÇALIŞMALARI
Projenin ilk aşamasını oluşturan Kaynaklar Köy meydanında bulunan Kunduracı Çınarı (Anıt ağaç) ve beraberindeki 6 çınar ağacının toprak üstü kısımlarının bakım ve onarımının yapılmasının ardından, köy meydanına yönelik peyzaj tasarım çalışmaları gerçekleştirilmiştir.
Projenin ikinci aşamasında; "Kunduracı Çınarının yer aldığı köy meydanı ekolojik ve estetik işlevler dikkate alınarak aşağıdaki 4 ilke doğrultusunda yeniden tasarlanmıştır:

1- Sabit durum mekanı oluşturarak kullanıcıların tanımlı bir mekanda bulunmalarından kaynaklı güven hissini güçlendirmek,
2- Yağmur sularının yüzey akışını 2,5 m x 2,5 m (6,25m²) ölçülerindeki kare şeklinde tasarlanan mekanlar yardımıyla yavaşlatıp infiltrasyonun güçlü kılınmasını sağlamak,
3- Meydanın sahip olduğu kot farkından oluşan çift yönlü eğim bakısını, tasarımın çıkış noktası olan ızgarasal sistemle çözmek,
4- Başta "Kunduracı Çınarı" olmak üzere diğer 6 çınar ağacının zaman içerisinde toprak üstü aksamlarında oluşabilecek ağırlık - denge sorunlarının, toprak altı kök sistemlerine oluşturacağı olumsuzlukları (yan yatma / devrilme) engellemek.

Projenin uygulama aşamasında; yukarıdaki tasarım ilkelerinden yola çıkarak, çınar ağaçlarının kök boğazı çevrelerine atılmış, kök - su ilişkisini kesen asfalt ve beton gibi geçirimsiz katmanlar dikkatli bir şekilde sökülerek alandan uzaklaştırılmıştır. Bu bağlamda, çınar ağaçlarının köklerinin yüzey suyuyla temasını sağlamak amacıyla, alanın büyük bölümünde kum üzerine serbest oturtma küp taş kullanılmıştır. Bununla beraber kullanılan traverten küp taşlar ve klinker kaplamalarla doğal görüntü oluşturulması hedeflenmiştir. Meydanda kullanıcılara sunulmak üzere; emprenye edilmiş ahşap malzemeden, doğal dokuya uygun masa, sandalye, alçak aydınlatma elemanlarının yanı sıra, mekanın görsel kalitesini arttırmak adına heykel ve çeşmeler tasarlanmıştır.
Kaynaklar
Asan, Ü., 1992. Anıt ağaçların birey ve toplum psikolojisi üzerindeki etkileri. Yeşile Çerçeve Dergisi, 18.
Asan, Ü., 2007. Anıtsal Ağaçların Tanımı, Teknik Özellikleri ve Korunmaları. Kent Ağaçları ve Süs Bitkilerinde Bakım ve Budama Esasları Semineri, s157- 168. İBBB Basımevi, İstanbul
After carrying out maintenance, repair and restoration works in a total of 6 plane trees located in the village square of İzmir-Buca Kaynaklar village (Platanus orientalis) within 1000-year-old Kunduracı Plane Tree, which is the symbol of Kaynaklar, together with the Ege University Faculty of Agriculture Landscape Architecture Department and İzmir Metropolitan Municipality. By the way landscape design studies have been carried out for the village square.


