KENT AĞAÇLARINDA ŞEKİLLENDİRME BUDAMALARI

KENT AĞAÇLARINDA ŞEKİLLENDİRME BUDAMALARI
  Prof. Dr. Hüseyin DİRİK
  13 Ekim 2016 Perşembe

Budama, arborikültürün kalbinde yer alır ve arboristler tarafından verilen oldukça önemli bir hizmettir. Ağaç ve genelde bitki kültürlerinde uygulanan budama ile ilgili teknikler, esasen kuşaktan kuşağa aktarılarak ulaşılmış deneyimlerin ve bilgi birikiminin bir sentezidir (“Herkes kesebilir ancak biraz bilgisi olan budar”. Jean de La Quintinie (XVI. yüzyıl). Budama konusundaki ilk bilinçli uygulamalar meyvecilikte başlamış ve zamanla diğer kültürlere yayılmıştır. Estetik ve işlevsel amaçlarla yetiştirilen ağaçların budanma tekniklerindeki esas gelişmeler ise, hortikültürün altın çağı olarak kabul edilen 1830 - 1914 döneminde gerçekleşmiştir. Bu dönemden günümüze değin birçok yenilikler olmakla birlikte, ağaçların budanması hala geliştirilmeye açık bir konu durumundadır. Zira bir yandan bitki biliminde günden güne yeni gelişmeler olurken, diğer yandan da toplumların sosyo-ekonomik ve kültürel ilerlemelerine bağlı olarak ağaç yetiştirme çabaları yeni boyutlar kazanmaktadır.

 

Budamalar yakın tarihte önemli kavram ve kapsam dönüşümleri göstermiştir. XVII. yüzyılda ağaçlara yapay şekiller verilmesinin bir aracı olarak kullanılmıştır. Avrupa kültüründe özgürlük ve serbestliğin ön plana çıktığı XVIII. yüzyılda ise budamalarda doğal formların korunması ve geliştirilmesi ağırlık kazanmıştır. XIX. yüzyılda yerel yönetimler ve kentsel ağaç sorumluları kırsal alanlarda meyvecilikte ve bağcılıkta uygulanan budamalardan esinlenerek tekrar yapay budama formlarına yönelmişlerdir. II. Dünya Savaşı’ndan sonra endüstri toplumunun sosyo-kültürel anlayışı ağaçları da baskı altına almış ve budama uygulamalarında radikal eğilimler görülmeye başlanmıştır. Zamanla bu anlayışa tepki olarak Anglosakson ekolüne uygun “yumuşak budama ” kavramı belirginleşmiştir.

 

Günümüzde değişen koşullar ve geliştirilen çeşitli yaklaşımlarla kent ağaçlarında uygulanan budamalar;

 

-           yaşamları boyunca ağaçların büyümesini ve formunu düzenlemek,

-           ağaçların gelişimini sınırlamak, kontrol altına almak,

-           yaşlı dalları uzaklaştırarak gençleşmelerini sağlamak,

-           uygun müdahalelerle çiçek ve meyve verimlerini artırmak, iyileştirmek,

-           budamalarla ağaçlara mimari ve heykelsi formlar kazandırmak,

-           ağaçların altında ve yakın çevresindeki güvenliği sağlamak

 

gibi farklı amaçlarla yapılmaktadır.

 

Hemen belirtmek gerekir ki, budamalar hangi amaçlar ve hangi türler olursa olsun, öncelikle ağaç fizyolojisine ve autoekolojisine uygun olmak zorundadır. Zira bir budama uygulamasına karşı ağaçların göstereceği olumlu veya olumsuz tepkiler, hemen ortaya çıkabildiği gibi orta ve uzun vadede de etkisini gösterebilir.

 

 

AĞAÇLARDA ŞEKİLLENDİRME VE ŞEKİLLENDİRİLEN AĞAÇLARDA FORM BUDAMALARI

 

Şekillendirme ya da form budamaları ağaççık ve çalı türlerinde yaygın olan uygulamalardır. Bununla birlikte yol ağaçları ile özel mekânlarda veya özel amaçlarla yetiştirilen hem herdem yeşil, hem de yaprağını döken ağaç türlerinde de başvurulan bir bakım tekniğidir.

  

Park, bahçe, meydan gibi kentsel alanlardaki ağaçların budamalarla şekillendirilmesi, geçmişi oldukça eskilere dayanan uygulamalardır. Şekillendirilmiş ağaçlar V. yüzyıldan itibaren başta Çin ve Japonya olmak üzere Uzakdoğu bahçelerinin temel unsurları içinde yer almıştır. Avrupa’da özellikle XVII. yüzyılda doğanın ehlileştirilmesi ve ağaçlara geometrik formlarla heykelsi görünümler kazandırılması bir akım olarak gelişmiş ve şekillendirme budamaları İtalyan stilinin de etkisiyle park ve bahçelerde yaygınlaşmıştır. XIX. yüzyılda meyvecilikte ve bağcılıktaki uygulamalardan da esinlenilerek kent ağaçlarında hokka, yatay gelişimli taç, çit , perde, tetar gibi farklı budama şekilleri belirginleşmiştir.

 

 

Şekillendirilen ağaçlara günümüz kentlerinde de sıklıkla yer verilmektedir. Bu ağaçlar çoğunlukla uygun türlerin şekillendirilmiş fidanlarının dikimleri ile tesis edilmekte, bazıları da dikim ortamında yapılan budamalarla şekillendirilmektedir.

 

Bu tip materyallerde yarı serbest formlar dışında çok gövdeli, vazo, yuvarlak, sütun, mermi ucu, piramit, perde (duvar), markiz (sundurma), palisaj (katlı ve yatay taç gelişimli), çardak, tetar ve bulutlu gibi formlar en sık rastlananlarıdır.

 

 

ŞEKİLLENDİRME BUDAMALARINDA UYGULAMA TEKNİKLERİ

 

Serbest formda yetiştirilmesi istenen ağaçlarda prensip olarak herhangi bir yönlendirici budama yapılmaz. Ağaçlar kendi mimari yapısına uygun bir şekilde doğal gelişimini sürdürürler. Müdahaleler, özgün formu koruma ve sağlıklı bir gelişimi sürdürme amaçlı normal bakım budamalarından ibarettir.

 

Yarı serbest formda yetiştirilen ağaçlarda yapılan budamalar temel mimari yapının mümkün olduğunca korunması koşuluyla, büyümenin düzenlenmesine ve kısıtlayıcı ortam koşullarına (dar sokaklar, bina etkileşimleri, yollar ve araç geçişleri vb.) uyumun sağlanmasına dönük müdahaleleri kapsar. Budamalarda bir yandan ağacın özgün formunun korunması gözetilirken, diğer yandan türlere ve koşullara göre uygun dalsız gövde yüksekliğinin ve tepe tacının düzenlenmesi hedeflenir.

 

Ağaçların ön görülen formlara (tetar, perde, markiz, palisaj , sütun, piramit, mermi ucu, vazo, piramit, çok gövdeli, bulutlu vb.) göre biçimlendirilmesini esas alan budamalar şekillendirme amaçlı özel müdahaleleri gerekli kılar. Bu tip ağaçlarda ilk evrelerde şekillendirme ya da form budamaları  yapılır, istenen şeklin verilmesinden sonra da mevcut formun korunması ve devam ettirilmesine dönük bakım budamaları uygulanır.

 

Hemen belirtmek gerekir ki her türün bu tip budamalara uygun olması söz konusu değildir. Yoğun dallı, kısa internodlu ve küçük yapraklı türler şekillendirme budamalarına en uygun olanlarıdır. Uygulamalara başlamadan önce verilmek istenen form belirlenmeli (Şekil 1) ve ele alınan türlerin söz konusu form için elverişli olup olmadığı denetlenmelidir. Ayrıca bireyin yaşının ve fizyolojik gücünün budama açısından yeterliliği de ortaya konmalıdır.

 

Her şeyden önce, budamalarla şekillendirme işlemlerinin genç ağaçlarda mümkün olduğunu belirtmek gerekir. Daha sonra gerçekleştirilecek budamaların şekli, yıllara göre tekrarı, dönemleri ve sayıları kararlaştırılmalıdır.

 

 

GÖVDENİN BİÇİMLENDİRİLMESİ

 

Genç bireyin uç sürgünü, ağacın gelecekteki ana gövdesini oluşturacaktır. Düzgün bir gövde üzerinde biçimlendirilmek istenen ağaçlar için ortotrop ve dikey sürgün gelişimi gösteren türler seçilmelidir. Sophora spp., Fraxinus spp, Cercis siliquastrum, Celtis spp., Zelkova spp. vb. türlerinde terminal sürgünün zayıf ve eğik, yan sürgünlerin de güçlü gelişmesi nedeniyle tipik bir dikey gelişim görülmez. Bu gibi türler düzgün gövde üzerinde şekillendirilmiş formlar için uygun değildir. Bulutlu dallanma gibi ağaç formları için ise oldukça uygundur.

 

Gövdenin biçimlendirilmesinde dikkate alınması gereken diğer bir husus da çatal oluşumlarına fırsat verilmemesidir. Genç bireylerin ucunda oluşan sıkışık ve dar açılı çatallanmalar, aradaki kabuk dokusu nedeniyle kaynaşamaz ve ayrık gelişir. Bu oluşumların ileriki yıllarda mekanik direnci zayıf ve yarılma riski yüksek olan çatallara dönüşeceği hesap edilerek başlangıçta teklenmesi gerekir. Gövde ayrıca yüksekliği, düzgünlüğü ve gelişim yönü bakımından belirlenen forma uygun olarak şekillendirilmelidir.

 

Gövdenin düzgünlüğü ile birlikte gelişiminin yönlendirilmesinde metal desteklerden yararlanılabilir. Dalsız gövdenin oluşturulmasında ise, başta belirlenen kalıcı gövde boyu esas alınarak bu bölümün üzerindeki dalların kalınlaşmalarına fırsat verilmeden alttan itibaren kademeli olarak budanması gerekir. Aşamalı budama genç bireyin özümleme kapasitesinin düşürülmemesi bakımından önemlidir. Hiçbir koşulda yaprak kitlesinin 1/3’ünden fazlasını uzaklaştıran dozlar uygulanmamalıdır.

 

Ayrıca kalıcı gövde üzerinde gerek uyuyan gözlerden gelişen proventif sürgünler, gerekse budama yüzeylerinden gelişen adventif sürgünler büyüme dönemi başında gecikilmeden temizlenmelidir. Yine gövde üzerinde görülebilen proventif tomurcuklar da sürgünlere dönüşmeden elimine edilmelidir.

 

 

DALLARIN SEÇİLMESİ VE DÜZENLENMESİ

 

Genel olarak düzensiz dallanan türler tepe tacının budamalarla şekillendirilmesi için daha uygundur. Bireylerde ana aksın oluşturulmasından sonra, verilmek istenen forma uygun olan dallar seçilir. Bu dallar korunarak onlarla yarış halinde olanları aşamalı olarak kesilir. Uzaklaştırılması ön görülen dallar, gövde çapının 1/5’i oranındaki kalınlığa ulaşmadan önce budanmalıdır.

 

Seçilen dallar, üzerinde oluşan sürgün ve dallanmaları taşıyan kalıcı taç akslarını oluştururlar. Bu dalların istenen forma göre yönlendirilmesinde metal destekler ve dal bükücü aparatlar kullanılabilir (Resim 5). Dal bükme ve metal desteklerle yönlendirme işlemlerinin sürgün ve dallar kalınlaşmadan uygulanması gerekir. Aynı amaç için gerekli hallerde dalların tel ya da kablolarla ikili, çoklu ya da toplu halde bağlanması da mümkündür.

 

Ana dallarla üzerinde gelişen tali dalların şekillendirilmesinde bir yandan da kısa aralıklarla yönlendirici nitelikli budamaların yapılması gerekir. Bu süreçte ön görülen formu oluşturması beklenen dalların uzama ve gelişimleri aşamalı olarak düzenlenir, formu bozan ya da bozması muhtemel olan dallar da bekletilmeden uzaklaştırılır.

 

 

 

SÜRGÜN VE TOMURCUKLARIN YÖNETİLMESİ

 

Ağacın ana gövde ve dalları bakımından istenen forma kavuşturulmasından sonra bu formun korunması esastır. Zira gövde ve çoğu durumda üzerinde şekillendirilen dallar çap kalınlaşması dışında ilerleyen yaşam evrelerinde hep sabit kalacaktır. Bu aşamadan itibaren belirlenen forma göre her bir dalda uç ve yan sürgünlerde yapılacak kısaltma, dengeleme, aks uzatma, temizleme, seyreltme vb. amaçlı budamalar (kısa budama, yeşil budama) şekillendirme işlemlerinin ana objesini oluşturur. İşlemler sonrasında kesim yüzeylerinde gelişen yeni sürgünler sık sık denetlenmeli, büyümesi için seçilenler dışındaki tüm sürgünler “çimdikleme ” şeklindeki uygulamalarla uzaklaştırılmalıdır.

 

 

Büyümeye bırakılan sürgünlerde ön görülen şekillendirme kesimlerinin, bu sürgünlerin kalınlaşmalarına izin verilmeden kısa periyotlarla yapılması, mevcut formun korunması açısından önemlidir. Ayrıca, yukarıda da değinildiği gibi ana gövde ve dallar üzerinde beliren tomurcuklar ve tomurcuklardan gelişen epikormik sürgünler de tomurcuk azaltma – temizleme işlemleri ile düzenli olarak elimine edilmelidir.

 

Tomurcukların uzaklaştırılması ağacın büyüme gücünü azaltarak gelişiminin sınırlandırılmasına yardımcı olur. Uygulamanın büyüme dönemi öncesinde yapılması esastır. İğne yapraklı türlerde belirtilen işlemlere ek olarak verilmek istenen forma göre bazı iğne yaprakların uzaklaştırılması da söz konusudur.

 

Yukarıda kısaca açıklanan yaklaşımlara göre uygulanan budamalarla bir ağacın kalıcı olarak istenen mimari forma dönüştürülmesi mümkün olur.

 

ŞEKİLLENDİRME BUDAMALARINDA UYGULAMA ZAMANI

 

Ağaçların şekillendirilmesinde budamaların uygulama zamanı büyük önem taşır. İlk aşamada yapılan budamalar genç bireyin istenen forma bir an önce kavuşabilmesi için kış sonu döneminde uygulanmalıdır. İstenen forma getirilen ağaçların dal ve sürgünlerinde yapılacak şekillendirme budamalarının ise büyüme dönemi içinde (mayıs sonu - temmuz ortası) genellikle 2 tekrarlı ve hafif dozlarda uygulanması doğrudur. Zira vejetasyon dönemi içinde yapılan budamalar (yeşil budama ) ağaçların yaprak kitlesini azaltmakla fotosentez kapasitelerini de düşürür. Bunun sonucunda hem sürgün, hem de kök büyümesi yavaşlar. Bu durum köklerde yapılan besin depolamasını da etkileyeceğinden gelecek yılın sürgün oluşumu ve gelişimi de azalabilir. Böylelikle ağacın istenen formda tutulması kolaylaşır. Kış sonunda yapılan budamalar ise vejetatif gelişimi tahrik edici etkileri ile form bozulmalarına yol açabilir. Bu işlemlerle birlikte tomurcuklar ve adventif veya proventif kökenli istenmeyen sürgünler de ilkbaharda vakit geçirilmeden uzaklaştırılmalıdır.

 

Büyümesi kontrol altında tutulmak istenen ağaçlarda budama işlemlerini azaltabilmek için vejetatif gelişimi yavaşlatıcı kimyasallar uygulanabilir. Paclobutrazol yaprak spreyi bu amaç için kullanılan ve başarılı sonuçlar alınan bir kimyasaldır (Smiley ve ark., 2009). Gibberellin biyosentezinin inhibitörü olan Paclobutrazol hem topraktan hem de yapraklardan uygulanabilmekte ve sürgünlerde notlar arası mesafenin kısalmasına yol açarak budamaların sıklığı ve dozajını önemli ölçüde azaltabilmektedir.

 

 The first conscious practices of pruning begun in the fruit trees and in time spread to other cultures. The main developments in pruning techniques was realized in the golden age of horticulture years between 1830 - 1914. Although until today with many innovations, pruning the trees are an open issue for still to be developed in.

 

 

KAYNAKLAR

 

BONNARDOT, A., 2013: Elagage: Comment faire des economies tout en améliorant la qualité des arbres d’ornement? Soins. CAUE 77 - 27 rue du Marché 77120 COULOMMIERS (www.arbres-caue77.org), 4 p.

 

BOUTAUD, J., 2003: La taille de formation des arbres d’ornement. Soins. CAUE 77 - 27 rue du Marché 77120 COULOMMIERS (www.arbres-caue77.org), 4 p.

 

CLARK, J. R., MATHENY, N., 2010: The research foundation to tree pruning: A review of the literature. Arboriculture & Urban Forestry, vol. 36, no: 3, pp. 110 - 120.

 

DELAGRANGE, S., PAQUETTE, A., 2009: La conduite de cime d’arbre en milieu urbain: une expérimentation sur la cohabitation des arbres avec le réseau électrique. Universıté du Québec en Outaouais-Institut Québécois d’Aménagement de la Forêt Feuillue, Ripon, Québec. Rapport Final. 37 p + Annexes.

 

De LEVAL, J., TERMOL, L., 2006: La taille des arbres. Protection du Patrimoine Arbore du Pays de Herve. Rapport de la Conference du 26 Avril 2006 organisée par: l’Association pour la Sauvegarde et le Respect de l’Environnement du Pays de Herve (a.s.r.e.p.h.), 14 p.

 

DRÉNOU, C., 1999: La taille des arbres d’ornement. IDF, 268 p.

 

RAIMBAULT, P., TANGUY, M., 1993: La gestion des arbres d’ornement. lre partie: une méthode d’analyse et de diagnostic de la partie aérienne. Revue Forestière Française, vol. XLV, no: 2, pp. 97 - 117.

 

SMILEY E. T., HOLMES, L., FRAEDRICH, B., 2009: Paclobutrazol foliar sprays to suppress growth on landscape shrubs. Arboriculture & Urban Forestry, vol. 35, no: 6, pp. 300 - 304.

 

 


Paylaş: