KENT PARKLARI

KENT PARKLARI
  Doç. Dr. Gülşen AYTAÇ
  17 Eylül 2015 Perşembe

 

 

 

 

KENT PARKLARI

 

Doç. Dr. Gülşen AYTAÇ

İstanbul Teknik Üniversitesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü

 

Araş. Gör. Doğa Dinemis KUŞULUOĞLU

İstanbul Teknik Üniversitesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü

 

 

Kentsel yeşil alanlar, bina ölçeğinden metropoliten ölçeğe değişik büyüklüklerde ve değişik işlevlerde bulunurlar. Bu alanlardan kent parkları, kullanıcıya pek çok rekreasyonel imkanlar sağlamanın yanı sıra, büyük ölçekli olmalarından dolayı barındırdıkları flora ve fauna ile kentin biyoçeşitliliğini artırarak kent ekosisteminin devamlılığını sağlar ve kentin yeşil altyapısını oluştururlar. Tarihsel süreçte kent parklarının tasarlanmasının arkasındaki en önemli neden, kentteki hayat kalitesinin yükseltilmesi olmuştur. Bu süreçte farklı anlam ve amaçlar için yaratılan kent parkları; son bir kaç yüzyılda Olmstedin önderliğinde "kent parkları" kavramına dönüşmüştür. Kent parkı tarihi, av alanı olarak Henry Vill tarafından 1536 yılında tasarlanan Londranın merkezindeki Hyde Parktan [1], eski bataklık alanını kentin su reservuarlarına dönüştüren Olmstedin Central Parkına, ve sonrasında günümüzde değişen yaşam biçimlerine göre şekillenen çağdaş kent parkı örneklerine kadar uzanır.

Kent içerisinde konumlanmış yeşil alanların kente ve kentliye önemli çevresel, ekonomik ve sosyal faydaları vardır. Kentsel yeşil alanlar, kentteki yaşam kalitesini iyileştirmek üzere planlanmış olup, günümüzde farklı kavramlarla yeşil kentler yaratılmasında rol oynamaktadır. Uluslararası düzeyde biyoçeşitliliği yüksek, içerisinde önemli bitki ve hayvan türleri barındıran doğal ekosistemler koruma altına alınırken, kent içerisinde bulunan ve yaşam kalitesini yükseltmede rol oynayan yeşil alanlar üzerine gereken koruma bilinci hala yaygınlaşmamıştır. Çevresel ve ekolojik servislerin yanı sıra, kentsel yeşil alanlar insanlar açısından önemli sosyal ve psikolojik fayda sağlayan ve kentlinin doğa ile iletişim kurduğu alanlardır. Özellikle geçtiğimiz yüzyıl içerisinde değişen kamusallık kavramı ile peyzaj mimarlığı, kentsel yeşil sistemlerin şekillenmesinde etkili olmuştur.

1451 Matbaanın icadı, 1453 Osmanlı Ordusunun Bizans başkenti Konstantinopolisi ele geçirmesi ve 1492 Amerikanın Christophe Colomb tarafından keşfi, Avrupa tarihinde Orta Çağı kapatıp Yeni Çağı başlatmış olduğu kabul edilmektedir. Bu çağ, içersinde feodalitenin yıkılması, Rönesansın başlaması ve bilimsel devrimler ile sanayi devriminin önünün açılması, coğrafi keşifler ile sömürgeciliğin başlaması gibi tüm tarihi etkileyen büyük olaylara tanık olmuştur. Bu dönem içerisinde, kraliyet için av alanı olarak tasarlanan Londrada bulunan 142 ha büyüklüğündeki Hyde Park, 1637 yılında Charles I tarafından halka açılmıştır [2] ve günümüzde Londranın en büyük parklarından biridir. 166 ha büyüklüğündeki Regents Park, önceleri kraliyete ait av parkı olarak tasarlanmış olup, sonra halka açılmıştır. Englischer Garten, Münihte bulunan 370 halık dünyanın en büyük kamusal kent parklarından biridir. Önceleri askeri bahçe olarak kullanılan park, 1789 yılında halka açılmıştır. Parisin en önemli kamusal parklarından biri olan, Louvre Müzesi ile Concorde Meydanı arasında bulunan ve saray bahçesi olarak yaptırılan Tuileries Park, 17. yüzyılda Le Notre tarafından yeniden tasarlanmış ve halka açılmıştır. Tuileries Park, Fransız Devriminden günümüze kadar Parislilerin sıkça kullandıkları en önemli kent parklarından birine dönüşmüştür. Bois de Boulogne, 1852-58 yılları arasında Nepoleon için av parkı olarak tasarlanmış olup [3], günümüzde Parisin en büyük ikinci kamusal kentsel yeşil alanıdır. Luxemburg Bahçeleri, 1612 yılında eski Fransa kraliçesi ve Medici ailesinin üyesi Marie de Medici tarafından Pariste yaptırılan saray bahçesidir. Park, Parisin kent merkezinde önemli bir kamusal yeşil alan olup geniş çim alanları, ağaç dizileri, çiçek tarhları ve Medici Çeşmesi ile ünlüdür [3]. Yine Pariste bulunan Park Floral, 13. yüzyılda kraliyete ait av alanı olarak tasarlanan Bois de Vincennesin bir bölümüdür. Napoleon III, Bois de Vincennesin büyük bir bölümünü halka açmıştır ancak Park Floralın olduğu kısım askeri alan olarak bırakılmıştır; daha sonra 1969 yılında bu alanda kalıcı bir çiçek sergi alanı yaratılması kararlaştırılmıştır [4].

 

ŞEHRİ GÜZELLEŞTİRME HAREKETİ VE KENT PARKLARI

19. yüzyıl kenti Endüstri Devrimi sonrası hızlı bir değişime uğramıştır. Yeni teknolojik gelişmeler kentin şekillenmesinde rol oynayan etmenler olmuştur. 1850lerden itibaren değişen kent yapısı, sağlıksız yaşam koşullarına neden olmuş, bunu önlemek için 1890larda çeşitli kent hareketleri ortaya atılmıştır. Bu hareketlerden Amerikada en etkili olanı, sağlıksızlaşan yaşam koşullarının kentlerde düzeltilmesi için 1899 yılında başlatılan Şehri Güzelleştirme Hareketidir. Bu hareketin amacı, mimari olarak kentlere kimlik kazandırmanın yanı sıra, kentlerde yeşil alanlar planlayarak sosyal ve fiziksel iyileştirme sağlamak olmuştur. Bu hareketin öncülerinden F.L. Olmsted, Amerikada gerçekleştireceği Şehri Güzelleştirme Hareketi için Avrupa kentlerine geziler düzenlemiş, özellikle Londra ve Pariste bulunan kent parklarından etkilenmiştir. Londrada Hyde Park ve Regents Park, Pariste Tuileries Park, Luxemburg Bahçeleri ve Park Floral de Paris, ve Münihte bulunan Englischer Garten, Olmstedi etkileyen kamusal yeşil alanlar olmuştur. Bu alanlar tasarlandıkları ilk dönemlerde kraliyete ait av alanları olarak kullanılmış, daha sonra kamuya açılmıştır. Sanayi Devriminde en çok etkilenen ve yoğun kentleşmeye maruz kalmış İngiltere, Fransa ve Almanyanın kentlerinde bulunan bu kamusal yeşil alanların sosyal hayatın iyileştirilmesinde ve yaşam kalitesinin yükseltilmesinde edindiği rol Olmstedi etkilemiş ve benzerlerini Amerikada yaratma fikrini edinmesini sağlamıştır.

Avrupada gördüğü büyük kentsel yeşil alanlardan etkilenen Olmsted, Amerikaya dönerek buradaki yaşam koşullarını iyileştirmek amacıyla kentlerde "kırsal" yaşamı deneyimletmek amacıyla büyük pastoral kent parkları tasarlamaya başlamıştır. En önemli eseri olan Central Park, 1857-1873 yılları arasında New Yorkun yoğun kentsel dokusu arasında kırsal ve pitoresk bir alan yaratmak amacıyla planlanmıştır. Central Park, kentsel gelişmenin peyzaj öğesi önderliğinde yaşandığı en önemli örneklerdendir. Olmsted, parkı çalışan insanların iş çıkışı gittiği ve şehrin gürültüsünden uzak vakit geçirebilecekleri yer olarak tasarlamaya çalıştığını belirtmiştir [5]. Aynı döneme denk gelen 1860 tarihli Boston Emerald Necklace, Olmsted tarafından Bostonın doğal drenajı olarak planlanmış ve kamusal yeşil alanları birbirine bağlayarak kamusal yeşil sistem oluşturmuştur.

Kentsel sistemler, Olmstede kadar kent ve peyzaj olarak iki farklı dokuda ele alınabilir. Bu durumda kentler, yüksek yoğunluklu binalar, ulaşım altyapıları, kirlilik, karmaşıklık ve sosyal stres yaratan alanlar olarak var olurken, buna karşılık "peyzaj", kent parkları, yeşil yollar ve bahçeler olarak kentleşmenin etkilerinden uzaklaşılan açık yeşil alanlar olarak tanımlanmıştır [6]. Olmsted sonrası değişen 19. yüzyıl Amerikan şehirlerinde peyzaj artık kent planlamasında yol gösterici bir eleman olmaya başlamıştır. Central Park, yoğun Manhattan gridleri arasında kentin formasyonuna etki eden bir kent öğesi, Emerald Necklace Bostonun su döngüsünü düzenleyen bir kentsel altyapı öğesi olarak planlanmıştır. Bu iki kent parkı örneği sadece estetik kaygı ile kentin içine kırsalı sokmakla kalmayıp, aynı zamanda kent sisteminin esnek ve sürdürülebilir çalışmasını sağlamıştır.

Endüstri Devrimi sonrası hammadde ve sömürgecilik yarışının neden olduğu I. ve II. Dünya Savaşları, pek çok Avrupa kentinin yıkılmasına neden olmuştur. Bu dönemde kentlerde bulunan kent parkları, tahliye ve ilkyardım alanları olarak kullanılmış, çıkan yangınların yayılmasının kontrol edilmesini sağlamıştır. Savaş sonrası yıkılan kentlerin tekrar kurulması ve eskiden kentin içerisinde bulunan endüstri alanlarının dışına taşınması sonrası kalan eski endüstriyel alanların ve mezbaha alanlarının yeşil alan olarak tasarlanması gündeme gelmiştir. Başkan François Mitterrand döneminde Paris, büyük bir kentsel dönüşüm içerisine girmiştir. François Mitterrandın Büyük Projeleri adı altında, 20. yüzyılda Fransanın sanat, politika ve ekonomideki rolünü sembolize etmek üzere Parisin mimari dönüşümünü içeren sekiz adet projeyi içermiştir [7]. Bu projelerde Mitterrand, kentteki eski endüstriyel ve mezbaha alanlarının kent parklarına dönüştürülmesi çalışmasını yürütmüştür. Bu çalışmalardan biri, yaklaşık 51 hektarlık Parisin eski bir mezbaha alanı için "21. Yüzyıl için Kent Parkı" adı altında öneri bekleyen 1982 Park de la Villette yarışması olmuştur [8]. Yarışmayı kazanan projenin sahibi Bernard Tschumiye göre 21. yüzyıl kentlisinin yaşam şekilleri ve ihtiyaçları, 19. yüzyıl kentlisinden farklıdır [9], dolayısıyla kent parkı projesinde her türlü değişime ve dönüşüme olanak sağlayan bir kavram olarak peyzajı, kentsel dönüşümün ana çerçevesi olarak önermiştir. Peyzaj sürecini kent programını yönetmek için kullanan bu proje, eski mezbaha alanı bir kent parkına dönüştürmüştür.

20. yüzyılın ikinci yarısında yaşanan kentsel dönüşüm döneminde eski endüstriyel alanlar yeni kent parkları olarak tasarlanmıştır. Kent içerisindeki bu alanlar, yeniden yapılanma sürecinde tarihin önemli tanıkları olarak endüstriyel miras adı altında korunmaya alınmış ve aynı zamanda edindikleri yeni kullanım ve formlarla kentlere yeni kimlik kazandırmışlardır [10]. 1975 yılında Richard Haag tarafından tasarlanan ve halka açılan Gas Works Park, kamunun kullanımına açılan ilk endüstri park örneklerindendir. Roterdamda bulunan ve West 8 tarafından tasarlanmış olan Schouwburgplein, dünyanın en önemli limanlarından olan Roterdamın endüstriyel kimliğini kentin önemli bir kamusal alanında mekansallaştırmıştır.

I. Dünya Savaşı sonrası dünyayı etkileyen modern sanat akımları ve II. Dünya Savaşı sonrası gelişen çağdaş sanat akımları, kent parkı tasarımlarını etkilemiştir. 1962de yayınlanan Silent Spring kitabı ile Rachel Carlson ve 1969 yılında yayınlanan Design With Nature kitabı ile Ian McHarg, dünyanın bozulan ekolojik dengesi hakkında ve bunun etkileyeceği peyzaj mimarlığı planlamaları ve tasarımları hakkında bir kırılma noktası yaratmışlardır. Artık tasarımlar yüzyıllardır süregelen estetik kaygı ile değil, aynı zamanda insanın doğa üzerindeki inanılmaz etkisinin azaltılması kaygısıyla hareket etmeye başlamıştır. 1960larda savaş sonrası çağdaş akımlardan biri olan, Amerika ve Avrupayı etkileyen Land Art akımı da, doğayı temel malzeme ve galeri olarak kullanmıştır. Bu akımdaki ana amaç, tehlike altında olan alanlarda yapılan tasarımlar ile dünyanın dikkatini çekmek ve farkındalık yaratmak olmuştur.

 

KENTİ BİR PEYZAJ OLARAK TASARLAMAK

21. yüzyılda peyzaj kavramı, çevrecilik ve küresel ekolojik aydınlanmaya, gelişen turizm ve kimlik yaratma olgusuna ve kentsel yayılmanın kırsala yaptığı etkilerin boyutlarına bağlı olarak değişim göstermiştir; bunun yanı sıra peyzaj, kavramsal olarak yerleri, bölgeleri, ekosistemleri, ağları, altyapıları ve geniş kentsel alanları organize edebilme yetisiyle çağdaş kent planlamasında alternatif dinamik bir ara kesit oluşturmuştur [6], değişen yaşam şekilleri ve insan ihtiyaçlarına göre yeniden teorize edilmiştir. Geride bıraktığımız yirmi yıl içerisinde peyzaj, çağdaş kentleşme için bir model olarak önerilmiştir. Peyzaj şehirciliği, ilk olarak 1997 yılında Charles Waldheim tarafından organize edilen "Peyzaj Şehirciliği Sempozyumu"nda konuşulmaya başlanmış olup, günümüzde peyzaj dinamiklerini mimari blokların alternatifi olarak öneren ve son yıllarda başarılı örneklerin görüldüğü kentleşme yaklaşımı olarak karşımıza çıkmıştır. Artık bu ölçekte kent parkları, kentlerin süreç içerisinde değişime adapte olmasını sağlayan ve değişen kamusal ihtiyaçları karşılayan öğeler olmuştur. James Cornerın High Line projesinde, eski bir demiryolunu, kentin kimliğine katkı yapan bir miras olarak korumuş, burayı lineer bir kent parkına dönüştürmüştür.

21. yüzyıl kent parkı tasarımlarının önemli hedeflerinden biri, kent sisteminin sürdürülebilirliğine ve yağmur suyu yönetimi gibi kentin altyapısına katkı sağlamaktır. Almanya tabanlı ofis Atelier Dreiseitlın Tanner Springs Park, Bishan Park gibi tasarımları, özellikle kentin su yönetiminin iyileştirilmesini hedefleyen tasarımlardır. Eski endüstriyel alanların rehabilite edilerek kentin yeşil altyapısına katılması ve kent parklarına dönüştürülmesi, kentlerin su yönetimine katkı sağlamakta, biyo-çeşitliliği artırmakta ve rekreasyonel alanlar yaratmaktadır. 2007 yılında Seattleda açılan ve Weiss/Manfredi Mimarlık tarafından tasarlanan Olympic Scultpure Park, eski bir endüstri alanının sanat müzesine dönüştürülmesine karar verilmesi sonrası rehabilite edilerek Downtown Seattleın önemli yeşil alanı olma özelliğine sahip kamusal parka dönüşümü projesidir. Proje ile birlikte yaratılan kent parkı, bir açık hava sanat müzesi olarak işlevlendirilmiştir. James Corner Field Operations tarafından tasarlanan ve 2035 yılında tamamlanacağı planlanan Freshkills Park [11], eski atık depolama alanının rehabilite edilerek Central Parkın 2,7 katı büyüklükte New Yorkun en büyük ikinci parkına dönüştürülmesi projesidir [12]. Bu proje, disiplinler arası çalışma olup, canlı habitatları, süksesyon ve hidrolojik sistem üzerine programatik önerileri ile eski-endüstriyel şehrin dönüştürülmesi için peyzajı araç olarak kullanması nedeniyle 21. yüzyıl peyzaj şehirciliğinin önemli bir örneğidir [8].

17. yüzyıldan itibaren kraliyete ait av alanlarının veya farklı işlevlerdeki yeşil alanların halka açılarak kamusal yeşil alanlar olarak yeniden değerlendirilmesi, Sanayi Devrimi sonrası kötüleşen kentsel yaşam koşullarının iyileştirilmesinde büyük rol oynamıştır. Şehri Güzelleştirme Hareketi adı altında sanayileşmeden kötü etkilenen Amerikan şehirlerinin yeniden yapılanma sürecinde Olmsted, Avrupada gördüğü kent parklarını bu şehirlerde yaratarak kentleri çevresel, ekonomik ve sosyal açıdan iyileştirmeyi hedeflemiştir. 19. yüzyılda Olmstedin tasarladığı kent parkları, kenti bir bütün olarak ele alarak kenti ve peyzajı entegre etmiştir. Bir kent modeli önerisi olarak peyzaj şehirciliği, aslında Olmstede ve yarattığı kent parklarına kadar uzanır. Günümüzde değişen ihtiyaçlara göre şekillenmeye devam eden kent parkları, kente ve kentliye sağladıkları servislerle kentin temel altyapısal öğelerinden biri kabul edilmekte ve tasarlanmaktadır.

 

 

KAYNAKLAR;

[1] Self, A., 2014. The Birds of London. A&C Black. ISBN 978-1-408-19404-1.

[2] Porter, R., 2000. London, A Social History, Penguin Books.

[3] Jarrassé, D., 2007. Grammaire des jardins parisiens : De lhéritage des rois aux créations contemporaines, ISBN-10: 2840964767.

[4] http://en.wikipedia.org/wiki/Parc_floral_de_Paris

[5] Olmsted, F. L., 1870. Public Parks and the Enlargement of Towns. Cambridge, MA: Printed for the American Social Science Association, 1870.

Pdf:http://isites.harvard.edu/fs/docs/icb.topic753413.files/11_Landscape%20Architecture%20City%20Planning/Olmsted_Parks.pdf

[6] Corner, J., 2006. Terra Fluxus. Charles Waldheim (Ed.). The Landscape Urbanism Reader, s.23, New York: Princeton Architectural Press.

[7] Simpson, J., 2003. Urban Design Politics,ocw.mit.edu. 22.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

[8] Waldheim, C., 2006. Landscape as Urbanism. Charles Waldheim (Ed.). The Landscape Urbanism Reader, s.23, New York: Princeton Architectural Press.

[9] Tschumi, B., 1983. Bernard Tschumi Architects, Parc de la Villette Competition Text, Paris.

[10] Aytaç, G., Kuşuluoğlu, D.D., Endüstri Parkları, Güney Mimarlık Dergisi, TMMOB Mimarlar Odası Adana Şubesi Yayını, Haziran 2012, No. 8, s. 46-49.

[11] The Municipal Art Society of New York

[12] New York City Department of Parks and Recreation

 

FİGÜRLER;

Fig 1. Tarihsel süreç içerisinde kentsel yeşil alanları şekillendiren önemli olaylar.

Aytaç, G. ve Kuşuluoğlu, D.D, 2015.

Fig 2. Hyde Park, Bois de Boulogne ve Englisher Garten

Url-1: , 13.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

Url-2 , 13.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

Url-3 , 22.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

Fig 3. Kent parkı konseptinin oluşumu.

Aytaç, G. ve Kuşuluoğlu, D.D, 2015.

Fig 4. Vaux ve Olmstedin Central Park Haritası ve günümüzde Central Park.

Thirteenth Annual Report of the Commissioners of the Central Park, 1870, New York.

Url-4 < http://moireosullivan.com/2011/10/03/cruising-around-central-park-new-york/>, 22.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

Fig 5. Boston Emerald Necklace.

Kuşuluoğlu, D.D., 2013. Boston Gezisi.

Fig 6. Park de la Villette

Yıldızcı, A.C., 2009. Paris Gezisi.

Fig 7. Gasworks Park, Seattle ve Schouwburgplein, Rotterdam.

Url-5< "Gas Works Park-2" by Shakespeare at en.wikipedia. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons - 27.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

Url-6 < https://www.flickr.com/photos/dede90/4913513556> 27.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

Fig 8. High Line ve Freshkills Park, New York.

Aytaç, G., 2012. New York Gezisi

Url-7 28.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

Fig 9. Freshkills Park, New York.

Url-8 The Municipal Art Society of New York < http://www.mas.org/category/fresh-kills/> 28.05.2015 tarihinde erişilmiştir.

Url-9 "Fresh Kills Park" by Source. Licensed under Fair use via Wikipedia - http://en.wikipedia.org/wiki/File:Fresh_Kills_Park.jpg#/media/File:Fresh_Kills_Park.jpg

 

 As well as urban parks serve to people with  a lot of recreation facilities, because of their huge scales they increase the biodiversity of city with housing  the flora and fauna and by this way   they provide the permanence of urban ecosystem and constitute of green infrastructure of the city as well. 

 

 


Paylaş: