21 Eylül 2015 Pazartesi
Prof. Dr. Cengiz ACAR
Karadeniz Teknik Üniversitesi
Orman Fakültesi
Peyzaj Mimarlığı Bölümü
GİRİŞ
Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de "kent parkı" olgusu nüfusun kalabalık olduğu yerleşim yerlerinde yaşayan insanlar ve kent ekosistemleri açısından oldukça önemli planlama araçlarındandır. Kentlerin nefes alma, çeşitli ve zengin aktiviteler sunma ve kentsel ekosistemlerin ana hücrelerini oluşturma özelliği olan kent parkları, Avrupada ve ABD başta olmak üzere dünyada son 200 yüzyıldır farklı bakış açılarıyla gelişim göstermektedir. New Yorkta Central Park, Londrada Hyde Park, Berlinde Tiergarten ve Münihte Englishgarten bulundukları kentlerin ana merkezlerinde kentin şekillenmesinden, kentlilerin belli başlı rekreatif ihtiyaçlarına ve hatta kent ekosistem hizmetlerinin arttırılmasına yönelik önemli işlevler sağlayan önemli örneklerdendir. Bu örnekler gerçekte bulundukları kentlerin en önemli peyzaj altyapılarını da oluşturmaktadır. Bununla birlikte kent gelişimlerine paralel olarak birçok kent parkının yapılması 21. yyın "yeşil rönesansı"nın devamı şeklinde süregelmektedir.
Ülkemizde ise Cumhuriyet Türkiyesinden kalan yeşil alanlar bir nevi mesire alanı şeklinde iken, şimdilerde kentlerin parkları durumunda şekillenmiş, özellikle son 20 yılda yapılan projeler ve uygulamalarla artık ülkemizdeki kentlerde de parklara olan talep gün geçtikçe daha da artmaya başlamıştır. Ülkemizdeki kentsel dönüşüm hareketleri, kentleşmede büyük etkisi olan büyükşehir olma yolundaki yaklaşımlar, nüfusun kırsaldan kentlere yönelik aşırı baskıları, bu yönde ülkemizdeki kentleşmenin nitelikli/niteliksiz çabaları ve buna bağlı olarak kent insanının doğal, ekolojik ve yeşilin arttırılmasına yönelik talepleri kent parklarının planlanması ve tasarımlarında yerel yönetimlere, plancı ve tasarımcılara önemli görevler yüklemiş durumdadır.
Bu yazıda, ülkemizin Doğu Karadeniz Bölgesindeki Trabzonun Arsin ilçesinde uygulanmış kent parkı olarak kıyısal bir alanın çevre ve peyzaj tasarımına yönelik proje çalışması örneklendirilmiştir.
PROJE ALANI, GENEL AMACI VE KAPSAMI
Proje alanı, ülkemizin Doğu Karadeniz Bölgesinde Trabzon Büyükşehir il sınırlarındaki Arsin ilçesinde yer almaktadır. Proje alanının konumu sadece Arsin ilçesi için değil, ilçenin Trabzon merkezine olan yakınlığından ötürü Trabzon kenti için de önemli bir değere sahiptir. Bu proje, Trabzonun büyükşehir ölçeğinde gelecek vizyonu bakımından, kent içlerinde eksikliği hissedilen yeşil alanlara yönelik ihtiyacın nitelikli bir biçimde geliştirilmesi, işlevsel, sürdürülebilir, yenilikçi, kimlikli mekanlar oluşturularak Trabzon ve Arsine uygun biçimde kent yaşamına kazandırılması amaçlarına yönelik kıyısal bir parkın planlanması ve tasarımına yöneliktir.

Bölgenin kentsel morfolojisi ve kentsel gelişim yapıları düşünüldüğünde son zamanlarda gelinen noktada kentsel stratejiler Trabzon kent ölçeğinde yeşil alan potansiyeli oluşturacak mekanlar olarak vadileri ve kıyısal alanları çok daha öne çıkarmaktadır. Bu nedenle, kent parkları tüm Karadeniz Bölgesinde olduğu gibi kıyılarda topografik yapıya bağlı kolaylıklardan ötürü uygulamada daha pragmatik algılanmaktadır. 2000li yıllardan itibaren bölgenin dantel gibi kıyılarını hiçe sayarcasına kent-kıyı ilişkisini göz ardı ederek oluşturulan sahil yolunun oluşturduğu problemler kaçınılmaz olmakla birlikte, Arsinde bu kent-kıyı ilişkisinin maksimize edilmesi yönünde kıyı alanı büyük bir kıyısal kent parkı olarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu yönde Arsin sahil yolu-kent ilişkisi yönünde gerçekte öncü bir yaklaşımı gerçekleştirmiştir. Arsin sahilinde uygulanan bu projenin en büyük özelliği, kıyı bandında yapılmış olan sahil çevre yolunun, yöre halkının denizle olan bağını koparılmasının önüne geçmiş olmasıdır. Bu proje yöre halkının denizle buluşmasını optimum düzeyde sağlamıştır. Projenin kapsamında çok sayıda etkinlik, eğlence, spor v.b. gibi mekanları barındırmasıyla, Trabzon ilinin ve bölgenin en önemli rekreasyon alanlarından biri olarak ortaya çıkmıştır.
PROJENİN TASARIM KONSEPTİ, TASARIM ANA KARARLARI İLE ÖNERİLEN ALAN KULLANIM ETKİNLİKLERİ
Projede tasarım konsepti, bozulan bölge kıyı peyzajının yeniden canlandırılması, kıyıya yönelik yeşil alanların olanaklarından yararlanabilen, bugünün ve yarının mevcutta bölgede koparılan kıyı-insan ilişkilerini önemseyecek yaşamsal kıyı parkı olarak insan-kıyı buluşmasının yeniden sağlanması olarak belirlenmiştir. Alanı bütüncül olarak ele almak ve bölgeye kimlik kazandırmak tasarımın ana hedeflerini oluşturmaktadır. Bölgenin ana odaklarından biri olması öngörülen alan, kentlinin sosyal etkileşim ve rekreasyonel açıdan kullanacağı bir çekim alanıdır. Birçok meydanın, yapısal işlevin, aktivitenin, mekanın ve kentsel kullanımın kesiştiği proje alanı bölgenin kalbi niteliğindedir.
Proje tasarlanırken;
-Kentsel bütünleşme,
-Kentsel geçirgenlik,
-Kent-kıyı bütünleşmesi,
-Etkinliklerin ve yeşil alanların sürekliliği,
-Yaya öncelikli mekan tasarımı,
-Çok amaçlı işlevlendirme,
-İnsan ölçeği,
-Çağdaş peyzaj ve mimari dil kavramlarının geliştirilmesi gibi bazı tasarım kavramları ve ilkeleri göz önünde tutulmuştur.
Alanda projenin ilk tasarım çıkış yaklaşımında, kıyıda kamusal bir yeşil alan oluşturma fikri ön planda olduğu için, Doğu Karadeniz Bölgesinin genelinde olduğu gibi -hatta Trabzon merkez (şimdiki Ortahisar Belediyesi)- yolun kıyıya bitişik değil, mevcut yolun geliştirilmesi ve bu şekilde kıyıda alan kazanılması fikri Arsin için özgün bir planlama yaklaşımı olmuştur. Zira sahil yolu geçtikten sonra Trabzon merkez de dahil yolun deniz tarafında kıyı dolgularına yönelik çalışmalar hızlanmıştır.
Tasarım fikrinin geliştirilmesinde Arsin Belediyesi ile ortak hareket edilerek Belediyenin asgari ihtiyaçları da göz önüne alınarak kıyı alanı kent parkı şeklinde tasarlanmaya çalışılmıştır. Bunun için yaklaşık beş yılda birçok proje seçeneği gündeme gelmiş, oluşturulan alternatif senaryo seçenekleri değerlendirilerek uygulamaya geçilmiştir. Projenin toplam alanı 200 bin metrekareden fazladır. Bulunduğu alan Trabzon kent merkezine yaklaşık 20 kmdir. Trabzonun büyükşehir olduğu düşünüldüğünde proje, sadece Arsin halkına değil Trabzonun bütününe yönelik ihtiyaçların karşılanması için tasarlanmıştır.
İşlevsel ve estetik yeşil alan/mekan organizasyonunun belirlenmesinde ana ilkeler olarak;
-Kamusal alan olarak kent ile kıyı arasında erişimi ve doğal ilişkiyi sağlamak,
-Kıyı kullanımlarına yönelik yeni bir kıyı kullanım kültürü oluşturabilmek,
-Kent kullanıcılarının benimseyebileceği etkinliklere olanak sağlamak,
-Nitelikli mekan oluşumu ve kullanımı sağlayarak kente yansıyacak doğal kentsel dönüşüm, değişim ve yeniden canlandırma stratejilerine zemin hazırlayabilmek,
-Geçmişte ilçenin cansız, donuk ve bölge ulaşımında durak noktası olmasının gerisinde kalmasından kaynaklanan negatif algıyı kırabilmek şeklinde işlevsel ve estetik mekânsal yaklaşımlar benimsenmiştir.
Bu amaçla projede her yaştan kullanıcıya imkan sağlayacak şekilde kentten parka olan dikey bağlantılar, kıyı boyunca süreklilik oluşturan, kısıtsız, rahat, geniş bir promenand yolu ve ikisi arasında Karadeniz Bölgesindeki yerleşimlerde sadece görebildiğimiz ve maalesef toplanma-buluşma mekanları olarak eksikliğini hissettiğimiz kıyıya yönelik farklı ölçülerde meydanların olması kıyı kullanımı açısından zenginlik sağlamıştır.
Projenin kuşkusuz en iddialı mekanlarından olan sahil yaya yolu önemli bir aks olarak ele alınmış, bunu destekleyen bisiklet yolları da bu yola ayrı bir değer katmıştır. Birçok aktiviteye olanak sağlayan, 24 saat yaşayan proje, içinde meydanlar, yeşil alanlar, seyir terasları, oturma üniteleri, süs havuzları, restoranlar, kafeler, çocuk oyun alanları, satış birimleri ve diğer hizmet alanları beraberinde alanın bir ucundan kuzey güney yönünde uzanan, projeye vurgu yapan bir SEYİR KÖPRÜSÜ barındırmaktadır. Farklı çıkmalar, cepler ve oturma duvarlarıyla sahil bandı tekrar tasarlanmış, yeni mekanlar oluşturulmuştur.
Projede yer alan belli başlı yapısal ve sosyal donatılar aşağıda verilmiştir:
YAPISAL BİRİMLER:
Otobüs Terminali
2 Restoran
Kır Düğünü Alanı
1 Çocuk Kulübü
4 Büfe
3 Kafe/WC
1 Mescit
1 Spor Tesisi
Satış Birimleri
SOSYAL DONATILAR:
Güvenlik ve Kameralı Kontrol Noktaları
Otopark
Çocuk Oyun alanları
Yürüyüş/ Gezinti Yolları
Bisiklet/ Koşu Parkurları
Süs Havuzları
Dinlenme Alanları ve
Kent Mobilyaları
Çok amaçlı Spor Sahaları
1 Futbol Sahası
1 Basketbol Sahası
2 Voleybol Sahası
1 Tenis Kortu
Hizmet Donatıları
SERT VE YEŞİL DOKUDA BİTKİSEL TASARIM KARARLARI
Proje alanında hemen hemen mevcut bir yeşil öge yer almadığı için, alanın yeşil doku karakteristikleri ve bitki kompozisyonları yeniden tasarlanmıştır. Alanın sert zemin-yumuşak zemin ilişkisi belirli bir proporsiyonda, karayolu, kıyı erişimi ve ana sirkülasyon bağlantılarını da göz önüne alacak biçimde formal olarak tasarlanmış, peyzajın yeşil elemanları olarak mekan oluşturmada zemin, düşey ve örtü şeklindeki işlev oluşturacak bitkiler formal bir düzende seçilmiştir.
Projenin formal deseni içinde monotonluğu kırmada ana alana egemen olmada en önemli bölgesi bir futbol sahasından da büyük olan organik biçimli etkinlik çayırının yer almış olmasıdır. Bu alan serbest etkinliklere imkan sağlarken zemin karakterinin en çok hissedildiği bir bölge olmaktadır. Bunun çevresindeki sert zeminden oluşan meydan ve batı yakasındaki grid şeklindeki çim alanlar bitkilendirme açısından ferah tutulmuş, böylelikle deniz manzarasının engellenmesi önlenmiş, yatay sirkülasyonda bu alanlar farklı görsel görünümler ve Vistalar oluşturmuştur. Yani alanın herhangi bir noktasından diğer bir noktasında bakıldığında görüş alanı her zaman açık tutulmuştur.
Bitkisel tasarımda gölge oluşturmak, kitle-boşluk etkisi yaratmak, renk-koku-doku özelliklerini öne çıkarmak ve bu şekilde mekanlar oluşturmak mümkün olduğu için sınır, koruma, perdeleme, mekan tanımlamada ve yay sirkülasyonunu güçlendirmede bitkilerin özelliklerinden yararlanılmıştır. Özellikle sirkulasyonu sağlayan yatay ve dikey erişim aksları bitkilendirme ile güçlendirilmeye çalışılmıştır. Bu sirkulasyon alanlarının yatay olanlarında Platanus orientalis (Doğu Çınarı), dikey olanlarında Betula alba (Huş) alanı karakterize etmektedir. Yöreye has Laurocerasus officinalis (Karayemiş), herdem yeşil özelliği ve mekânsal sınırlama açısından çit formunda kullanılmıştır. Projenin zenginleşmesinde büyük meydanda Magnolia grandiflora (Büyük çiçekli Manolya), küçük meydanlarda ise Laurus nobilis (Defne) özellikle seçilmiştir. Karayoluna bakan bölümlerde ise Cercis siliquastrum (Erguvan) ve hem etkinlik çayırının çevresinde hem de grid yeşil çim alanlarının belirli bölümlerinde Prunus serrulata (Süs kirazı) kullanılmıştır.
Bitkilendirmenin ve yeşil alan organizasyonunun bu şekilde esnek tutulması gelecekte mevcut park alanının yurtdışında gördüğümüz esnek dönüşen sergi mekanlarına veya koleksiyon alanları şeklinde değerlendirilmelerini mümkün kılmaktadır.

ÖNERİLER
Proje tasarımı ve uygulaması yapılan ARSİN SAHİL YOLU DOLGU ALANI ÇEVRE VE PEYZAJ TASARIM PROJESİ, hem tasarım anlamında hem de uygulama anlamında tasarımcı, uygulayıcı, yerel yönetim düzeyi ile mesleki olarak planlama ve tasarım disiplinleri açısından önemli kazanım ve deneyimler sağlamıştır. Ürün olarak "Trabzon Arsin Sahil Dolgu Alanı Peyzaj Tasarım Projesi" Plant Dergisi tarafından "Uygulanmış Proje" alanında ödüle layık görülmüştür. Doğal olarak bu tür projeler ödül almak için yapılmamakla birlikte, ülkemizin bu yöndeki projelerini destekleme yönünde bu yaklaşımlar sevindiricidir.
Proje tasarım ve uygulama yönünden ülkemiz kent parkları noktasında önemli deneyimler elde etmiş ve etmeye devam etmektedir. Ancak bu tür yeşil alanların gerek fiziksel, gerekse sosyal açıdan sürdürülebilirliğini sağlamak gerekir. Bakım maliyeti, devamlılığı, etkinliklerin planlanması gibi birçok başlık kent parkları için soru işaretleri oluşturmaktadır. Bu nedenle kent parklarında uzun vadede yönetim planlarına ihtiyaç vardır.
TRABZON ARSİN SAHİL YOLU PARKI
PROJE ADI: ARSİN SAHİL YOLU DOLGU ALANI ÇEVRE TASARIM PEYZAJ PROJESİ
KONUMU: Trabzon- Arsin
İŞVEREN: Arsin Belediyesi
PROJE FİRMASI: PTM Proje Tasarım Merkezi
PROJE DANIŞMANLIĞI: KTÜ Peyzaj Mimarlığı Bölümü
YÜKLENİCİ FİRMA: Kardeş Müh.
TESLİM TARİHİ: Mayıs 2014
TOPLAM ALAN: 220.000 m2
UYGULAMA MALİYETİ:18.600.000TL
PROJE DANIŞMANLARI
PROF. DR.CENGİZ ACAR (KTÜ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ)
YRD.DOÇ DR.HABİBE ACAR (KTÜ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ)
YRD.DOÇ.DR.ENGİN EROĞLU (KTÜ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ)
ÖĞR.GÖR.KADİR GÜNAY (KTÜ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ)
PEYZAJ PROJE TASARIM EKİBİ
PEY. YÜK.MİMARI ASLI GÖZDE GEL (KTÜ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ)
PEY. MİMARI FATİH BEKİRYAZICI (KTÜ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ)
PEY. MİMARI GÜLŞAH AYDOĞDU (KTÜ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ)
PEY. YÜK.MİMARI ENGİN AKTAŞ (PTM PROJE TASARIM MERKEZİ)
PEY. MİMARI RAMAZAN AYVAZ (PTM PROJE TASARIM MERKEZİ)
PEY. YÜK.MİMARI KENAN AYDINOĞLU (PTM PROJE TASARIM MERKEZİ)
PEY. MİMARI ASUMAN DUMAN (PTM PROJE TASARIM MERKEZİ)
PEY. MİMARI FARUK MAKULOĞLU (PTM PROJE TASARIM MERKEZİ)
PEY. YÜK.MİMARI ÖZGE ÖZARMAN (PTM PROJE TASARIM MERKEZİ)
MİMARİ PROJE TASARIM EKİBİ
MİMAR ALİ KEMAL ŞEREMET (MODERN MİMARLAR)

Position of project area not only for Arsin district also it is very important value for Trabzon city because of its closeness to center. This project intended to develop the necessity to qualified new green areas with respect to future vision of Trabzon in metropolitan scales. Also planning and designing a park project which aimed to gain a coastal park to city life of Trabzon and Arsin by building functional, sustainable, innovative and identified areas.


