Kentsel Yaşama Katkıları Yönünden “SU” yun Tasarım Biçimleri

Kentsel Yaşama Katkıları Yönünden “SU” yun Tasarım Biçimleri
  Arş. Gör. Büşra EZENCİ
  15 Aralık 2017 Cuma

 

Araş. Gör. Büşra EZENCİ

Süleyman Demirel Üniversitesi

Mimarlık Fakültesi

Peyzaj Mimarlığı Bölümü

 

Araş. Gör. Mert ÇAKIR

Doç. Dr. Mehmet TOPAY

 

Günümüze kadar gelen sürece bakıldığında, insanoğlunun yaşam kaynağı olarak kabul edilen su, peyzaj tasarımında yer alabilecek önemli bir öğe haline gelmiştir. Huzur, neşe, hareket, serinletme, rekreasyon, renk, ses ve ışık gibi sayısız özelliklere sahip olan su, terapi edici özelliği ile bulunduğu mekanda insanları rahatlatıcı, stresten uzaklaştırıcı etkiye sahip olan çok yönlü bir tasarım öğesidir (Rees ve May, 2002).

Son yıllarda ekoloji ve kültür bilincine sahip tasarımcılar tarafından, insanlara kentsel alanlar yaratmak üzere doğal süreçler ve suyun estetik özellikleri bir araya getirmeye çalışılmaktadır. Bu tür projelere "su peyzajları" adı verilmiştir. Su peyzajları kamusal park ve meydanlarda inşa edilmiş su elemanları olup; kent peyzajlarımızda suyun rolünü ortaya koyarak insanların suyun özelliklerini dokunma, görme ve ses yoluyla deneyimlemesine olanak sağlarlar. Su kaynaklarına bu şekilde yaklaşımın arkasındaki gerekçe; insanların suyun güzellikleri ile ilişki kurabilecekleri sürdürülebilir ve güzel kentsel açık alanlar üretmesidir (Oğuz ve Çakcı, 2010).

Beş duyuya birden hitap edebilen bir planlama aracı olan su; sıvı ve katı hallerde, hareketli ve durgun olarak, çok çeşitli formlarda kullanıldığında ve bir kompozisyon içinde yer aldığında, ilgi çekici mekânlar ortaya çıkmaktadır (Akkan, 1994). Günümüzde su kullanımları gerek sanatsal gerekse işlevsel özellikleri ile peyzaj mimarlığı meslek disiplini tarafından ele alınmaktadır.

 

 

KENTSEL YAŞAMDA SU

 

İnsanlar yoğun kentleşmenin yaşattığı baskılardan kurtulmak için, doğaya yönelme eğilimindedir. Ancak bu durum çeşitli nedenlerle her zaman mümkün olmadığından, doğayı yaşanan ortama taşıma yoluna gidilmiştir. Kent içinde küçük doğa parçaları (parklar, bahçeler gibi), kent dışına çıkabilenler için piknik ve kamping alanları ile tatil köyleri gibi dinlenme yöreleri oluşturulmuştur. Doğanın ayrılmaz bir parçası olan su ise, hem kırsal hem de kentsel alanlarda bir mimari eleman olarak, doğal ya da biçimlendirilmiş şekli ile planlamada yer almış veya doğrudan mimariyi biçimlendirmiştir (Akkan, 1994).

Kentsel alanlarda su elemanları pek çok farklı form ve biçimde görülmektedir. Hepsinin altında yatan kullanım nedenleri, bulundukları mekânın özelliklerine ve tasarım konseptine bağlı olarak değişir. Bunlar görselliğin, psikolojik ve işitsel nedenlerin ön planda olduğu estetik nedenler olabileceği gibi, mekânın konforunu artırıcı, fonksiyonel nedenlerde olabilir (Erdal, 2003).

Estetik nedenler açından su öğesinin kullanımı incelendiğinde; tasarımcının çoğunlukla mekâna suyu görsel bir öğe olarak dâhil ettiği görülmektedir. Su uyandırdığı pek çok duygu ile bulunduğu mekânda odak noktası olarak rol oynamaktadır. Odak noktası olma özelliğinden dolayı da bulunduğu mekânda baskın bir karaktere sahiptir. Bulunduğu mekân formunu belirleyebilirken, suya verilecek farklı bir form da, destekleyici su oyunları, aydınlatma tasarımı ile mekânın özelliklerini değiştirebilir (Erdal, 2003).

Estetik nedenlerin diğer bir alt başlığı olan psikolojik nedenler açısından suyun kullanımı incelediğinde ise; diğer materyaller ve elemanlarla karşılaştırılamayacak kadar kuvvetli bir manyetik gücü vardır. İnsanların akuatik çevrelere olan tepkisi suyun görselliğinin yanı sıra sesinden, kokusundan ve temasının yarattığı histen kaynaklanmaktadır (Erdal, 2003).

Estetik nedenlerin son alt başlığı olan işitsel nedenler ise; insanların işitsel olarak su sesine yönelme eğilimleri suya olan önemi ve talebi artırmaktadır.

Fonksiyonel nedenler açısından suyun kullanımı incelendiğinde; iklimsel konfor, gürültü kontrolü, sirkülasyon ve rekreasyonel amaçlar açısından kullanımlar ortaya çıkmaktadır.

İklimsel konfor açısından su kentsel mekânda havayı ve sıcaklığı dengelemek için kullanılmaktadır. Gürültü kontrolünde özellikle trafik, sanayi, eğlence mekânları ve insanlardan kaynaklanan gürültüye karşı, kentsel mekânlarda bir tampon görevi yapmaktadır. Sirkülasyon kontrolünde ise suyun sınırlayıcı ve engelleyici özelliğinden dolayı mekanları ayırmak, düzeni sağlamak amacıyla kullanılır. Son olarak suyun rekreasyonel amaçlar açısından kullanım ise; yüzme, avlanma, sörf, su ve buz kayağı, gibi rekreasyonel faaliyetlerde kullanıldığı görülmektedir.

Kentsel mekânda su fonksiyonel ve estetik amaçlı olarak temelde; durgun, hareketli ve ikisi birlikte olmak üzere 3 şekilde, iki ve üç boyutlu olarak kullanılmaktadır. Suyun mekânda iki boyutlu olarak kullanımından kasıt durgun su elemanlarıdır (havuzlar, göller, denizler, zaman zaman nehirler gibi).

Durgun su yüzeyleri çevresindeki oluşumları ve gökyüzündeki objeleri yansıtarak ayna görevi görmekte, perspektifi güçlendirip, mekânı genişletmenin yanı sıra insanlar tarafından seyredilen bir ortam oluşturmaktadır. Estetik anlamda, insan üzerinde her şeyden önce dinlendirici ve sakinleştirici etkisiyle rahatlık duygusu yaratmakta, aynı zamanda serinlik hissi de vermektedir. Durgun su yüzeyleri, modern mimaride, ışığı yansıtarak, aydınlatıcı bir öğe olarak da kullanılmaktadır (Akkan, 1994).

Durgun su elemanları çeşitli materyallerle, çeşitli amaçlarda, içinde yer alacağı mekânın form ve konseptine göre çeşitli biçimlerde kullanılırlar. Bunlar yüzme havuzu, süs havuzu, kuş havuzu, balık havuzu veya çocuk oyun havuzu şeklinde olabilir. Ayrıca fonksiyonuna göre derinliği, rengi, dokusu ve çevresel düzenlemesi de farklılaşabilir (Erdal, 2003).

Durgun su elemanlarından biri olan havuzlar; kullanım amaçları ve işlevlerine göre (süs havuzları, yansıma havuzları, su bitkileri havuzları, su bahçeleri ve yüzme havuzları) değişik şekillerde değerlendirilen su elemanlarından biri olarak görülmektedir. Seyir amaçlı kullanılan süs havuzları formal ve informal şekilde olabildikleri gibi mekânın özelliklerine göre farklı boyutlarda tasarlanabilirler.

Çeşitli malzemelerden yapılmış olan objelerle suyun farklı şekillerde ve boyutlarda bir araya gelmesiyle ortaya çıkan heykelli havuzlar, farklı yükseklilerde ve yönlerde yerleştirilmiş havuzlardan oluşan kademeli havuzlar, suyun değişik biçimler kazanarak fışkırması için farklı şekillerde tasarlanmış fıskiyeli havuzlar, son yıllarda doğayı örnek alınarak yapılan, doğal taşların arasından fışkıran küçük bir kaynak şeklindeki su tasarımlarından oluşan havuzlar da durgun su elemanlarına örnek olarak gösterilebilir (Akkan, 1994).

Doğayla mimarinin oluşturduğu güzel görüntülerin oluşturacağı yansımanın tamamen görünmesi ve kesintisiz olması için; havuzun formal olması gereken yansıma havuzlarında; suyun yansıtma özelliğinden faydalanarak mekâna derinlik ve canlılık kazandırılarak mekana hoş etkiler bırakması amaçlanmaktadır (Zaloğlu, 2006).

Bahçelerde, su içinde yetişebilen bitkilerin bulunduğu su bitki havuzları, günümüzde park ve bahçeleri renklendiren, gerek görünümleri gerekse yapıları ile güzel peyzajlar ortaya koyan unsurlardır (Akkan, 1994). Yüzme havuzları ise serinleme ve yüzme gibi fonksiyonları nedeni ile rekreasyon alanlarında, bazen de büyük parklarda planlanan yapılar olarak karşımıza çıkmaktadır.

Peyzaj içinde doğal halde veya sonradan tasarlanmış olarak bulunabilen durgun su elemanı olan göl ve göletlerin tasarımında yer seçimi genellikle jeolojik ve topoğrafik yapı ile doğrudan ilişkilidir (Cendere, 1998).

Su perdesi ağırlıklı olarak iç mekânlarda, özel önlemler ve işletme koşulları ile sınırlı olarak dış mekânlarda uygulanabilir dekoratif bir su yapısıdır. Dekorasyonda perdeleme, ayırma amacı ile de kullanılabileceği gibi ortamın nemini yükselteceği dikkate alınmalıdır (Zaloğlu, 2006). Kuşluklar ya da suluklar; yapımları son derece kolay olan bahçelere hem estetik hem işlevsel zenginlik katan; ev bahçelerinde, çatı ve teras bahçelerinde kullanılabilen su elemanlarıdır.

Hareketli olan su elemanları ise mekânda yükseklik ya da derinlik içeren üç boyutluluğu simgelemektedir. Doğada ya yağmur şeklinde yağmakta ya da yer altı suları, kaynaklar, akarsular ve şelaleler şeklinde bulunmakta olan bu su elemanları ortamda hareketlilik ve ses oluşmaktadır. Bu özelliklerinin yanı sıra insanlar tarafından seyredilebilen su oyunları; suyun rengi, çeşitli şekillerde akışı ve yapılan aydınlatmalar ile mekânda ses, renk ve canlılık oluşturmakta ayrıca insanda neşeli, coşkulu, eğlendirici izler bırakmaktadır (Akkan, 1994).

Hareketli su, hem göze hem de kulağa hoş gelerek yarattığı heyecan ve dinamizm ile bulunduğu mekâna hayat katar. Durgun sudan farkı, görselliğin yanı sıra işitsel zenginliğe sahip olmasıdır. Canlılık duygusu uyandıran bu etkili elaman aynı zamanda etrafa yaydığı tazeleyici ve serinletici havayla farklı bir atmosfer sunar (Cendere, 1998).

Hareketli su elemanlarından biri olan kaskatlar ve çağlayanlar, inişin yarattığı etkiyle aşağı inen suyun çarpıcı gücünü iletirler. Suyun düşük kotlar boyunca, herhangi bir nesne üzerinden çeşitli yüzeylere ve formlara doğru hareketiyle ortaya çıkarlar (Cendere, 1998). Kullanıldığı mekânda odak noktası haline gelen bu su elamanları insanlar üzerinde heyecan ve hayranlık duygusu bırakırlar.

Fıskiyeler; yer çekimi gücüne karşı suya basınç uygulanarak suyun fışkırması ve sonra tekrar aşağı inmesi ile ortaya çıkan estetik özelliklerinin yanı sıra, püskürtme yoluyla su yüzeyini temizleme, suyu nakletme vb. fonksiyonel özellikleri sahip olan hareketli su elemanlarıdır (Zaloğlu, 2006). Su gösterilerinin önemli birer parçası olan fıskiyeler suyun değişik şekiller alarak farklı etkiler yaratmasını sağlar. Tarih içinde pek çok amaçla yapılmış olan ve yapımında kullanılan malzemesi ve süslemeleriyle ilgi odağı haline gelen, kaskatlar ve fıskiyelerin katkısı ile görkemli su gösterilerin yapıldığı çeşmeler; içinde bulunduğu mekânın simgesi haline gelebilmektedir.

 

SU ELEMANLARININ ÇEKİCİLİĞİNİN ARTIRILMASI İÇİN NELER YAPILABİLİR?

 

Suyun kullanım amaçları, kullanım şekilleri, mekâna kattığı anlam açısından ülkemizdeki ve yurtdışındaki örnekleri incelediğimizde kentsel mekânda suyu estetik açıdan daha etkili kullanabilmek için su elemanlarında aydınlatma, ses gösterileri, heykeller ve bitkilerin kullanımı karşımıza çıkmaktadır.

Parklarda, meydanlarda ve bahçelerde aydınlatma tasarımı ile birleştirilen gölet ya da havuz ve bunların üstündeki fıskiyelerin ve çeşmelerin aydınlatılması tasarıma çarpıcı, dinamik etkiler ile canlılık katar (Cendere, 1998). Günümüzde sergileme tekniğinde çok gelişmiş ses ve ışık düzenleri su gösterileri içinde yer almaktadır (Erdal, 2003). Suyun müzik ile akması yani müzikli fıskiyeler su yapılarında çokça kullanılan uygulamalar arasındadır.

Bitkilendirme su elemanlarının çekiciliğini arttırmadaki en etkili ve en az çaba isteyen yöntemlerden biridir. Su elemanlarının bitkilendirilmesinde dört temel sucul bitki grubu kullanılır. Bunlar su nilüferleri, suda yüzen sucul bitkiler, sualtında yetişen sucul bitkiler ve su kıyısı bitkileridir (Erdal, 2003).

Heykel ve plastik öğeler bir fikri ya da bir düşünceyi kendine has tekniklerle ifade eden, peyzajın estetik ve fonksiyonel yönden niteliklerini artıran, mekâna anlam kazandıran elemanlardır. Kentsel mekânlarda kültürlerarası etkileşimin desteklenmesinde, tarihi referansların çıkarılmasında, görsel kalitenin yükseltilmesinde su ve plastik öğeler birbirini destekleyen iki güçlü tasarım öğesi olmuştur (Erdal, 2003).

Sonuç olarak suyun kentsel mekânda estetik ve fonksiyonel olarak kullanımına dair tüm veriler incelendiğinde insan hayatında önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir. Günümüzde kentleşmenin artması ile insanlar nefes almak ve kent baskısından biraz olsun uzaklaşmak için rekreasyon alanlarına ihtiyaç duymaktadır. Dolayısıyla kentlerdeki mevcut rekreasyon alanları sayısının ve çeşitliliğinin artırılması gerekmektedir. Bu döngü içerisinde rekreasyon alanlarında kullanılan su elemanlarının farklı tasarım ve uygulamaları peyzaj mimarlığı ile ortak çalışmada buluşabilecek pek çok meslek disiplini tarafından sağlanmaktadır. Ortaklaşa olan bu çalışmaların yürütülmesi ile birlikte; hareketli ve durgun suların bir arada kullanıldığı, ışık, ses ve renk ile su oyunlarının yapıldığı, plastik obje ve heykellerle su tasarımların desteklendiği peyzaj alanları oldukça dikkat çekici hale gelmektedir.

 

 

KAYNAKLAR:

Akkan, O. 1994. Dış Mekânda Tasarım Öğesi Olarak Su. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 195sf.

Cendere, A. 1998. Su Elemanının Kentsel Mekânlarda ve Yeşil Alanlarda Kullanımı. İstanbul Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 202sf.

Erdal, Z. 2003. Su Elemanlarının Kentsel Mekânlarda Kullanımı "İstanbul Örneği". İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 220sf.

Oğuz, D., Çakcı, I. 2010. Su Peyzajı Projeleri, Kültür ve Doğayı Buluşturmak İçin Peyzaj Tasarımı ve Doğal Süreçleri Nasıl Bir Araya Getirir? Boston Park Sistemleri Örneği ve Güneş Şehir. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi 2(2), 223-229.

Rees, T., May, P. 2002. Su Bahçeleri Tasarım Kitabı, Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, İstanbul, ss: 144.

 

Zaloğlu, A, 2006. Ankara Kent Parklarında Suyun Gösteri Elemanı Olarak İrdelenmesi. Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 178sf.

 

When all the data about aesthetic and functional use of water in urban space are examined, it is seen that it has an important place in human life. Today, with the increase of urbanization, people need recreation areas to breathe and to get away from city pressures. The different design and applications of water elements used in recreation areas are provided by many professional disciplines that can meet in cooperation with landscape architecture.


Paylaş: