KENTSEL YEŞİL ALANLARDA SU TASARRUFU SAĞLAMAYA YÖNELİK ÇÖZÜM ARAYIŞLARI

KENTSEL YEŞİL ALANLARDA SU TASARRUFU  SAĞLAMAYA YÖNELİK ÇÖZÜM ARAYIŞLARI
  Doç. Dr. Kürşad DEMİREL
  1 Mayıs 2017 Pazartesi

 

Doç. Dr. Kürşad DEMİREL

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi

 

 

Kentsel yeşil alanlarda sulama ile uğraşan yetkililerin temel amaçları, bitkilerin yeşil kalması ve görüntü estetiğinin bozulmamasıdır. Günümüzde, su kullanımındaki artış ve enerji tüketim harcamalarının toplam bakım masrafları içerisindeki yoğunluğunun artması, pek çok sulama suyu kullanıcısını su yönetimi konusunda daha fazla düşünmeye yöneltmiştir. Dünyadaki su kaynakları küresel ısınmanın etkisiyle her geçen gün azalmaktadır. Bununla birlikte, nüfusun ve sanayinin artması ile miktar ve kalite açısından azalan su kaynaklarının etkin kullanımını sağlayacak yeni teknolojik çözümlere ihtiyaç duyulmaktadır (Demirel, 2012). Bu sebeple, kentsel yeşil alanlarda su kaynaklarından etkin yararlanabilecek ve buna bağlı olarak su tasarrufu sağlayacak yöntemlerin araştırılması gerekmektedir.

Kentsel yeşil alanlar genellikle farklı türdeki ağaçlar, çalılar, süs bitkileri ve çim bitkisinden oluşmaktadır. Bunlar içinde en fazla yetiştirilen ve en çok su tüketen bitki çimdir. Bu nedenle özellikle çim bitkisinde su kullanımının azaltılmasına yönelik tedbirler ön plana çıkmaktadır. Çim bitkisinde sulama, yarı kurak ve kurak bölgelerde daha yaygın olmasına rağmen, özellikle rekreasyon alanlarının sürekli yeşil kalması istenildiğinden dolayı nemli iklim bölgelerinde de yaygın olarak yapılmaktadır (Carrow vd., 1990). Çim bitkisinin su tüketimi; çimin çeşidine, iklim koşullarına, sulama programına ve kültürel işlemlere (biçim ve gübreleme) bağlı olarak değişmektedir (Richie vd., 2002). Peyzaj alanlarında görsellik ön planda olduğu için kısıtlı sulama uygulamaları genellikle yapılmamaktadır. Bu nedenle, kentsel yeşil alanlarda su tasarrufu sağlayacak yöntemlerin kullanımı son derece önemli olmaktadır. Peyzaj alanlarında genellikle yağmurlama, damla ve geleneksel sulama yöntemleri kullanılmaktadır. Söz konusu yöntemlerin peyzaj alanlarındaki uygulanış şekilleri aşağıda açıklanmıştır.

 

 

YAĞMURLAMA SULAMA YÖNTEMİ

 

Peyzaj alanlarında özellikle çim alanlarında (golf alanları, futbol sahaları, park ve bahçeler) en çok kullanılan yöntemdir. Bunun nedeni, söz konusu yöntemin, bitkilerin doğal su alma yolu olan yağışa en yakın sulama şekli olmasıdır (Smith, 1997). Kullanılabilir su tutma kapasitesi düşük, su alma hızı yüksek, hafif bünyeli topraklarda, özellikle ekonomik değeri yüksek ve topraktaki nem eksikliğine duyarlı bitkilerin sulanmasında kullanılabilecek en uygun yöntemlerinden birisidir (Yıldırım, 1996). Buna rağmen, rüzgarlı bölgelerde eş su dağılımının bozulması yöntemin dezavantajlı yönüdür.

Kentsel yeşil alanlarda estetiğin ön planda olmasından dolayı klasik yağmurlama başlığı yerine gömülü ya da yukarı çıkışlı (pop-up) yağmurlama başlıklarının kullanılması gerekmektedir. Son yıllarda, söz konusu başlıklar ülkemizde de peyzaj alanlarında sıkça kullanılmaya başlanılmıştır. Peyzaj alanlarında uygulanan sulama projeleri genellikle iklim, toprak, bitki, uygulandığı alan vb. kriterler göz önüne alınmadan peyzaj projesi üzerinden çizilmektedir. Bunun sonucunda da yanlış seçilen yağmurlama başlıkları ve bunların araziye düzensiz bir şekilde yerleştirilmesi neticesinde maliyet artışının yanı sıra hem yeknesak olmayan bir su dağılımı meydana gelmekte, hem de aşırı su uygulanarak yüzey akışının oluşmasına sebep olmaktadır (Demirel ve ark., 2006). Bunun gibi yanlış uygulamalar sonucunda, estetik bir görüntü oluşmamakta ve özellikle refüj alanlarında suyun karayoluna akması nedeniyle trafik açısından tehlikeli bir durum meydana gelmektedir. Ülkemizde sulama sadece toprağın ıslatılması olarak düşünülmekte, toprağın ve bitkinin su istekleri genellikle göz önüne alınmamaktadır. Sulama sistemlerinin projelenmesinde gerekli teknik özelliklere uyulmadan yapılan sulama, estetik bir görüntü oluşturmadığı gibi suyun boş yere harcanmasına da neden olmaktadır (Demirel ve ark., 2006).

Peyzaj alanlarında özellikle çim dışındaki ağaç ve çalı bitkilerinin sulanmasında kullanılan bir diğer yağmurlama yöntemi de mini yağmurlama sulamadır. Bu yöntemde çok küçük yağmurlama başlıkları kullanılmaktadır. Mini yağmurlama yönteminde lateral hatlar damla sulama yöntemiyle aynı olmakla beraber, hat üzerine istenilen yerlere başlık yerleştirilebilir.

 

DAMLA SULAMA YÖNTEMİ

 

Damla sulama sistemleri; topraküstü ve toprakaltı diye iki kısıma ayrılmaktadır.

 

1)      Topraküstü damla sulama; peyzaj alanlarında özellikle ağaç, çalı ve yer örtücülerde kullanılan bir sulama yöntemidir. Son yıllarda kentsel alanlarda süs bitkileri ve çiçeklerin sulanmasında da başarıyla kullanılmaktadır. Sulama esnasında toprak yüzeyinin tamamı ıslanmadığından buharlaşma kayıpları yağmurlama sulama yöntemine göre daha azdır. Ayrıca, yağmurlama sulama yönteminde dezavantaj olan rüzgar hızı, damla sulamayı etkilememektedir. Bu nedenle, su uygulama randımanı yağmurlama sulama yöntemine oranla daha yüksektir.

 

2)      Toprakaltı damla sulama; peyzaj alanlarında son yıllarda yağmurlama sulama sistemine alternatif olarak toprakaltı damla sulama sisteminin kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır. Söz konusu sistem, topraküstü damla sulama ve yağmurlama sulama sistemlerine göre toprak yüzeyinden olan buharlaşma kayıplarının azaltması, daha az su ve enerji gerektirmesi, yabancı ot gelişiminin en aza indirilmesi ve rüzgarın olumsuz etkisinin ortadan kaldırılması gibi çok sayıda avantaja sahiptir. Diğer sulama yöntemleri ile karşılaştırıldığında, rüzgarlı koşullarda sulama yapmak mümkün olmaktadır. İlaveten, peyzaj alanlarındaki görüntü kirliliğini ortadan kaldırması ve karayollarındaki refüj sulamalarından kaynaklanan olası kazalara da sebebiyet vermemesi açısından söz konusu yöntemin kullanımı önemli olmaktadır. Toprakaltı damla sulama sistemlerinin kullanılması nitelikli ekipman distribütörleri ve montaj eksikliği ile birlikte tasarım, yönetim ve bakım gibi bilgilerin kısıtlanmasından dolayı ülkemizde sık uygulanan bir yöntem olamamıştır. Bu konu ile ilgili araştırmalar yapılıp bu yöntemin ülkemizdeki peyzaj alanlarında da yaygınlaştırılması önem arz etmektedir.

 

 

GELENEKSEL YÖNTEMLER

 

Bu yöntem giderek azalmakla birlikte halen sulama sistemlerinin bulunmadığı yerlerde ve küçük peyzaj alanlarında geniş ölçüde uygulama alanı bulmaktadır. Geleneksel yöntemlerde sulama, yaygın olarak kova ya da hortum kullanılarak el ile yapılmaktadır.

 

KENTSEL ALANLARDA SU TASARRUFU

 

Türkiyede yağışlar ağırlıklı olarak kış dönemlerinde düşmekte ve yaz aylarında ise genellikle kurak geçmektedir. Bu nedenle, topraklarda alınacak önlemlerle tutulan su miktarının artırılması veya fazla suyun profil içerisinde depolanarak kullanılabileceği döneme kadar muhafaza edilmesi peyzaj amaçlı su kullanımını azaltacaktır. Kentsel alanlarda kırsal alanlara göre yağmur suyunun büyük bölümü yüzey akışa geçmektedir (Ekinci, 2015). Bu amaçla, toprakta suyun tutulması için farklı yöntemler geliştirilmiştir. Yağışla veya sulama ile gelen suyun bir kısmı toprağın su tutma kapasitesine bağlı olarak tutulabilmekte ve kalan kısmı yüzey akış veya derine sızma gibi yollarla uzaklaşmaktadır. Uzaklaşan bu suyun uygulanabilecek farklı yöntemlerle kentsel yeşil alanlarda tutularak bitki gelişim dönemlerinde kullanılması, yağışların büyük bir kısmı yaz mevsimi dışında düşen bölgeler için büyük bir katkı sağlayacaktır.

 

 

Kentsel alanlarda su tasarrufu sağlanmasında yağmur suyunun kullanımı da büyük önem taşımaktadır. Yağmur suyunun yüzey akışa geçen kısmını azaltmak, yüzey sularının yeraltı suyuna aktarılmasını sağlamak ve yağmur suyunun bitkiler tarafından kullanımı artırmak için farklı yöntemler kullanılmaktadır.

 

a)      Yeşil çatılar, yağıştan meydana gelen yüzey akış miktarını ve hızını azaltmak için binalara uygulanan bir sistemdir. Çatı üzerine su geçirmez bir membran tabakası yerleştirilir ve bu tabakanın üzerine, bitki gelişimine olanak sağlayan ve fazla suyun uzaklaştırıldığı ikinci bir tabaka hazırlanır. Sistemin uygulanmasındaki amaç, yağmur suyunun bitkiler tarafından kullanılması ve suyu depolayabilmesidir. Bu sistemde, yağmur suyunun fazlasını drenaj sistemlerine aktarılması gerekmektedir (Demirel, 2017).

 

b)     Su geçiren yüzey kaplamaları, gözenekli ve geçirgen kaplamalar olarak ikiye ayrılmaktadır. Gözenekli kaplamalar çim veya çakıl yüzeyi gözenekli beton veya asfalttan oluşurken, geçirgen kaplamalar beton bloklardan oluşmaktadır. Söz konusu kaplamalar, yüzey akış miktarının ve debisinin azaltılmasını, yağış sularının geçici olarak depolanmasını ve yeraltı suyunun takviyesini sağlamaktadır (Demirel, 2017).

 

c)      İnfiltrasyon hazneleri, sel ve taşkın riskini azaltmak, kirlilik kontrolü sağlamak, yeraltı su tabakasının yenilenmesine katkı sağlayarak alternatif su kaynağı oluşturmak amacıyla suyun depolanarak kontrol altına alınması, sonra zemini çevreleyen toprağa sızdırılarak doğal çevreye iletilmesini sağlayan bir yağmur suyu drenaj yöntemidir. (Demir, 2012; Demirel, 2017).

 

Yağmur suyunu yönlendirmek, daha etkin kullanmak, yavaşlatmak ve arıtmak için yağmur bahçeleri peyzaj kanalları yapılandırılmış sulak alanlar, bitkilendirilmiş çatı örtüleri gibi pek çok sistem geliştirilmiştir (Demirel, 2017). Bununla birlikte, 1950 yılının başlarından itibaren toprakta suyun tutulması için; toprak yüzeyine ve altına, asfalt uygulaması (Smucker, 1969), malçlama (Black ve Greb, 1962), toprak işleme (Galvez ve Barahona 2005) ve polimer (Hayat ve Ali, 2004) uygulaması gibi farklı birçok çalışma yapılmıştır.

Kullanılan yöntemlerden, polimer maddeler çok iyi olumlu sonuçlar vermesine rağmen, toprakta uzun yıllar aynı performansı sergilememeleri, arazi koşullarında elde edilen verim sonuçlarının saksılara göre daha az olması ve maliyetli oluşları polimer maddelerin kullanılışını etkilemiştir. Toprakta suyun tutulması için uygulanan yöntemlerden bazılarının kısa süreler için iyi sonuçlar vermesi, bazılarının yüksek maliyetli oluşu ve büyük alanlara uygulama zorluğu nedeniyle çok fazla kullanım alanı bulamamışlardır.

Son yıllarda, toprak içine geçirimsiz bariyer olarak kullanılan polietilen (PE) malzemelerinin yerleştirilmesi, hem hızlı perkolasyonun zararlı etkilerini hem de düşük kaliteli yeraltı suyunun yukarıya hareketini azaltacak bir yaklaşımdır. PE örtünün, polimer maddelere göre toprakta daha uzun süre tutulması, bilinen herhangi bir zararlı yan etkisinin bulunmaması, arazi koşullarında sadece 1 kez toprağa uygulanması ve maliyeti bakımından daha uygun olması başlıca avantajlarıdır. Ayrıca geliştirilen PE örtü yöntemi (su tutma bariyeri), işgücünden, enerjiden ve su kaynaklarından önemli oranda tasarruf sağlamaktadır. Örtünün toprak altına serilmesi zorluğu, su tutma bariyerinin dezavantajı olarak göze çarpmaktadır. Amerikada yapılan bir proje kapsamında 2011 yılında su tutma bariyeri serme makinesi yapılmıştır. Son yıllarda bu sistemleri toprak altına hızlı ve ekonomik olarak serebilen aletlerin geliştirilmesi önümüzdeki yıllarda bu tip yöntemlerin popüler hale gelmesini sağlayacaktır. Ülkemizde ilk kez bu uygulama çim bitkisinde yapılmış ve su tutma bariyerinin normal uygulamaya göre yaklaşık %50 su tasarrufu sağlamıştır (Demirel, 2012). Yakın zamanda da bu yöntemin suyun her geçen gün öneminin daha da fazla artması nedeniyle ülkemizde de kentsel yeşil alanlarda da kullanılabilecektir.

 

KENTSEL YEŞİL ALANLARDA SU TASARRUFU SAĞLAMAK İÇİN;

 

√ Alana uygun sulama sistem projesi yapılmalı, 

√ Sulama sistemini projeleyecek uzmanın toprak-bitki-su arasındaki ilişkileri iyi bilen ve sulama sisteminde kullanılacak elemanlar arasındaki kombinasyonu en iyi sağlayabilecek bilgi birikimine sahip olması,

√ Kentsel yeşil alanlarda sulama sistemlerinde otomasyona geçilmesi,

√ Refüj ve benzer alanlarda yağmurlama sulama yerine önemli düzeyde su tasarrufu sağlayan toprakaltı damla sulama yönteminin kullanılması,

√ Su tüketimi düşük olan bitki ve çeşitlerin yetiştirilmesi,

√ Suyun kısıtlı olduğu alanlarda çim yerine daha az suya ihtiyaç duyan yer örtücülerin tercih edilmesi,

√ Gerçek zamanlı olarak su ihtiyacını tam olarak belirleyebilen teknolojilerin kullanılması gerekmektedir.

 

 

KAYNAKLAR

 

Black, A.L., Greb, B.W. (1962). Nitrate Accumulation in Soils Covered with Plastic Mulch. Agron. Jour., 54: 336-340.

Carrow, R.N., Shearman, R.C., Watson, J.R. (1990). Turfgrass. In: Stewart BA. and Nielsen DR., Eds. Irrigation of Agricultural Crops, pp:889-919. Madison, Wis., USA

Demir, D. (2012). Konvansiyonel Yağmur Suyu Yönetim Sistemleri ile Sürdürülebilir Yağmur Suyu Yönetim Sistemlerinin Karşılaştırılması, İTÜ Ayazağa Yerleşkesi Örneği, İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.

Demirel, K., Yıldırım, M., Çamoğlu, G. (2006). Çanakkale İli Belediye Sınırları İçerisindeki Peyzaj Alanlarında Sulama Sistemlerinin Projelenmesi ve İşletilmesindeki Hatalar. Atatürk Uni. Ziraat Fak. Derg. 37(1): 81-90.

Demirel, K. (2012). Toprak Altına Serilen Su Tutma Bariyerlerinin (STB) Toprak Su İçeriği ve Çim Bitkisi Gelişimi Üzerine Etkileri. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen Bilimleri Enst. Doktora Tezi.

Demirel, Ö. (2017). Kentlerdeki Peyzaj Mimarlığı Uygulamalarında Su Korunumu Uygulama Örnekleri. 2.Uluslararası Su ve Sağlık Kongresi. 14 Şubat 2017 Rixos Sungate Hotel-Antalya.

Ekinci, B. (2015). Su Yönetimi Genel Müdürlüğü, Su Kaynaklarının Sürdürülebilirliği ve Dünyadaki Su Verimliliği Çalışmalarının Türkiyede Uygulanabilirliği. Uzmanlık Tezi, T.C.Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Ankara.

Galvez, J.F., Barahona, E. (2005). Changes in Soil Water Retention due to Soil Kneading. Agricultural Water Management, 76: 53-61.

Hayat, R., Ali, S. (2004). Water Absorption by Synthetic Polymer (Aquasorb) and Its Effect on Soil Properties and Tomato Yield. International Journal of Agriculture & Biology, 6: 998-1002.

Richie, W.E., Gren, R.L., Klein, G.J., Hartin, J.S. (2002). Tall fescue performance influenced by irrigation scheduling, cultivar and moving height. Crop Science 42, 2011-2017.

Smith, S.W. (1997). Landscape Irrigation Design and Management, John Wiley& Sons, Inc, New York. 229 p.

Smucker, A.J.M. (1969). Asphalt Moisture Barriers Increase Water Use Efficiency in Rice and Sugarcane Cultures in Taiwan. M.S. Thesis (Yüksek Lisans Tezi). Michigan State University, USA.

Yıldırım, O. (1996). Sulama Sistemleri 2. A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları No:1449, Ankara. 289 s.

http://newatlas.com/msu-subsurface-water-retention-technology/26066/#gallery

http://magliv.nl/nl_NL/sportvelden/

http://www.dulkadiroglu.bel.tr/icerik-751-998-947/DULKAD%C4%B0RO%C4%9ELUNDAN-TEKNOLOJ%C4%B0K-PARKLAR

http://www.supaturf.be/(S(a4ixca4rthnfh4w13lnenwfu))/Arrosage-automatique-pour-terrain de-Foot

http://capamalatyapeyzaj.com/p36-otomatik-sulama-sistemleri

http://www.damlamaborusu.com/kucuk-hazir-damla-sulama-seti.html

http://www.geoflowtr.com/aritilmis-su-ile-sulama-wasteflow

http://anadoluparkbahceler.com/makale.php?baslik=sulama-sistemleri&no=20

http://www.damlamaborusu.com/sprink-yagmurlama-damlatici-90lt-140lt.html

 

 

Urban green areas are usually composed of different kinds of trees, shrubs, ornamental plants and grass plants. Among these, the most grown and most water-consuming plant is grass. For this reason, measures to reduce the use of water, especially in lawns are at the forefront. Although irrigation on grassy plants is more common in semi-arid and arid regions, it is widely used in humid climatic regions especially because recreational areas are required to remain green continuously.

 


Paylaş: