“Kimlik” kavramı ile simgeleşen kentsel mek-AN-lar

“Kimlik” kavramı ile simgeleşen kentsel mek-AN-lar
  Yrd. Doç.Şebnem ERTAŞ
  28 Nisan 2017 Cuma

 

Kimlik" kavramı ile simgeleşen kentsel mek-AN-lar

Şebnem ERTAŞ

Karadeniz Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakülttesi, İç Mimarlık Bölümü

 

İnsan eylemi zamansal bir özellik taşır. Bir eylem, örüntülerin ortaya çıkmasına katkıda bulunduğu zaman ise bir "iz" bırakır. Bu "iz" toplumsal bir etkiye sahiptir ve olayları anlamamızı kolaylaştırır (Ricoeur,1990; Çoban, 2002). Bu çalışma, kimlik kavramına ait tanımlamalarla çeşitli kentlerdeki "an"lık yaşantılarımın geçtiği, hafızamda kalan izleri ile simgeleşen kentsel mekanları anlatmaktadır.

İnsanlık doğuşundan itibaren yaşadığı çevreyi düzenlenme çabası içine girmiş; köyler, kasabalar, kentler oluşturmuştur. Norberg schulz (1971) kenti; farklı insanların bir arada bulunduğu kamusal alanlardan oluşan bir karşılaşma yeri olarak tanımlamıştır. Kent; içinde yürünebilinen, insani boyutları korunmuş sokaklar demektir. İnsanların yaşamında belli bir zaman dilimi anlamında anlarını geçirdikleri mekanlardır. Bu mekanlarda yaşadıkları anlar kenti tanımlayan, kimliğni ortaya koyan unsurlarla olur. Kentlerde geçirdiğimiz anlar, kamusal alan içindeki mimari yapılar, yerel halkın yaşantısı, kente mal olmuş insanlar, objeler, doğal kaynaklar gibi unsurlarla şekillenir.

 TDKya göre (2016) kimlik, toplumsal bir varlık olarak insana özgü olan belirti, nitelik ve özelliklerle, birinin belirli bir kimse olmasını sağlayan şartların bütünü yani hüvviyeti anlamında kullanılmaktadır. Kimlik bir şeye ait olan tüm özellikleri bünyesinde bulundurur ve bütün olarak algılanabilmesini sağlar (Kurak Açıcı, 2013).  Kentler gelişigüzel yerleşilmiş alanlar değildir. Kent, bir insan ürünüdür ve toplumsal bir karakter sunar.

Kentler, tarih boyunca hemen her dönemde insanlar arasındaki ilişkileri, sosyal ve kültürel değişimleri içeren ve şekillendiren, demografik ve ekonomik açıdan farklılıklar gösteren fiziksel yaşama mekanlarıdır. İçinde barındırdığı farklı varlık alanlarından yer alan devingen ve birbirleriyle ilişkili sistemler bütünü olarak tanımlanan kentte; kişilerin yaşam tarzı, toplum kişiliği, kamusal, özel ya da yarı özel mekanlar, kent doğası ve tüm kent öğeleri bu sistemler bütününü oluşturmaktadır. Tüm bunlar kentin kimliğini belirleyen unsurlardır (öztekin vd., 2003). Kent bize farklı özellikleri ile toplumsal bir kimlik sunar. Bir kenti diğer kentlerden ayırıcı olan özelliği o kentin kimliğidir. Kimliğin toplumsal oluşumu, onu bireysel olmaktan çıkarıp, özneler arası yapmaktadır. O yüzden, bir kentten bahsettiğimizde herkesin anlaştığı ortak özellikler kastedilir (Tekeli, 1991).

Kent mekan üstünde bir zamana tutunur. Mekan, zaman ve hareket bir kentin sınırlarını çizer. Değişen canlı cansız tüm varlıklara, eşyaya bir anlam getirir. Bu anlamda imgeler kullanılır. Kent imgesinden anlaşılan ise, kentin sokakları, caddeleri, parkları, heykelleri, kütüphaneleri, halkın bir arada bulunduğu mekanlar ile insanların giyim kuşamını oluşturan genel görünümü ve yaşam tarzıdır (Çizgen, 1994).

 

Resim 1de İtalyada Toscana bölgesinde Siena şehrinin tam ortasında yer alan Campo meydanı ile Milano şehrinde adını Duomo katedralinden alan meydanı;  kent kimliğini ifade eden önemli bir kamusal alandır. Bu alan, çevresinde tarihi binaları, saat kulesi, katedral,  kafeler vb gibi. fiziksel unsurlarla gerek yaşayan halk, gerekse yerli yabancı ziyaretçilerin farklı amaçlar için belirli bir zaman diliminde "an"larını geçirdikleri yerler arasında gösterilebilir.

 

 

 

Resim 1. İtalya Siena/ Campo Meydanı; Milono, Duomu Meydanı  (Ertaş, 2013)

 

Göz açıp kapayıncaya değin geçen zaman, hafızalarda bu unsurlara ait anları oluşturur. Çoğunlukla bu anların, simgesel gerçeklikleri ile iz bıraktıkları açıktır. İzler toplumsal arşiv oluşturur ve insanın gelişim sürecinde en önemli öğe olan tarihin ortaya çıkması bu izlere ve arşive bağlıdır (Ricoeur,1990; Çoban, 2002).  Victor Hugonun söylediği gibi şehir bir şiirdir. Fakat klasik bir şehir değil, bir konu üzerinde odaklanan ve göstereni sergileyen bir şiirdir (Gümüş ve Şahin, 1982).  Klausun (1973) gösterge sınıflaması içinde simge, "nitel olmayan, buna karşın betimiyle benzerlik göstermeyen nedenli gösterge" olarak tanımlanmaktadır (Özek, 1980). Ersoya (2000) göre; temsili bir karşılığa uyarak, bir başka şeyi ifade eden, hazır olmayan veya algılanması olanaksız olan bir şeyi, doğal bir ortamda zihne davet eden her kişisel işaret bir ‘simgedir. Bunlar bir desen, bir eşya, bir resim, isim, diyalog, alegori, kişi, kuruluş olabilir. Bir simgenin kendisinin ne olduğu değil, iletmek istediği mesaj önemlidir.

Simgeler, insan bilincinin, duygu ve davranışlar dışındaki ruhsal etkinliklerinin bütününü içeren düşünme ve anlama yetisi anlamındaki anlardır. Evrensel anlam taşıyan ve bütün toplulukların kabul ettiği simgeler olabileceği gibi belirli bir kente ait simgeler de olabilir. Dünyanın her yerinde kentleri temsil eden simgelerle karşılaşmak mümkündür. Bu simgeler o yerin tarihsel ve kültürel kaynaklarından beslenerek oluşan ortak figürlerdir. Bu figürler insan, hayvan, bitki betimlemeleri olabildiği gibi bazen de insan eliyle yapılmış yapılar da olabilmektedir (Ertaş vd. 2016). Örneğin; Arslan figürünün, yüzyıllardır Almanyanın Münih kentinin simgesi olarak mühürlerde, armalarda ve bayraklarda yer alması gösterilebilir. Münih şehrini gezdiğinizde sokaklarda farklı renklerde birçok aslan simgesiyle karşılaşırsınız (Resim 2). Bu simgeler anlık yaşantınızda hafızanızda kalan kimlik öğeleridir.

 

 

Resim 2. Almanya/ Münih, aslan simgesi (Ertaş, 2009)

 

Kentin kimliği, kültürü ve buna paralel gelişen fiziksel etmenlerine, yitirilen ve korunmaya çalışılan kent simgelerinin sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel yapıyı tanıtıcı ve betimleyici imgeleri bütünlüğünde bakmak demektir (Şapçı, 2000).

 

En eski kentler arasında yer alan Roma, bir çok kentsel mekan ve öğleri ile kimliğini tarihten almaktadır. Bu kentsel mekanlar insanların farklı anlar biriktirmesine yardımcı olmuştur. Romadaki en önemli simgeler arasında gösterilen Flavianus Amfitiyatro olarak da bilinen Kolezyum Arenası ya da İspanyol Merdivenleri de, bu anlamda kamusal mekanlar için önemli bir örnektir (Resim 3). Kolezyum arenası, Roma halkını eğlendirme amaçlı düzenlenen gladyatör dövüşleri bunun dışında pek çok halk gösterileri, taklit deniz savaşları, hayvan avcılığı, infazlar, meşhur savaşların yeniden canlandırılması, klasik mitolojiye dayanan dramalar düzenlendiği yerdir. 7 Temmuz 2007 tarihinde, Dünyanın Yedi Harikasından biri olarak seçilmiştir (Roth Leland, 1993; URL-1,2016). İspanyol Merdivenleri, İspanyol meydanının en hareketli yeri olup, Trinita dei Monti Kilisesine ulaşımı sağlamaktır.

 

 

Resim 3. İtalya/ Roma, Kolezyum Arenası; İspanyol Merdivenleri (Ertaş, 2013)

 

Aynı şekilde; aşağıda bahsi geçen, yapılar ve kentsel mekanlar, (Vatikanın Romayı, Pisa Kulesinin İtalyayı, "Dans Eden Evin Pragı, Dubaiyi ürkütücü yüksekliğiyle "Burj Khalifa"nın, (Burj Dubai)),  bize her sözcükten daha hızlı, bulundukları kentleri çağrıştırmaktadır.

 

Vatikan, İtalyanın Roma şehrinde bulunan, Hıristiyanlık dini Katolik mezhebinin yönetim merkezi olan devlettir (URL-2, 2016). Simgesel bir özellik taşıyan ve çoğu insanın gerek dini gerekse turistik amaçlı ziyaret ettiği ve anları geçirdikleri kentler arasında yer alır. Yine İtalyada küçük bir şehir olan Pisa, "Pisa Kulesi" ile ya da Floransada yer alan kuyumcularla ünlü  "Ponte Vecchio Köprüsü"  de şehirlerini simgeleyen mimari öğeler arasındadır. Bu mimari yapılar, kentin parçası haline gelerek insanların özellikle vakit geçirdikleri yerler arasında olmuştur (Resim 4).

 

 

Kent bir toplumsal karakter sunmakta, simgeleriyle bizler için bir dünya kurmaktadır. Her simge bir çağa damgasını vurmaktadır. Kentin kurduğu dış çevre özgün bir bileşimdir (Çizgen, 1994).

İspanyanın önemli şehirleri arasında yer alan Barselonada "La Sagrada Familia Kilisesi" de dönemine damga vurmuş yapılar arasındadır. Yapı, ilk mimarı Francisco de Paula del Villar ile kilisenin destekçileri arasında süren anlaşmazlıklar sonucunda 1883 yılında proje dahil olan Gaudi tarafından tamamlanmaya çalışılmıştır. Ancak Gaudinin ömrü de buna yetmemiştir. Halk arasında bitmeyen kilise olarak anılan bu yapı görüntüsündeki ihtişamıyla şehrin simgesi olmuştur (URL-3, 2016).

Çek Cumhuriyetinin başkenti olan Prag ta yer alan "Dans Eden Ev", kentsel mekan içerisinde geleneksel mimari akımlara uygun olmayan ve Dekonstrüktivizm stilindeki tarzı ile tarihi bir dokuya yeni bir kimlik katmıştır. Birleşik Arap Emirliklerinde yer alan Dubai şehrindeki dünyanın en yüksek gökdeleni olan "Burj Khalifa" (Burj Dubai), dünyanın zirvesinde olduğunuzu hissettiren yüksekliği ile kentte farklı anlar yaşatan simgesel bir öğe olmuştur. Verilen tüm örnekler, yaşanılan anlardan arda kalan şehirlerin simgeleşen yapıları ile kentsel mekan parçalarını göstermektedir (Resim 5).

 

 

Resim 5. İspanya, Barselona, La Sagrada Familia Kilisesi (Ertaş, 2014); Çek Cumhuriyeti, Prag, Dans eden ev (Dancing House) (Ertaş, 2009); Birleşik Arap Emirliklerinde, Dubai, Burj Dubai (Burj Khalifa)  (Ertaş, 2016)

Kenti yalnızca görünen mekansal yönüyle değil, bu mekansal görünümün ardında yatan simgesel özellikleri ile de anabilirsiniz. Kentin ya da mekan parçasının hafızalarda kalan kimliği de bu açıdan önem taşır. Bu simgesel özelliklere, Almanyada yer alan Bonn şehri ile Avusturyadaki Salzburg şehri, "ünlü isimlerin yaşadığı kentler" olarak örnek gösterilebilir. Geçirdiğiniz anlarda; restoranttan, hediyelik eşya satan dükkanlara, sokaklaraki festivallere her yerde Bonnda, Ludwig van Beethovenın ve Salzburgda da Wolfgang Amadeus Mozartın izlerini görürsünüz. Bu sanatçıların doğdukları evler, günümüzde müze olarak kullanılmakta olup, şehirler için simgeleşmişlerdir. İki şehirde de geçirdiğim anlarda hafızlarda kalan izler hep bu ünlü iki müzisyene aittir (Resim 6).  

 

 

Resim 6. Almaya/ Bonn, Beethoven evi; Avusturya/Salzburg, Mozartın doğduğu ev (URL-4), (URL-5)

Kent kimliğini tanımlayanlar genellikle kentlerin de kendi iç dinamikleriyle tıpkı bir insan gibi kimliklerinin var olduğunu belirtirler. Kent tasarımcısı Çöl (1998) kent kimliğini; "Kent imajını etkileyen; her kentte farklı ölçek ve yorumlarla kendine özgü nitelikler taşıyan; fiziksel, kültürel, sosyo-ekonomik, tarihsel ve biçimsel faktörlerle şekillenen; kentliler ve onların yaşam biçiminin oluşturduğu; sürekli gelişen ve sürdürülebilir kent kavramını yaşatan, geçmişten geleceğe uzanan büyük bir sürecin ortaya çıkarttığı anlam yüklü bütünlük" olarak tanımlamaktadır. Kimi şehirler geçmişten gelen kimlik öğelerine, zamanla yeni unsurları ekleyebilirler. Hatta süreç içinde bunlarla da anılmaya başlayabilirler. Resim 7de İspanyanın doğusunda Akdeniz kıyısında  konumlanmış Valensiyaya ait eski kent dokusu dışında yeni simgesi, Mimar Santiago Calatrava tarafından 1996-2009 tarihleri arasında tasarlanana yapıları örnek gösterilebilir. Valensiya şehir merkezi tarihi bir mimariye sahiptir. Calatravanın ihtişamlı binaları, eski kenti çevreleyen rekreasyon alanı içinde uzaktan nokta gibi görünen, yakınlaştıkça devleşen binalara dönüşmüştür. "Ciutat de les Arts i les Ciències","Sanat ve Bilim Kenti" olarak adlandırılan kentsel mekan,  içerisinde "el Palau de les Arts Reina Sofía" (opera ve sahne sanatları merkezi), "lhemisfèric" (imax sinema), "lumbracle" (bahçe), "el Museu de les Ciències Príncipe Felipe" (bilim müzesi), "loceanogràfic" (akvaryum) olmak üzere 5 farklı yapıyı içermektedir. Heykelsi görüntüsü olan bu yapılar, şehrin yeni simgeleridir. Zamanla bu öğeler, yerel halk ve ziyaretçiler için farklı anların yaşandığı mekanlar haline gelmiştir.

 

 

Resim 7. İspanya Valencia/Calatrava, "Ciutat de les Arts i les Ciències" (Sanat ve Bilim Kenti) (Ertaş, 2014)

İnsanların yaşamış oldukları doğal çevre kent kimliği için en önemli göstergeler arasındadır. Bu doğal çevre, kentlerin bir kısmında süreç içinde çeşitli nedenlerden değişim yaşamıştır. Kimi zaman bu değişim kimliği zedelerken, kimi zamanda doğru kararlar sonucu kentin yeni kimliği haline gelmiştir. Resim 8, 9 ve 10da ise kent kimliği için önemli bir öğe olan geçmiş zamana dair birçok anların geçtiği Turia Nehrinin, bu anlamdaki değişim süreci gösterilmektedir. Şehrin merkezine yakın konumlanan Turia Nehri, 1957 yılında nehir yatağının yönü değiştirilerek şehrin dışına yönlendirilmiş, geride kalan eski nehir yatağının da, başlangıçta otoyol olarak değerlendirilmesi düşünülmüş ama halkın protestoları sonucu yatak dev bir parka dönüştürülmüştür (URL-6, 2017). Nehrin, yatağı değiştirilerek şehrin dışına taşınmasıyla, birçok şehir için önemli bir öğe olan "su"dan vazgeçilmiştir. Böylelikle nehir yatağı 10 km. boyunca yeşillendirilerek rekreasyon alanı haline getirilmiştir.  Yeşil alanlar ile yürüyüş yollarının yanı sıra bir Bilim ve Sanat Köyünü de barındıran park günümüzde Valensiyanın simgesi haline gelmiştir. Rekreasyon alanının bir bölümü Ricardo Bofillin imzasını taşırken, nehir yatağının üzerinde Calatravanın köprüsü de yine bu noktada konumlanmıştır (Erkol, 2005). Yeni yapılan reskreasyon alanı, kullanıcıların kent kullanımına dair alışkanlıklarını değiştirerek yeni alışkanlıklar kazanmasını sağlamış, kent yeni bir zamana tutunmaya başlamıştır.

 

 

 

Resim 8. Valensiya Turia Nehrinin haritası (URL-7), (URL-8) 

 

 

 

Resim 9. Valensiya Turia Nehrinin eski ve yeni hali (URL-9)

 

 

 

 

Resim 10. Valensiya Turia Nehrinin rekreasyon alanına dönüşümü (Ertaş, 2014)

 

Simgeleri anlamlı kılan kentsel mekanlardır. Kentlerin yerleşme dokusunu oluşturan yapılanmış ve yapılanmamış alanlar, kentsel mekanları meydana getirir. İnsan yapısı mekanlarda çevre, doğal ya da insan tarafından yaratılan ve mekanı anlamlandıran ürünlerden oluşur. Böyle bir çevrenin karakteri o yerde bulunan nesneler, şekiller, dokular ve renklerden oluşmaktadır (Güneş, 2005). Simgeleşen bu kentsel mekanlarda, bölünemeyecek kadar kısa bir zaman parçası içinde tüm bunların algısı, yaşayan insanların akıllarında kalan anlarıyla ilişkilidir.

KAYNALAR

Çizgen, N., 1994. "Kent ve Kültür", Say yayınları, Ankara.

Çoban, B., 2002. "Söylem ve Eylem", İletişim Fakültesi Dergisi. Cilt 2, Sayı 12, 828-829.

Erişim Tarihi: http://www.journals.istanbul.edu.tr/iuifd/article/view/1019013113 (2017)

Çöl, Ş., 1998. Kent ve Kimlik

Erişim Tarihi: http://www.solencol.com/b10.htm (2017)

Erkol, İ., 2005. Kaderi Yeniden Çizilen Şehir: Valencia.

Erişim Tarihi: http://v3.arkitera.com/h5386-kaderi-yeniden-cizilen-%C5%9Eehir-valencia.html (2017)

Ersoy, N., 2000. "Semboller ve Yorumları", Zafer Matbaası, İstanbul.

Ertaş, Ş. 2009. Kişisel Fotoğraf Arşivi.

Ertaş, Ş. 2013. Kişisel Fotoğraf Arşivi.

Ertaş, Ş. 2014. Kişisel Fotoğraf Arşivi.

Ertaş, Ş. 2016. Kişisel Fotoğraf Arşivi.

Ertaş, Ş., Sönmez E., Sadıklar Z., Kafil P., 2016. "History Through Image and Symbol: Konya/Sille", 2nd ICNTAD16, International Conference on New Trends in Architecture and Interior Design, 19-22 Aprıl, Zagreb, 167-174.

Gümüş, K. ve Şahin, H., 1982. "Temel Göstergebilim Kavramları", Mimarlık Dergisi, Sayı 186, Sayı 11-12, 35-37.

Erişim Tarihi: http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=239 (2017)

Güneş, S., 2005. "Kent Mobilyası Tasarımında Disiplinler Arası Etkileşim", Planlama/TMMOB Şehir Plancıları Odası Yayını, Sayı 33, 92-96.

Klau, G., 1973. "Smiotik und Erkenntnistheorie Wilhelm Fink", Verlag, 35.

Kurak Açıcı, F., 2013. "Sınır Kavramı ve İç Mekan İlişkisi", Doktora Tezi, Fen Bilimleri Enstütüsü, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon.

Özek, V., 1980. "Mimarlıkta Gösterge ve Simge Eşik Aşamasının Belirlenmesi", Karadeniz Gazeticilik ve Matbaacılık A.Ş., Trabzon.

Öztekin, K., Demirarslan, D., Bilgiç, E., İlter, T., 2003. "Tanzimattan Günümüze Fiziksel Çevre Düzenlenmesi ve Fiziksel Çevre Kurucu Öğelerinin Gelişimi", II. Uluslararası Kent Mobilyaları Sempozyumu&Fuarı, 99-111.

Ricoer, P., 1990. "Anlamlı Eylemi Bir Metin Gibi Görmek", Toplum Bilimcilerinde Yorumcu Yaklaşım (Der. P. Rainbow ve W. Sullivan), Hürriyet V. Y., İstanbul.

 Roth, Leland M., 1993. "Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning", First Boulder, Co: Westview Press. ISBN 0-06-430158-3.

Norberg-Schulz, C., 1971, Existence: Space and Architecture, Studio Vista, Londra

Şapçı A.T., 2000. "Kültürlerarası İletişim Olgusu Olarak İmge Aktarımının Kent İmgelemindeki Önemi", Doktora Tezi,  Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul Üniversitesi,  İstanbul.

Tekeli, İ., 1991. "Bir Kentin Kimliği Üzerine Düşünceler", Kent Planlaması Konuşmaları, TMMOB Mimarlar Odası Yayınları, 79-89, Ankara.

TDK, http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_bts (Erişim Tarihi:24.12.2016).

URL-1 https://tr.wikipedia.org/wiki/Kolezyum

URL-2, https://tr.wikipedia.org/wiki/Vatikan (Erişim tarihi:24.12.2016).

URL-3,http://www.arkitera.com/haber/23414/bitmeyen-kilisenin-hikayesi(Erişim tarihi:24.12.2016).

URL-4, https://en.wikipedia.org/wiki/Beethoven_House (Erişim tarihi:27.12.2016).

URL-5, http://blog.biletbayi.com/salzburg-rehberi.html (Erişim tarihi:24.12.2016).

URL-6, http://www.e-ucy.com/valensiya/ (Erişim tarihi:14.01.2017).

URL-7,http://bertrandcristina.free.fr/index_fichiers/cartevalencia050506.htm(Erişim tarihi:25.12.2016).

URL-8,http://www.ciclointegraldelagua.com/img/historia/red-acequias-ciudad-medieval-large.jpg (Erişim tarihi:30.12.2016).

 

URL-9, https://slolerners.com/tag/turia-river-park/ (Erişim tarihi:24.12.2016).


Symbols are significant with urban spaces. The structured and unstructured areas that make up the settlement texture of the cities bring the urban spaces realized. The environment which shaped by human structure places are consists of products that are created by the, natural or human. The character of such an environment consists of objects, shapes, textures and colours in that place.    

 

 


Paylaş: