Uz.Erdal KAYA
22 Kasım 2012 Perşembe
22 Kasım 2012 Perşembe
Uz. Erdal KAYA
Doğal Süs Bitkileri Uzmanı
Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü
KIR ÇİÇEKLERİMİZİ ETKİN DEĞERLENDİRİYORUZ
Türkiye Florası üzerine 1600’lü yıllardan beri süregelen çalışmalar neticesinde; üç önemli gen merkezinin kesiştiği bölgede olması nedeniyle zengin biyolojik çeşitliliğe sahip olduğu ortaya konulmuştur.
Dünyanın en önemli bitkisel gen merkezlerinden biri olan Türkiye Florasında 10.000 civarında çiçekli bitki türü yaşamakta olup, bunlardan yaklaşık 3.500 tür endemiktir. Kıyaslayacak olursak Avrupa kıtasında 2500 civarında endemik tür bulunmaktadır.
Bu biyolojik zenginliğin içerisinde, en önemli kısmı oluşturan, çoğunluğu süs bitkisi ve tıbbi bitki olarak ekonomik potansiyele sahip, 1000 civarında geofit (soğanlı, yumrulu, yumru köklü, kormlu, rizomlu ve stolonlu) türü yetişmektedir.
Yabancı bilim adamlarını yüzyıllardır üzerine çeken floristik zenginliğimiz; kültüre alma ve ıslah çalışmaları yetersiz kaldığından dolayı milli ekonomiye yansıtılamamıştır.
Bu ve bunun gibi gerekçeler doğrultusunda, 2000 yılında TAGEM desteği ile başlattığımız; “Türkiye Florasında Mevcut Şakayık Türlerinin Tespiti Islahı ve Yetiştirme Tekniklerinin Belirlenmesi” isimli projenin I. ve II. dilimi sonuçlandırılmış olup, 55 popülasyondan 11 taksona ait bitki toplanarak şakayık gen kaynakları bahçesinde muhafaza altına alınmıştır. Yumru kök fitokimyasal özellikleri
Projede; özel sektör, üniversite ve kamu işbirliği gerçekleştirilmiş; işbirliği ve doğal bitkilerin kültüre alınması çalışmalarına bu proje örnek teşkil etmiştir.
Şakayık projesinin çıktıları görülür görülmez; bu projeden esinlenerek yeni bir proje geliştirilmiş ve “Bazı Doğal Bitkilerin Kültüre Alınması Yeni Tür ve Çeşitlerin Süs Bitkileri Sektörüne Kazandırılması” ismi ile TÜBİTAK 1007 Kamu Projeleri programı kapsamında desteklenerek, 2006 yılında başlatılmıştır. Proje yöneticiliğini yürüttüğüm ve 2009 yılında başarı ile sonuçlandırdığımız üç yıllık bu proje Bilimsel Teknoloji Yüksek Kuruluna sunulan ilk tarım projesi olmuştur. 7 araştırma enstitüsü, 8 üniversite ve 18 özel sektör kuruluşunun katılımıyla başarılı bir şekilde yürütülen bu örnek projenin çok önemli çıktılarından bazılarını sıralayacak olursak:
1. Survey-toplama, tür teşhisi, kromozom analizleri, kültüre alma çalışmaları, DNA izolasyonu ve fitokimyasal analiz çalışmalarını yürütebilecek; farklı disiplinlerden oluşan 48 uzman kişi arasında başarılı bir işbirliği sağlanmıştır.
2. Yürütücü kuruluşların, doğal bitkileri kültüre alma birimleri alt yapısı iyileştirilmiş; bu kapsamda kompakt raylı sisteme sahip modern, 50.000 herbaryum kapasiteli “Yalova Araştırma Enstitüsü Herbaryumu” (YAEH) tesis edilmiştir.
3. Türkiye Florası; süs bitkisi potansiyeline sahip olan pek çok türler (Ampelopsis orientale, Colchicum spp., Carex pendula, Conringia grandiflora, Daphne spp., Erica spp., Euphorbia paralias, Hyacinthus spp., Fritillaria spp., Inula crithmoides, Ipomea stalonifera, Iris spp., Lilium spp., Medicago marina, Nectaroscordum spp., Tchihatchewia isatidea, Otanthus maritimus, Pancratium maritimum, Paronychia argentea, Polygonatum spp., Rhamnus alaternus, Ricotia carnosula, Tchihatchewia isatidea, Tulipa spp. Thymeleae hirsuta ve Vitex agnus-castus) açısından taranmış olup; çalışma kapsamına alınan tüm türlerin, yeni tespit edilen lokalitelerini de kapsayan yayılış alanları belirlenmiştir.
4. Türkiye Florasının tüm bölgeleri (200.000 km civarında yol gidilmiştir) proje kapsamındaki türler açısından taranarak 177 geofit türü, 20 kumul ve 44 dış mekan bitki türü olmak üzere toplam 241 türü kapsayan 1166 populasyon tespit edilmiştir. Bitki örnekleri ön seleksiyonla seçilmiş, kültür ortamına taşınmış ve sorumlu enstitülerde muhafaza altına alınmıştır.
ve aktiviteleri belirlenmiş, mevcut doğal türlerden yeni çeşit adayları geliştirilmiştir. Projenin III. dilimi; tohum fitokimyasal içeriği ve çeşit geliştirme çalışmalarına ağırlık verilerek devam etmektedir.
Yerli ve yabancı doğal türler, cinsler ve standart çeşitler arası melezleme yanında mutasyon ıslahı ile de yeni çeşitler geliştirilmektedir. Şakayık cinsinin kültüre alındığı, yetiştirme tekniklerinin belirlendiği, fitokimyasal özelliklerinin belirlendiği ve en önemlisi yeni çeşitlerin geliştirildiği bu çalışma ile Tüm Sivil Toplum Kuruluşları Konfederasyonunun “2010 Yılı Tarım ve Üretim Ödülü” tarafıma verilmiştir.
1. Bitki toplanan lokalitelerden alınan toprak örnekleri analizleri, ekolojik ve bitkisel veriler doğrultusunda kültür ortamı ve dikim harcı hazırlanmıştır. Proje kapsamında toplanan tüm türlerin en uygun çoğaltım yöntemleri tespit edilmiş, kritik yetiştirme teknikleri belirlenmiştir.
2. Hazırlanan herbaryum örneklerinde tür teşhisleri yapılmış ve bu herbaryumlar eş örnekli olarak muhafaza altına alınmıştır.
3. Toplanan tüm popülasyonların DNA izolasyonları yapılmıştır.
4. Kromozom sayısı bilinmeyen 17 geofit türünün kromozom sayımı ilk defa yapılarak, bilim dünyasına kazandırılmıştır.
5. 177 geofit türünün ve 3 dış mekan bitki türünün fitokimyasal içerikleri belirlenmiştir
6. İhracatı en fazla yapılan doğal çiçek soğanı türlerinin; üretim çalışmalarının yanı sıra ihracat boyuna daha erken ulaşmaları için en uygun gübreleme dozları belirlenmiş, olup elde edilen bulgular uygulandığında; Galanthus elwesii, Lilium candidum ve Leucojum aestivum türlerinin en az bir yıl önce ihracat boyuna ulaştırılması mümkün olabilmektedir.
7. Yapılan çalışmalar ve elde edilen bulgular genişletilmiş bilgilendirme toplantıları ile paydaşlara ve ilgililere aktarılmıştır.
8. Projenin nihai amaçlarından biri olan çeşit geliştirme çalışmalarına temel teşkil edecek ıslah çalışmalarına başlanmış, melezlemelerden 8, mutasyondan 3, doğal seleksiyondan 6 adet çeşit adayı olmak üzere toplam 17 adet çeşit adayı belirlenmiş sektörün beğenisine sunulmuştur.
9. Üzerinde çalışılan türlerin tanıtım, eğitim, yayımı ve doğal türlerin kayıt altına alınması amacıyla tüm taksonları kapsayan bir “Türkiye’nin Doğal Süs Bitkileri Kataloğu” hazırlanmıştır.
10. Tüm türler içerisinden adaptasyon yetenekleri, seleksiyon kriterleri, kullanıcı tercih anketleri ve süs bitkileri sektör temsilcilerinin önerileri doğrultusunda, ilerideki çalışmalar için ticari değer taşıyan 70 ümit var tür seçilmiştir.
Gelişmiş ülke olmanın olmazsa olmaz projelerinden; hızlı kentleşme, barajlar, bölünmüş yollar ve enerji koridoru projeleri biyolojik çeşitlilik açısından son derece tahrip edicidir. Bu durumun tek çıkar yolu biyolojik çeşitliliğin doğal yayılış alanı dışında (ex-sitü) muhafazadır. En önemli doğal kaynaklarımızdan olan geofitlerin korunması, halkımızın doğa bilincinin artırılması ve eko turizm gelirinin elde edilmesi “Türkiye Geofit Bahçesi” nin kurulmasına bağlıdır.
Bu projede elde edilen bilgi, beceri ve materyallerin etkin değerlendirilmesi bağlamında 5-6 yıldır geliştirip olgunlaştırdığım “Türkiye Geofit Bahçesi” projem ise 2010 yılında DPT desteği ile başlatılmıştır.
“Türkiye Geofit Bahçesi” nde sergilenecek olan geofitlerin toplanmamış olanlarının toplanması, toplanan bitkilerden çeşit geliştirilmesi ve yine toplanan bitkilerin biyolojik aktivitelerinin belirlenmesi konulu bir proje geliştirilerek; “Türkiye Geofitlerinin Kültüre Alınması Yeni Tür ve Çeşitlerin İlgili Sektörlere Kazandırılması” isimli proje, TÜBİTAK desteği ile eş zamanlı olarak başlatılmıştır. Çok disiplinli kamu-özel sektör-Üniversite işbirliği içinde ve oldukça büyük 4 yıllık bu proje kapsamında; 10 alt iş paketli, 4 iş paketi yürütülmektedir.
1. İş Paketi: Bazı Doğal Bitki Türlerinde Çeşit Geliştirme ve Yeni Çeşitlerin Sektöre Kazandırılması (ABKMAE)
Bu iş paketi ile yerel kaynaklı çeşitler geliştirilmekte olup; geliştirilen çeşitler ile süs bitkileri sektörünün çeşitte dışa bağımlılık, kesme çiçek ihracatında tek ürün hakimiyeti sorunlarının çözümüne büyük oranda katkı sağlayacaktır.
2. İş Paketi: Türkiye Geofitlerinin Koleksiyonu (ABKMAE)
Biyolojik çeşitliliğimizin en önemli unsuru olan geofitlerin; gelişmekle doğru orantılı olarak her geçen gün zorunlu hale gelen ex-sitü korunması sağlanmakta ve kapsamıyla Türkiye'de bir ilk, “Türkiye Geofit Bahçesi” oluşturulması için 1. dilimde toplanmayan 800 geofit türü toplanmaktadır.
3. İş Paketi: Türkiye Florasında Mevcut Bazı Geofitlerin Fitokimyasal Özelliklerinin ve Biyolojik Aktivitelerinin Belirlenmesi (Gazi Üni. Ec. Fak.)
Biyolojik çeşitliliğimizin değerlendirilmesi için gerekli olan bu iş paketinde; %40 civarında endemizme sahip, 1. iş paketinden sağlanan geofit türlerin; biyolojik aktiviteleri ilk defa belirlenmektedir. Bulgular ilaç sektörüne çok önemli katkılar sağlayacaktır.
4. İş Paketi: Türkiye Geofitlerinden Geliştirilen Çeşit Adaylarının Moleküler Düzeyde Tanımlanması (TÜBİTAK MAM GMBE)
Yeni tür adaylarının ve geliştirilen çeşit adaylarının tanımlanmasında, tescil edilmesinde gereken moleküler karakterizasyon ve markör teknolojileri kullanılarak, DNA parmak izleri belirlenmektedir.
Söz konusu projeler artan bir ivme ile sürdürülecektir. Sonuçlandırılan ve yürütülen projeler için takdir edilir ki çok yoğun efor sarf edilmektedir. 11 yıldır maddi ve manevi desteklerini esirgemeyen Kurumum, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı yetkililerine, 105G068 ve 110G007 nolu projelerime maddi destek sağlayan TÜBİTAK’a, işbirliği yaptığımız üniversite ve özel sektör mensuplarına, özverili çalışmalarından dolayı şakayık, doğal bitkiler ve geofit projeleri personellerine ve bana sabreden aileme teşekkür ederim.


