3 Ağustos 2017 Perşembe
Kırkağaç - Bakır
anıt zeytin ağacı örneğinde
Prof. Dr. İlçin ASLANBOĞA
Zeytin ağaçlarının yaşlarının belirlenmesi amacına yönelik yöntem önerisi
Değişken iklim bölgelerinde yaşayan ağaçların gövde kesitlerinde halkalar gözlenir. "Yaş Halkaları" olarak adlandırılan bu halkalar bazı türlerde çıplak gözle görülebilirken, kimi türlerde halka sınırları ancak mikroskop altında gözlenebilir. Bu halkalar gövdenin enine büyümesini sağlayan kambiyum dokusu tarafından üretilen iletim borularından oluşmaktadır. Farklı iklim ve yetişme ortamı koşullarına bağlı olarak farklı çapta ve farklı sayıda üretilen ve gövdeyi çepeçevre saran odun dokusunu (ksilemi) göz halkalar biçiminde algılar.
Mikroskop altında bakıldığında vejetasyon süreci başlangıcında üretilen ilkbahar odununu oluşturan geniş çaplı açık renkli iletim boruları ile sonbaharda üretilen dar çaplı koyu renkli iletim boruları, halka sınırlarının algılanmasında belirleyici rol oynar (Şekil 1).

Doğal ortamlarda vejetasyon süresi içinde yaşanan koşullara bağlı olarak yıllık halka genişlikleri dar ya da geniş olabilir. Başka bir deyişle enine büyümeyi belgeleyen halkaların genişlikleri, değişik yıllarda yaşanmış olan iklim koşullarına ve toprakta köklerin yararlanabileceği su ve besin maddeleri miktarına göre değişir. Sağlıklı bir taca sahip olan her ağaç, her yıl, dar ya da geniş, ancak mutlaka bir yıllık halka oluşturur. Şüphesiz, kültüre alınmış ağaçlarda bakım koşulları (sulama, gübreleme, budama vb.) yıllık halka genişliklerini etkiler. Ayrıca genel olarak yaşlandıkça halka genişlikleri genç çağlarda üretilmiş halkalara göre daha dardır.
Zeytin ağacı dinlenme süresi sınırlı Subtropik iklim bölgelerinin ağacı olması ve dağınık çeperli iletim borularına sahip olması nedeniyle yıllık halka sınırları en zor algılanabilen ağaçlardandır. Ayrıca her dal, kök ve taç iletişimini müstakil olarak oluşturduğu demetlerle sağlamaktadır. Bu olgu gövde kesitinde, aynı yılın yaş halkasının farklı yönlerde farklı genişliklerde oluşmasına, dolayısıyla ağacın dışarıdan da kolayca algılanabilen (oylumlu, oluklu, sipiral vb.)düzensiz gelişimine neden olmaktadır.
Zeytinlerin sözü edilen morfolojik yapı özellikleri, yaş tayinlerinin bilinen klasik "ağaçlarda yaş tayini" yöntemleriyle yapılmasını zorlaştırmaktadır. Ayrıca zeytin ağaçları;
- Genelde üretime alınmış olmaları nedeniyle, artım süreçleri, sulanma, gübrelenme, budama vb. gibi kültürel müdahalelerle etkilenir.
- Sert odunu nedeniyle artım burgusu ile artım kalemi almaya uygun değildir.
- Yaşlı bireylerde gövde merkezi genellikle çürür, dolayısıyla genç yaşlarındaki halka özelliklerinin gözlenmesi olası değildir.
- Toprak altı gövdesi (Turpu-kök kütüğü) üzerinde oluşmuş ve gelişerek müstakil ağaçlara dönüşmüş sürgünler genç ağaçlar gibi hızlı ancak eksantrik gelişim gösterirler. Bu bireyler üzerinde yaş tayini amacıyla yapılacak yıllık halka analizleri yanıltıcıdır (Şekil 2).

Doğal koşullarda yaşayan ve konsantrik gövdeye sahip yaşlı ağaçlarda yaş tayini, en az iki yönde artım burgusuyla alınabilecek artım kalemleri üzerinde sayım yapılarak gerçeğe yakın saptanabilir. El gücüyle çalışan artım burguları en çok 35-40 cm boyundadır ve bu araçlarla ancak bu boylarda artım kalemleri alınabilir.

Artım burgusunun ulaşamayacağı çapa sahip ağaçlarda da, merkeze kadar olan halka sayısı ve genişlikleri uyarlama yöntemiyle saptanmaktadır. Bu yöntemde gençlikte hızlı yaşlandıkça yavaşlayan artım seyri şüphesiz dikkate alınmalıdır.
Kırkağaçta yaşının saptanması istenen zeytin ağacı, bir zeytin plantasyonu içindedir. Orijinal gövdesi çürüyüp yok olmuştur. Toprakaltı gövdesi üzerinde gelişen genç ağaçlar gurubu, çok gövdeli bir ağaç izlenimi vermektedir (Şekil 4).

Ana gövde olmadığına göre yaşını belirlemek üzere çapının ölçülmesi gereken yer, toprakaltı gövdesinin hemen üzerinde bulunan, bütünlüğü korunmuş gövde başlangıcı olmalıdır (Şekil 4teki kırmızı çizgi).
Bu ağacın yaşının saptanmasında aşağıdaki yöntem kullanılmıştır:
Ana gövde olmadığı için bizzat bu ağaç üzerinde yıllık halka analizleri yaparak gelişim sürecinin gözlenmesi olasılığı bulunmamaktadır. Ancak yakın çevrede aynı yetişme ortamına sahip, gövde bütünlüğünü korumuş, yaşlı zeytin bireyleri üzerinde gözlemler yapıp, karşılaştırma yöntemiyle çevrede yaşayan tüm zeytinler için geçerli, çaplarına göre yaklaşık yaşlarının belirlenmesi yolu yöntem olarak seçilmiştir.
Bu amaçla İzmir-İstanbul otoyol inşaatı gerekçesiyle kesilip alandan uzaklaştırılmış olan, değişik lokasyonlardaki üç farklı yaşlı zeytin ağacının (Şekil 5), kabuktan merkeze kadar sağlam kalmış olan kütüklerinden kesitler alınmıştır.

Kesitler gözlem yapılabilecek biçimde işlenmiş, yaş halkalarının sınırları, E.Ü. Ziraat Fakültesi laboratuarlarında lup ve mikroskop altında belirlenmiştir.
Örnek olarak seçilen zeytin ağacı gövdelerinde gözlenen yaş halkalarının genişlikleri 5-6 mm ile 1 mm arasında değişmektedir. Her ne kadar tüm ağaçlar için geçerli olan gençlikte geniş, yaşlandıkça daralan yıllık halkalar gözlense de, kültürel müdahaleler (özellikle derin budama vd.) nedeniyle zaman zaman çap artımının genç yaşlarda da en aza düştüğü, sonra yeniden genişlediği saptanmıştır. Gözlenen en dar halka 1 mm genişliğindedir ve yaşayan, sağlıklı tacı olan her zeytin ağacı, en az bu genişlikte bir iletim demeti şeridini her yıl gövdesi çevresinde oluşturmak zorundadır.
Üç farklı ağaçtan alınan gövde kesitlerinin, altı aksı üzerinde yapılan gözlemler sonucu elde edilen ortalama çap artımı değerleri, o yörede yaşayan tüm zeytinlere uyarlanabilecek artım süreci değerleri olarak kabul edilmiştir.
Kırkağaç - Bakır beldesindeki zeytin ağaçlarında saptanan ortalama yaş halkası kalınlığı 2,5 mmdir. Yani; ağaçların yaşı hesaplanırken, ölçülen yarıçapın her 10 santiminde kırk yaş halkası olduğu, 50 cm yarıçapında bir zeytin ağacının en çok 200 yaşında olabileceği söylenebilir. Ortalama değerler genç bireylerde 3 mm. Çok yaşlı bireylerde de 2 mm kabul edilebilir.
Bu değerler, 2015 yılında İ.Ü. Orman Fakültesi öğretim üyeleri tarafından, Karadağın Bar ve Uljin beldelerindeki zeytin ağaçları üzerinde yapılan yıllık halka analizlerinde saptanan ortalama değerlerle örtüşmektedir.
Bakır beldesi zeytin plantasyonlarında çok sayıda yaşlı bireylere rastlanmaktadır. Bunların yaşlarıyla ilgili abartılı rivayetler vardır. Yapılan bu tespitlerden sonra bunların her birinin yaşı hakkında yaklaşık saptamalar yapmak olasıdır. Ancak yaşı belirlenecek ağacın çapının, gövdenin neresinden ölçüleceği önem kazanmaktadır. Kök yumrusu üzerinde gövdenin belirginleştiği yer doğru ölçüm yeridir.
Yaşı belirlenecek yaşlı ağaçlarda çapın doğru yerden ölçülmesi önemlidir. Aşağıda iki örnek üzerinde çap ölçümünün yapılabileceği uygun yerler işaretlenmiştir.
Şekil 1. Bir çam ağacının gövde kesitinde belirgin yaş halkaları
Şekil 2. Kök turpu-kök kütüğü üzerinde eksantrik gelişmiş çok sayıda genç gövde
Şekil 3.Silindire yakın gelişen bir ağacın gövde kesitinde yaş halkaları
Şekil 4. Bakır anıt çınarı
Şekil 5. Örnekleme ve karşılaştırma ögesi olarak seçilmiş zeytin kütükleri.
Rings are observed in trunk sections of trees that live in variable climate regions. These rings, called "age rings", are visible to the naked eye in some species, while in some species ring boundaries can only be observed under a microscope. These rings are made up of transmission tubes produced by the cambium texture that allows transverse growth of the body. It perceives the wood texture (xylem), which is produced in different diameters and in different numbers and surrounds the body, depending on the conditions of different climates and growing environments.


