3 Ocak 2018 Çarşamba
Dünyada en önemli endüstri durumuna gelen turizmin ekonomik kalkınma ve istihdam yaratan bir sektör olarak kullandığı temel girdiler doğal ve kültürel değerlerdir. Kültürel değerler yerel, ulusal ve uluslararası düzeylerde turizmin oluşmasında önemli bir role sahiptir. Bu kapsamda geliştirilen "kültürel turizm" kavramı kültürel mirasın turizmin bir nesnesine dönüşmesinde sürdürülebilir hedefini göz ardı etmemek gerektiğine işaret etmektedir. Çünkü turizm kültürel mirasın tanınırlığına katkı sağlarken aynı zamanda tahribine de yol açmaktadır.
Turizmin ilgisi ile birlikte kültür bir bölgenin tarihsel, kültürel, dinsel ve endüstriyel geçmişinin korunması gerektiğinin tartışılmasında önemli bir güç olmaktadır (Terzić ve Bjeljac, 2016; Terzić vd., 2014). Kültürel turizm ile insanların geçmiş pratikleri yeniden önem kazanmakta ve insanların tarih ve kültürle ilişkisi yeniden kurulmaktadır. Kültür turizminin popüler olduğu bilinmekle birlikte son yıllarda dünyada turizmin yeni eğilimi doğal ve kültürel mirasın entegre edilmesine yöneliktir (Richards, 2007). Turizmin küresel eğilimi ile birlikte dünyada kültürel rotalar ve kültürel bölgelerin sayısı giderek artmaktadır (Di Pietro, 2013). Avrupada Viking Rotası, Napolyon Rotası, Don Kişot Rotası, Seramik Rotası, Türkiyede ise Likya Rotası, Hitit Rotası ve Evliya Çelebi Rotası gibi rotalar hem turizm bölgeleri dışında kalan yerleşimlerin tarihi ve kültürel değerlerini öne çıkarmakta, hem de bu yerleşimlerin turizme yönelik ilgi odakları olmasını sağlayarak kırsal kalkınmaya destek olmaktadır (CRS, 2017).
Kültürel rota (miras izi) terimi belirlenen coğrafi alandaki kültürel mirasın ilişkili varlıklarının ve değerlerinin benzersiz inşasıdır. Avrupada kültürel rota programına 1954 yılında Pariste Avrupa Konseyi tarafından Europe "Avrupa devam ediyor" ("Europe continues"/"LEurope continue") çalışma grubu kapsamında başlanmışsa da Avrupa Kültür Rotaları 1985 yılında Grenadada geliştirilmiştir. Avrupa Konseyi bu programı Avrupa ülkeleri arasında kültürel mirası paylaşmanın ve komşu ülkelerdeki kültürel izlerle bütünleşmenin ve bu yönde işbirliği geliştirmenin bir aracı olarak değerlendirmektedir. Kültürel rota kavramı 1994 yılında UNESCO Kültürel Miras Komitesi tarafından da kabul edilerek "ülkeler ve bölgeler arasındaki değişim ve çok boyutlu diyalogdan gelen kültürel önemi rota boyunca, zamansal ve mekânsal olarak görüldüğü ve somut elementlerden oluşan mirasın yolu/izi" olarak tanımlanmıştır.
Kültürel rotalar Avrupa Kültür Sözleşmesi (European Cultural Convention; Paris, 1954), Avrupa Peyzaj Sözleşmesi (European Landscape Convention; Florence, 2000) ve Toplum İçin Kültür Varlıklarının Değerine ilişkin Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi (Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society; Faro, 2005) sözleşmeleri kapsamında geliştirilmektedir (www.coe.int, 2017a). Avrupa Kültür Sözleşmesinin amacı Avrupa kültürünü devam ettirmek ve AB üye ülkeleri ve komşu ülkeler arasında kültürel çeşitliliğin karşılıklı olarak anlamını artırmaktır. Türkiye bu anlaşmayı 1957de imzalamıştır. Avrupa Peyzaj Sözleşmesi yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası düzeyde tüm Avrupada peyzajları korumak, yönetmek ve planlamak için kamu yetkililerini politikalar ve önlemler almaya teşvik etmektedir. Sözleşme mevcut durumu korumak, yönetmek ve iyileştirmek amacıyla çok önemli özellikleri olan peyzajların esnek bir anlayışla planlanmasına olanak tanımaktadır. Türkiye bu anlaşmayı 2000 yılında imzalamış ancak 2004 yılında yürürlüğe girmiştir. Toplum İçin Kültür Varlıklarının Değerine ilişkin Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi, mirasın bilgi ve kullanımının Evrensel İnsan Hakları Beyannamesinde tanımlanan vatandaşın kültürel yaşama katılma hakkının bir parçasını oluşturduğu fikrine dayanmaktadır. Sözleşme de mirasın insanın gelişimi, kültürel çeşitliliğin artırılması, kültürlerarası diyaloğun teşvik edilmesi ve sürdürülebilir kaynak kullanımı ilkelerine uygun ekonomik kalkınma modeli için bir kaynak olduğunu belirtilmektedir.
Geçmiş yıllarda doğal alanlar için bütünlük kriteri aranırken kültürel alanlar için özgünlük kriteri önemsenmiştir. Ancak son yıllarda kültürel peyzaj kavramı ile birlikte bütünlük kültürel alanlarla ilgili olarak da kullanılmaktadır. Ekolojik bir temeli bütünlük kavramı bir sistemin bileşenleri arasındaki işlevsel ilişkilerin korunmasını ifade etmektedir. Dünya Doğal Miras Alanları, belirli Dünya Mirası değerlerinin korunması için bütünlüğünün şart olduğunu belirtmektedir. Bütünlük, dengeli bir ekolojik sistem, estetik, kültürel, dini veya sanatsal birliği ima etmektedir (Feng, 2005). Kültürel peyzajda bütünlük ekoloji ile kültür arasındaki ara yüzün kesişimin devamlılığına katkı sağlayabilir. Kültürel rotalar sözü edilen ara yüzün devamlılığının yanı sıra geleneksel ekoloji, mühendislik ve yapı bilgisi de dahil olmak üzere tüm kültürel uygulamalarının bütünlüğünü dikkate alan dinamik bir yaklaşım sağlamaktadır.
Kültürel bir rotanın belirlenmesinde belirli tema kapsamında birbiriyle ilişkili maddi (somut) ve maddi olmayan (somut olmayan) kültürel ve tarihsel değerlerin envanterinin yapılması, coğrafi yerlerinin tanımlanması ve nokta ya da çizgi ile işaretlenmesi gerektirmektedir. Bir süreklilik oluşturan farklı veri setleri bir tema kapsamında rota olarak birleştirilmektedir (Sugio, 2005).
Kültürel rotalar belirlenen özelliklerine göre aşağıda belirtildiği gibi sınıflandırılmaktadır (Suárez-Inclán Ducassi, 2005):
● Bölgesel kapsamına göre: yerel, ulusal, bölgesel, kıta veya kıtalararası.
● Kültürel içeriklerine göre: belirli bir kültür bölgesi içinde veya kültürel değerlerin oluşumunda veya evriminde karşılıklı etkilenme sürecini paylaşan farklı coğrafi alanlar
● Hedefleri veya işlevlerine göre: sosyal, ekonomik, politik veya kültürel. Bu özellikler çok boyutlu bir bağlamı da paylaşabilirler .
● Zamansal kullanım sürelerine göre: Sosyo-ekonomik, siyasi ve kültürel değişimlerin etkisi ile artık kullanılmayanlar
● Yapısal konfigürasyonlarına göre: doğrusal, dairesel, haçvari, radyal veya ağ.
● Coğrafik konumlarına göre: kara, su, karma veya diğer fiziksel ortamlar
Çizgisel olarak ifade edilen rotalar doğrusal, kuşak, ağ, döngüsel ve küme mekânsal kurgu formuna göre tanımlanmaktadır. Rotalar A ve B teması (Şekil 1) ile sınıflandırılmaktadır.

Şekil 1. Tematik rota sınıflaması
A teması tarihsel bir dönemde belirli bir amaca yönelik kullanılmış rotaları B teması ise kültürel ve doğal mirası kullanarak turizmin geliştirilmesi, kalkınmanın desteklenmesi ve miras korunması gibi amaçlarla günümüzde yaratılan rotaları ifade etmektedir (Çizelge 1).
|
Kültürel Rotalar |
|||||
|
|
A. |
B. |
|||
|
|
Tarihin Bir Döneminde Özel Bir Amaç İçin Kullanılmış Rotalar |
Kültürel Mirasın Ve Peyzajın Kullanılması Ve Turizm Faaliyetlerinin Tanıtımına, Sürdürülebilir Kalkınmanın Sağlanmasına, Doğal Ve Kültürel Mirasın Korunmasına Yönelik Günümüzde Tanımlanan Rotalar |
|||
|
|
A.1 |
A.2 |
B.1 |
B.2 |
B.3 |
|
Tipler |
|
|
|
|
|
|
Genel Özellikler |
o Kültürel Mübadeleler Ve Seyahatler o Nüfus Hareketleri o Zamanda Ve Mekânda Süreklilik
|
|
|
|
Doğa Yürüyüşü, Dağcılık, Bisiklet Binme, Binicilik, Kano Sporu Vb. Gibi Açıkhava Sporlarının Yapılması İçin Özel Ama. |
|
Örnekler |
Örneğin:
|
Örneğin:
|
Örneğin:
|
Örneğin:
|
Örneğin:
|
Türkiyede Kültürel Rotalar
Türkiyede kültür rotaları Sivil Toplum Kuruluşları ve belediyeler aracılığıyla oluşturulmaktadır (Çizelge 2) . Kültürel rotaların insan doğa ve tarih arasında kurduğu köprünün farkında olarak yerel yönetimlerin bu konuda çaba göstermesi önemlidir. Ayrıca bu rotaların insan sağlığını iyileştirdiği ve sosyalleşmeyi geliştirdiği yapılan akademik çalışmalarda da vurgulanmaktadır.
Çizelge 2. Türkiyede yerel, ulusal ve uluslararası rotalar (Kültür Rotaları Derneği, 2017, Nilüfer Belediyesi, 2017, İzmir Büyükşehir Belediyesi, 2017; Trakya turizm, 2017; Mezopotamya, 2017
|
Kültürel Rota |
Tema /Aktivite |
İlgili Kurum |
Düzey |
|
Hz. İbrahim Yolu |
Tarih, inanç |
Kültür Rotaları Derneği |
Uluslararası |
|
Sultanlar Yolu |
Doğa, tarih |
Kültür Rotaları Derneği |
Uluslararası |
|
Via Egnatia |
Kültür, barış |
Kültür Rotaları Derneği |
Uluslararası |
|
Likya Yolu |
Kıyı, bisiklet |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Aziz Paul Yolu |
Doğa, tarih, at binme |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Evliya Çelebi Yolu |
Tarih, bisiklet, at binme |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Karia Yolu |
Kıyı, tarih |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Kaçkarlar |
Doğa |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Frig Yolu |
Tarih, bisiklet |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Hitit Yolu |
Tarih, bisiklet |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Gastronomi Yolu |
Bisisklet |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Ağrı Dağı |
Doğa |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Küre Dağları |
Doğa |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
İstiklal Yolu |
Bisiklet |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Sarıkamış Parkurları |
Doğa, bisiklet |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
İki Deniz Arası |
Seyir |
Kültür Rotaları Derneği |
Ulusal |
|
Trakya Rotaları |
Tarih, doğa, inanç, kültür |
Çok paydaşlı |
Bölgesel |
|
Mezopotamya rotaları |
Tarih, kültür, inanç, doğa, gastronomi, kent |
GAP bölge kalkınma idaresi |
Bölgesel |
|
Mysia Yolları |
Doğa, bisiklet, Yürüyüş, kamp |
Bursa Nilüfer Belediyesi |
Yerel |
|
Yarımada Gezi Rotaları |
Tarih, doğa, yürüyüş, bisiklet, zeytin, bağ |
İzmir Büyükşehir Bel |
Yerel
|
Kültürel rota ile ilgili kurum ve kuruluşlar, belirledikleri kültürel rotanın Avrupa Kültür rotası olması için Avrupa Konseyine başvurmaktadır. Konsey rotayı "Kültürel Rotalara İlişkin Genişletilmiş Kısmi Anlaşmasında (Enlarged Partial Agreement on Cultural Routes) belirlediği ilkeler kapsamında değerlendirerek "Avrupa Kültür Rotası Sertifikası" vermektedir. Hâlihazırda Türkiyenin ilişkili olduğu Avrupa kültürel rotaları şunlardır: Viking rotası (1993), Fenikeliler Rotası (2003), Zeytin Rotası (2005), Avrupa Tarihi Termal Kasabalar Rotası (2010), Yahudi Mirası Avrupa Rotası (2004), Avrupa Seramik Rotası (2012) (Şekil 2) (www.culture-routes.net, 2017; www.coe.int, 2017b)

Şekil 2. Türkiyenin ilişkili olduğu Avrupa Kültür Rotaları www.culture-routes.net, 2017
Gerek küresel, gerekse ulusal ölçekte turizm, miras ve kimlik arasındaki etkileşimin olumlu yönde seyri için önemli bir fırsat olarak görülen kültürel rotalar gittikçe önem kazanmaya başlamıştır. Bundan hareketle Bartın Üniversitesi ve Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı işbirliği ile kültürel rota yaklaşımı Batı Karadeniz Bölgesinde yer alan doğal ve kültürel peyzaj değerleri ile önemli bir il olan Bartın ili genelinde "Ekorota Bartın: Doğal ve Kültürel Koridorların Haritalanması" ( Görmüş vd. 2016) Projesi kapsamında değerlendirilmiştir. Aşağıda aktarılan bilgiler bu proje kapsamında geliştirilen verilere dayanmaktadır. Bartın ili bütününde koruma statüsüne sahip alanlar, doğal varlık değerleri ve kültürel varlık değerlerine ilişkin doğal ve kültürel değerlere ait envanter GPS ve Coğrafi Bilgi Sistemleri aracılığıyla alansal, çizgisel ve noktasal olarak belirlenmiştir.
Bartında rota planlamasında yönlendirici olan doğal değerler (dağlar, vadiler, akarsular, şelaleler, mağaralar, kayalıklar, ormanlar ve yaban hayatı), kültürel değerler (Arkeoloji, geleneksel sivil mimari, dini yapılar, kırsal yaşam kültürü, somut olmayan kültür miras) ve tarihi değerlerin (tarihi yollar ve yol anıtları) bağlantılığı ve bu değerlerin geleneksel yaşamla teması özellikle önemsenmiştir. Rota kurgusu coğrafi konuma temelinde deniz, kıyı, dağ ve nehir temaları (Şekil 3) kapsamında geliştirilmiştir.

Şekil 3. Coğrafi karakteristerik yapıya göre belirlenen tema
B temasında B2 (tarihi ve doğal rotalar) ve B3 (doğal rotalar) olarak nitelendirilebilecek 6 adet ana rota (Şekil 4) ve bu rotalara bağlı ikincil rotalar ve bağlantılar belirlenmiştir.

Şekil 4. tarih ve doğanın kesiştiği 6 adet rota
Rotaların isimleri yer isimlerinden hareketle tanımlanmıştır: Parthenios Rotası, Amastris Rotası, Kromna Rotası, Bartın Küre Rotası, Ulus Küre Rotası ve Karaca Rotası (Şekil 5).
Şekil 5. Bartının kültürel rotaları
Son söz yerine;
Kültürel rotalar kültürel mirası korumak, doğal ve kültürel değerleri bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmek için yeni bir perspektif sunmaktadır. 1980 li yıllarda Avrupada başlayan ve dünyada giderek popüler olan kültürel rota yaklaşımı değerli kültürel ya da doğal kaynaklara sahip gelişmekte olan ülkelerde ya da az gelişmiş bölgelerde turizmin gelişmesi için çok önemli bir fırsat olarak yorumlanabilir. Ayrıca bu değerler arasında bütüncül bir yaklaşımla geliştirilen ağlar, bağlantılık oluşturduğu için koruma planlamasının başarısının artmasına katkı sağlayabilir. Örneğin; Likya yolu üzerinde çok sayıda korunan alan (Xhantos-Letoon Dünya Miras Alanı, Kaş-Kekova Özel Çevre Koruma Bölgesi, Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi, Beydağları Milli Parkı, kentsel sit alanları arkeolojik sit alanları ve doğal sit alanları) bulunmaktadır. Bartın il bütününde yapılan rota planlamasında da doğanın, kültürün ve tarihin bağlantılığı önemsenmiştir. Bu nedenle tüm ana ve ara rotaların Küre Dağları Milli Parkı ile ilişkilendirilmesi hedeflenmiştir.
Eryurt ve Clow a (2016) göre, Türkiyede farkında olunmayan kültürel miras değerleri nedeniyle özellikle son yıllarda sorumlu turizme olan ihtiyaç artmaktadır. Çünkü turizm planlaması kısa vadeli yatırımlar doğrultusunda gerçekleşmektedir. Üstelik kalkınma amaçlı yapılan yol çalışmaları, HES, taş ocakları ve barajlar kültürel miras değerlerine ciddi zararlar vermektedir. Bu nedenle kültürel rota anlayışı ülkemizdeki varlıkları korumak için benimsenebilir önemli bir yaklaşımdır.
Teşekkür: Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı (BAKKA) ve Bartın Üniversitesi tarafından desteklenen Ekorota Bartın: Doğal ve Kültürel Koridorların Haritalanması" projesi kapsamında birlikte çalıştığım ekip arkadaşlarıma, proje iştirakçileri temsilcilerine, BAKKA uzmanlarına, Çekül Vakfına ve Eskiz Peyzaja; bu yazının hazırlanması sırasında görüş aldığım Kate Clowa (Kültür Rotaları Derneği) ve Esra Karakaş a (ÇEKÜL Vakfı) değerli katkıları için çok teşekkür ederim.
Kaynaklar
CRS, 2017. Culture Routes in Turkey-Long Distance Hiking Trails for All. Culture Route Society can be reached from http://cultureroutesinturkey.com. Accessed on 06.02.2016
Di Pietro, L., Mungion, R. G., Renzi, M.F. (2013) Cultural technology district: a model for local and regional development, Current Issues in tourism, Vol. 16, Issue 1, pages 1-17.Harrison, J. (1997) Museums and touristic expectations. Annals of Tourism Research, Vol. 24 (1), pp. 23- 40.
Eryurt, H., Clow, K. Kültür Rotaları Rehberi. Kültür Rotaları Derneği, ISBN: 978-0-9571547-3-5, İstanbul.
Feng, Jing (2005) UNESCOs efforts in identifying the World Heritage significance of the Silk Road. In: 15th ICOMOS General Assembly and International Symposium: ‘Monuments and sites in their setting - conserving cultural heritage in changing townscapes and landscapes, 17 - 21 oct 2005, Xian, China.
Görmüş, S., Atmiş, E., Özkazanç, N.K., Günşen, H.B., Artar, M. 2016. Ekorota Bartın: Doğal ve Kültürel Koridorların Haritalanması. Bartın Üniversitesi Yayınları No: 26, Orman Fakültesi Yayınları No: 11. Stil Matbaacılık, İstanbul
İzmir Büyükşehir Belediyesi, (2017). Yarımada Gezi Rotaları, http://rota.yarimadaizmir.com/tr/anasayfa?AspxAutoDetectCookieSupport=1
Karataş, E., 2011. "The Role of Cultural Route Planning in Cultural Heritage Conservation: The Case of Central Lycia." ODTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Bölümü, Restorasyon Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.
Kültür Rotaları Derneği, 2017. http://cultureroutesinturkey.com/tr/
Mezopotamya, (2017). Mezopotamya rotaları http://mezopotamya.travel/index.php/tr
Nilüfer Belediyesi, (2017). Mysia Yolları, http://www.nilufer.bel.tr/haber-4756-doga_ve_spor_tutkunlari_mysia_yollarinda_bulustu
Richards, G. (2007, ed.): Cultural Tourism: Global and local perspectives. New York: Haworth Press.
Suárez-Inclán Ducassi, Maria Rosa (2005) A new category of heritage for understanding, cooperation and sustainable development. Their significance within the macrostructure of cultural heritage. The role of the CIIC of ICOMOS: Principles and methodology. In: 15th ICOMOS General Assembly and International Symposium: ‘Monuments and sites in their setting - conserving cultural heritage in changing townscapes and landscapes, 17 - 21 oct 2005, Xian, China. [Conference or Workshop Item]
Sugio, Kunie (2005) A consideration on the definition of the setting and management/protection measures for cultural routes. In: 15th ICOMOS General Assembly and International Symposium: ‘Monuments and sites in their setting - conserving cultural heritage in changing townscapes and landscapes, 17 - 21 oct 2005, Xian, China. [Conference or Workshop Item]
Terzić, A., Bjeljac, Ž.(2016). Cultural Routes- Cross borde tourist Destinations within Southeastern Europe. Forum geografic. Studii și cercetări de geografie și protecția mediului Volume XV, Issue 2 (December 2016), pp. 180-188 (9) http://dx.doi.org/10.5775/fg.2067- 4635.2015.041.d
Terzić, A., Bjeljac, Ž., Jovičić, A., Penjišević I., (2014). Cultural Route and Ecomuseum Concepts as a Synergy of Nature, Heritage and Community Oriented Sustainable Development Ecomuseum „Ibar Valley" in Serbia. European Journal of Sustainable Development 3 (2) 1-16. Doi: 10.14207/ejsd.2014.v3n2p1
Trakya turizm, (2017). http://trakyaturizmrotasi.com/tr/
www.coe.int, (2017a) Complete list of the Council of Europes treaties. https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/176).
www.coe.int, (2017b). http://www.coe.int/en/web/cultural-routes/turkey
www.culture-routes.net, 2017 (http://culture-routes.net/cultural-routes/interactive-map, http://culture-routes.net/sites/default/files/EICR_29-factsheet_eng-fr.pdf,
Cultural routes in Turkey are established through by NGOs and municipalities. It is important that local governments make an effort in this regard with aware of the bridge that established by cultural routes between people, nature and history. It is also emphasized in academic studies that these routes improve human health and improve socialization.


