MERYEMANA VADİSİ Örneğinde Tarihi Peyzaj Karakter Sınıflandırması

MERYEMANA VADİSİ  Örneğinde Tarihi Peyzaj Karakter Sınıflandırması
  Dr. Sara DEMİR
  26 Ekim 2017 Perşembe

Floransada 2000 yılında düzenlenen Avrupa Konseyi Bakanlar Konferansı Toplantısında peyzajın ilk olarak uluslararası platformda gündeme geldiği "Avrupa Peyzaj Sözleşmesi", Türkiyede 2003 yılında Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe girmiştir (Atik, 2009; Kaksa, 2012; TODAİE, 2009). Bu sözleşmeye göre her ülke kendi sınırları içerisine giren peyzajları planlamayı, korumayı, onarmayı, izlemeyi, yönetmeyi ve tanımlamayı taahhüt etmiştir. Onay veren her ülke, bu sözleşmenin tüm gerekliliklerini, kendi politika süreçlerine aktarmayı kabul etmişlerdir (Kap, 2006; Atik, 2010; Kaska 2012; Uzun vd., 2012). Bu sözleşmenin, Türkiyenin temel sorunlarından biri olan peyzajlarla ilgili veri eksikliğinin giderilmesine yönelik hizmet etmesi beklenmektedir.

Avrupa Konseyi tarafından yedi yıllık bir çalışma sonunda, Avrupa Peyzaj Sözleşmesi (APS) hazırlamıştır. Bu sözleşme, peyzajın doğal ve kültürel değerlerinin belirlenmesi ile birlikte peyzajların yaşam kalitesinin sürdürebilirliğini sağlamayı öngörmektedir (Erdem ve Coşkun, 2009; Kaska, 2012). Bu kapsamda APS gereğince, ülke sınırları içerisinde yer alan peyzajların doğal, kültürel, tarihi, estetik, turizm ve rekreasyonel değerleri açısından korunması, planlanması ve yönetilmesi için ulusal ve uluslararası düzeyde onaylanmış olan yasal prosedürler göz önüne alınarak işbirliği içerisinde yürütülmesi beklenilmektedir (Atik, 2010; Kaska, 2012).

APS doğal, kültürel ve tarihi kaynak değerlerini koruyan önemli bir hukuki aracıdır. APS ile ülke sınırları içerisindeki tüm peyzajların anlaşılabilir olarak sınıflandırılması gerekmektedir (Erdem ve Coşkun, 2009; Herlin, 2007; Uzun vd., 2011). Bu sınıflandırma kapsamında tarihi peyzaj karakter sınıflandırılması ve peyzaj karakter sınıflandırılması geliştirilmiştir. İngiltere ve Almanyanın öncülük ettiği bu sınıflandırma kapsamında doğal, kültürel ve tarihi kalıntıları barındıran peyzajlar karakter tipi bazında sınıflandırılır sonrasında coğrafi, tarihi ve sosyo-ekonomik benzerlilerine göre peyzaj karakter alanlarına dönüştürülerek her bir alan için peyzaj stratejileri geliştirilir.

APS gereği peyzajların planlanması, korunması, gerekiyorsa onarılması ve yönetimi için peyzajların sahip oldukları biyotik ve abiyotik kaynaklarının analiz edilmesi gerekmektedir. peyzajların analiz edilip değerlendirmesi gerekliliği Avrupa Peyzaj Sözleşmesine dayanmaktadır (Kaboğlu, 2003; Uzun vd., 2011). Türkiyenin peyzaj değerlerinin korunması bakımından temel eksikliğinin sebebi, doğal, kültürel ve tarihi peyzajlarına yönelik ulusal bir koruma politikasını henüz geliştirememesindendir. Doğal, kültürel ve tarihi alanların korunmasına yönelik olarak farklı kurumlar tarafından farklı koruma yaklaşımlar ile farklı sorumlulukların var olması planlama ve uygulama çalışmalarında sıkıntıların oluşmasına sebep olmaktadır (Kaska, 2012). Bu sebeple koruma değerlerine yönelik ortak bir platformda disiplinler arası bir organizasyonun kurularak kurumlar arası eşgüdümün sağlanması ve peyzaj kaynaklarına yönelik ulusal bir veri tabanı oluşturulması gerekmektedir (Eetvelve ve Antrop, 2009; TODAİE, 2009).

Türkiyede peyzajların doğal ve kültürel değerlerinin sınıflandırıldığı peyzaj karakter sınıflandırılması ile ilgili çalışmalar başlangıç aşamasındadır fakat geçmişten günümüze kadar ulaşan ve peyzajlardaki tarihi kalıntıları yansıtan tarihi peyzaj karakter sınıflandırma çalışmaları ise henüz yeni gündeme gelmiştir (Demir, 2017; Demir ve Demirel, 2017). Peyzajlar üzerinde hala var olan tarihi kalıntıların tespit emek ve korumak amacı ile tarihi peyzajların sınıflandırılmasında yarar vardır. Bu sınıflandırma çıktıları peyzaj karakter analizi ve değerlendirmesi çalışmalarına girdi oluşturmakta, peyzaj karakter tiplerinin tarihi değerlerine göre peyzaj karakter alanlarına gruplandırmakta dolayısı ile peyzaj karakter sınıflandırması çalışmalarına tarihi kimlik kazandırmaktadır.

 

 

TARİHİ PEYZAJ KARAKTERİ

 

Tarihi peyzaj karakteri; insanların peyzaj üzerinde bıraktığı izleri yansıtan her türlü toprak parçası, yerleşim, arazi sınırı, arazi deseni, anıt, dikili orman, bataklık, altyapı sistemleri, taş ocakları, madenler ve endüstriyel alanlardır. Bu tarihi karakterlerin sınıflandırılması kapsamında geçmişten belli bir zamansal derinlik kapsamında günümüze kadar ulaşabilen yani geçmişin izleri dikkate alınmaktadır. Tarihi peyzajlar; sit alanları, anıtlar, tarihi yapılar, ulusal önem taşıyan mimari miraslar gibi geçmişten gelen tüm tarihi çevresel kalıntıların peyzajdaki yansımaları ifade eder ve bu peyzajları anlamamızı sağlar. Bu sayede tarihi peyzaj karakter sınıflandırılması (TPKS) çalışmaları peyzajların tarihi yönlerini ele alarak peyzaj karakter analizi ve değerlendirmesi çalışmalarına (PKAD) katkı sağlamaktadırlar.

İnsanların zamansal derinlikte oluşturdukları kültürel peyzajları değerlendiren TPKS, (1) geçmişten günümüze kadar ulaşan ve hala izlerini taşıyan geçmişteki değil şimdiki peyzajları değerlendirir, (2) sadece belirgin özellikli olan alanları ya da koruma alanlarını, kültürel mirasları, sit alanlarını, tarihi nitelikli çevresel kayıtları içeren alanları değil tüm peyzajları inceler, (3) uzmanların bilgi birikiminin yanında yerel halkın görüş, deneyim ve yaşanmışlıklarını ele alır, (4) peyzajdaki değişimleri tespit eder, (5) her kurum, kuruluş ve uzmanlar tarafından kolayca anlaşılabilir ve okunabilinir, (6) disiplinler arası bir çalışmayı gerektirir (Lambrick ve Bramhill, 1999; UHLC, 2002; Turner, 2007; Lambrick vd., 2013).

Tarihi peyzaj karakter sınıflandırması peyzajların tarihini detaylandırarak sürdürebilir tarihi çevresel kaynakları kayıt altında tutar. Bu amaçla peyzajı özel kılan, değerli kılan ve zamana içindeki değişimlerini yansıtan özelliklerini analiz eder (Ede ve Darlington, 2002; Shropshire, 2007; CHL, 2016; Demir, 2017). TPS aşamaları, araştırma alanı ile ilgili doğal, kültürel ve tarihi verilerin toplanması ve analiz edilmesi, tarihi karakterin haritalanması ve tanımlanması, çıktıların değerlendirilmesi ve teknik rapor hazırlanması aşamalarından oluşmaktadır. Veri kaynakları kapsamında tüm dönemleri ve ölçekleri içeren alan ile ilgili sörvey haritaları, dikey-eğik hava fotoğrafları, varsa önceden yapılmış olan tarihi peyzaj karakter sınıflandırması haritaları, tarihi çevresel kayıtlar, CBS verileri, kartografik kaynaklar, uzmanların ve yerel halkın araştırma alanı ile ilgili yerel bilgileri ve deneyimleri dikkate alınmaktadır.

TPKS peyzajlarda geçmişten kalan izleri zamansal derinlik adı altında tarihi dönemlere ayırarak ele alır. Çünkü zaman, peyzajların oluşumunda ve değişimini yansıtan en önemli faktörlerden biridir (Demir ve Demirel, 2017; CHL, 2016). Zamansal derinlik günümüze kadar ulaşabilen tarihi kalıntıların hangi tarihsel dönemi (antik dönem, ilk çağ, orta çağ, modern çağ gibi) yansıttığını gösteren bir süreçtir. Zamansal derinliğinin iyi bir şekilde ifade edilmesi için geçmişten gelen insan izlerini taşıyan peyzajların iyi bir şekilde anlaşılması ve yorumlanması gerekmektedir. Bu kapsamda çalışma alanın sahip oldukları özelliklere göre peyzajlar, etrafı çitli alanlar, şeritli alanlar, çayırlık alan, teraslı alan, meyve bahçesi, kaba yüzeyli alanlar, atıl alanlar, uçurumlar, antik ormanlık alanlar, iğne yapraklı ormanlar, diğer ormanlık alanlar, sulak alanlar, bataklıklar, maden alanları, taş ocakları, karışık işletmeler, askeri alanlar, hava alanlar, dağının yerleşim, merkezi yerleşim, kamu binaları, rekreasyonel alanlar, milli parklar, diğer koruma alanları, kıyı alanları, kumul, kum, çamur alanlar olarak sınıflara ve ilk çağ, genç antik çağ, orta çağ, erken modern çağ ve modern çağ olarak tarihi periyotlara (zamansal derinlik) göre haritalanırlar (Demir ve Demirel, 2017; CHL, 2016).

İnsan odaklı olan daha çok yerleşim, sanayi, tarım ve altyapı sistemlerini tanımlayan TPKS, zaman süreci kapsamında peyzajdaki değişimleri ve gelişimleri temel alır ve diğer planlama çalışmalarına tarihsel boyut katar (UHLC, 2002; LANDMAP, 2013; Lambrick vd., 2013). Zaman kavramı dışında kullandığı farklı ölçeklerdeki sınıflandırma düzeyleri vardır. Tarihi peyzaj karakterlerinin tanımlanmasında 1. 2. 3. ve 4. düzey olmak üzere büyük ölçekten küçük ölçeğe doğru uzanan ve detaylara inen bir hiyerarşi mevcuttur. Büyük ölçekli olan 1. düzey sınıflandırma baskın içerikleri yansıtarak modern ve kırsal peyzajlar olarak bir sınıflandırma yapar. 2. düzey sınıflandırma ise baskın alan kullanımlarını tanımlar, kırsal çevreleri tarımsal alanlar veya tarım dışı alanlar olarak; modern çevreleri ise yerleşim, endüstri veya altyapı olarak sınıflandırır. Baskın peyzaj desenini yansıtan 3. düzey sınıflandırmada peyzajdaki baskın görsel desenler seçilir ve geçmiş ile bağlantısı kurulabilinen fiziksel kalıntılar sınıflandırılır. 4. düzey sınıflandırmada ise tarihi peyzaj detayı verilir ve 3. düzeyde belirtilen peyzaj desenleri bu düzeyde hem zamansal hem özelliklerine göre tanımlanır (LANDMAP; 2013; UHLC, 2002). Okunabilir tarihi peyzaj karakter tiplerinin tanımlanması yapılan TPKS çalışmasını daha anlaşılabilir hale getirir. Yerel değerlere sahip olan tarihi peyzaj karakterlerinin bir benzeri yoktur bu nedenle alınacak her bir plan kararında sahip oldukları bu değerler dikkate alınmalıdır.

Tarihi peyzaj karakter tiplerinin haritalanmasında Coğrafi Bilgi Sistemlerinde (CBS)den yararlanılmaktadır. Geçmiş yıllara ait hava fotoğraflarından, topografik haritalardan, tüm tarihi çevresel kayıtlardan ve birebir yapılan arazi çalışmalarında elde edilen verilerden yararlanılarak vektör tabanlı olarak CBSde poligonlar oluşturulur ve tarihi peyzaj karakter tipleri sınıflarına ve tarihi periyotlarına göre sayısal olarak haritalanır. Her poligonun sahip oldukları özellikler öznitelik tablosun aktarılır. Bu sayede tarihi peyzaj karakter tiplerinin ana hatları ile sınırları belirlenir ve belirgin özellikleri listelenir. Ayrıca ofis ortamında yapılan bu çalışmaların yanı sıra arazi çalışmaları ile kalıntıların tersel tespitinin kontrolünün sağlanması ve yerel halktan bu alanla ilgili görsel ve yazısal verilerin toplanması oldukça önemlidir.

Tarihi peyzaj karakter tiplerinin tanımlanması için anket formunun oluşturulması gerekmektedir (Lambrick vd., 2013; UHLC, 2002). Bu kapsamda yapılacak yeni bir arazi çalışması ile poligon ile belirtilmiş olan her tipin olduğu alana gidilir ve anket formu teker teker doldurulur. Bu formlarda her tarihi peyzaj karakter tipinin tanımı, kronolojik dönemi, mimari yapı tipleri, geleneksel sınır tipi, görüş alan sınırı, arkeolojik yapısı, anıtsal yapısı, tarihi park ve bahçeleri, koruma alanı, dünya miras varlığı alanı, peyzaj değişiminin nedeni ve özelliği, peyzaj değeri, peyzaj durumu, eğitim seviyesi sorgulanır. Sonuç olarak bir değerlendirme matrisi ile düşükten yükseğe doğru her bir tip puanlandırılır ve gerekiyorsa her tip tekrar fotoğraflanır.

 

 

SÜMELA MANASTIRI

 

Türkiye tarihi peyzaj değerleri açısından oldukça zengindir fakat bu konuda literatür çalışmasından öteye gidilmemiş, geçmişten gelen tarihi kalıntıları taşıyan peyzajlar henüz haritalanmamıştır. Bu kapsamda yürütülen ilk çalışmalardan biri Trabzon ilinde gerçekleşmiştir. Trabzon bulunduğu konum itibarı ile birçok medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Özellikle Gümüşhane sınırı ile bitişik olan ve tarihi İpek Yolunun geçtiği Maçka ilçesi birçok farklı halka ev sahipliği yapmış ve bu dönemlerden kalan birçok iz taşımaktadır. Maçkanın Meryemana vadisi havzası ise sahip olduğu Sümela Manastırı ve Altındere Vadisi Milli parkı ile çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Bu araştırma alanı geçmişten günümüze kadar ulaşan birçok tarihi kalıntıya ev sahipliği yapmaktadır. Dini, ticari yollara ve sahip olup birçok din, dil ve halka ev sahipliği yapmış ve birçok tarihi olaya şahitlik etmiştir. Trabzon merkez, Gümüşhaneye yakın olan bu alan göç akımları ve savaş maceraları yaşamıştır. Dolayısı ile bunların sessiz izlerini görmek hala mümkündür. Mavi ve yeşil yolları ile eşsiz bir görünüme sahip olan Meryemana Vadisi, doğal güzelliklerinin yanı sıra yaylarından panoramik görüntü sağlayan tepelere, her köşede gürül gürül akan şaleleri ve dereleri, zengin flora ile faunaya ve hala süregelen geleneksel Trabzon köy ve yayla yaşantısına sahiptir. M.Ö. 700 yıllarda Meryemana vadisinin sırtlarından geçen İpek yolu ile M.S 380 yıllında Hz. Meryem için sarp kayalıklara inşa edilen Sümela Manastırı, ziyaretçilerine görülmeye değer ve akılda kalıcı iz bırakan bir etki yaratmaktadır. Sümela Manastırına ibadet etmek için kullanılmış olan tarihi Meryemana yolu ile Sümela Rahipler yolunun manzarası ile karşınızda belirlenen Sümela Manastırının o eşsiz buğulu görüntüsünün üzerinizde bıraktığı manevi duygu dikkate değerdir.

Sümela Manastırı, Atinadan gelen Barnabas ile Sophronios adlı iki rahibin rüyasında benzer şekilde sarp kayalıklarda görülmüştür. Bunun üzerine o dönemin Bizans İmparatoru 1. Theodosius (375-395) zamanında, Karadağ eteklerindeki sarp kayalara 300 metre yükseklikte inşa edilmiştir. Dar ve uzun merdivenlerle ulaşıldığı o dönemlerde manastırda su kemeri, kutsal yazması, kütüphane, mutfak, misafir odaları, sonradan kiliseye çevrilen tabii oyuk, kutsal suyun toplandığı havuz, kutsal ayazma ve birçok küçük şapellerden (kilise) bulunmaktaydı (Doğanay, 2003; Zaman, 2010; Demir, 2017). 13. yydan beri ise günümüzdeki son hali süregelmektedir. Trabzon Komnenosları Dönemindeki III. Alexios (1349-1390) döneminde manastır 17 m yüksekliğinde, 40 m uzunluğunda, 14 m genişliğinde, 72 odalı bir tesis olarak tekrar düzenlenmiştir. 18 yy.da manastırın bir çok bölüm yenilenmiş ve fresklerle duvarları süslenmiştir. En parklar ve zengin dönemini yaşadığı 19. yyda ise manastır ve yakın çevresine büyük binalar eklenmiştir ve çok büyük bir tesis halini almıştır. Rumların hakim olduğu yörede Lozan Antlaşması (24.07.1923) gereği yapılan mübadele sonucunda Türkiye ve Yunanistan arasında nüfus değişimi yapılmış. Rumlar yerlerini bırakınca Sümela Manastırı boşalmıştır. Manastırı sürekli ziyaret eden ve koruyan Rum asıllı nüfusun göç etmesi ve manastırın kontrolsüz kalması nedeni ile 1930lu yılarda yangın çıkmış ve manastırın ahşap kısımları küle dönmüştür. Bu yangından sonra güvenlik sorunu ve kontrolsüz yapılan ziyaretler nedeniyle duvarlar çizilmiş ve freskler çalınmıştır. Manastırda gerçekleşen buna benzer arması nedeni ile 1967 yılında başlatılan restorasyon çalışmaları 1991 yılından itibaren arttırılmış ve yaklaşık 40 yılın sonunda 2006 yılında sona ermiştir (Doğanay, 2003; Zaman, 2010; Durmuş, 2012; Demir, 2017).

Sümela Manastırı’ nın tarihsel gelişimi (Demir, 2017).

Sümela Manastırı sahip olduğu tarihi ve dini değerleri nedeni ile ilk defa 1972 yılında koruma altına alınmış ve 1981 yılında ise doğal sit alanı olarak kabul edilmiştir. Trabzon Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından 1997 yılında ise Sümela Manastırı ile St. Barbara, (Ayavayvara) Kilisesi I. derecede doğal ve arkeolojik sit alanı olarak ilan edilmiştir. 1998 yılında Sümela Manastırının tüm çevresi ile Altındere köyü koruma altına alınarak II. derecede doğal sit alanı olarak belirtilmiştir.

Hz. Meryem adına yapılan ve Ortodoks mezhebi tarafından kutsal sayılan Sümela Manastırı bu sebeplerden dolayı turistlerin çekim noktası olmuştur. Özellikle yaz aylarında gerçekleşen dini ayinler nedeni ile birçok ülkeden ziyaretçi akımına uğramaktadır. Sümela Manastırı Maçka ilçesinde bulunan diğer manastırlara göre Ayavarvara Kilisesi, Vazelon Manastırı, Kuştul Manastırı ve Santa Harabeleri gibi diğer dini yapılara göre daha ihtişamlı bir yapıdır (Durmuş, 2012 ve 2015, Doğanay, 2011).

Santa Harabeleri (Düzgüneş, 2015; DOKA,2012).

 

Meryemana vadisi havzası sınırları Sümela Manastırının yanı sıra günümüzde hala izlerini taşıyan önemli tarihi yollara ev sahipliği yapmaktadır. Onbinler Dönüş Yolu, Meryemana Yolu ve Sümela Rahipler Yolu olarak bilinen bu tarihi yollar farklı dönemlerde farklı adlandırılmışlardır. M.Ö. 400 yılında Ksenophonun Yunan (Atina ve Ispartalı) askerlerinden oluşan on bin asker topladığı Safevi devletine karşı savaşmak üzere sırtlardan geçen bir yolu kullandıkları bilinmektedir. 10 bin askerin geçtiği bu yol; Onbinlerin Dönüş Yolu olarak adlandırılmıştır (DOKA, 2012; Durmuş, 2012). Sırtlardan geçen ve askeri amaçla kullanılan bu yolun sonraki dönemlerde Çini Avrupa arasında ticari amaçlı olarak M.Ö. 750-700 yıllarında kullanılmaya başlanmıştır. Fakat 6. yy.da Osmanlı Dönemi zamanında yapılan savaşlar nedeni İpek Yolu kesintiye uğramış Çinden İranın Tebriz iline kadar gelen ürünler Kervan Yolu adı altında Avrupaya ulaştırılmıştır (Durmuş, 2012 ve 2015). Ayrıca Meryemana Vadisinde tarihi dini yollar olarak bilinen ve Sümela Manastırına ulaşan Sümela Rahipler Yolu ile Meryemana Yolu yer almaktadır (DOKA, 2012; Durmuş, 2015).

Tarihi yollar (DOKA, 2012).

Meryemana vadisi havzasının M.Ö. 400lü yıllara kadar uzanan tarihi peyzaj değerlerine sahip zamansal derinliği ilk çağ, geç antik çağ, orta çağ, erken modern çağ ve modern çağ dönemlerini yansıtmaktadır (Durmuş, 2012 ve 2015; Demir, 2017). Zamansal derinliğe ve 4. düzey yapılan sınıflandırmaya göre Meryemana Vadisi havzasında 21 adet tarihi peyzaj karakter tipi tanımlanmıştır. Tarihi peyzaj karakter tipleri orman örtüsü, tarım aktivitesi, arıcılık, madencilik, yerleşim tipleri, yolları, rekreasyon ve koruma alanları altında ele alınmıştır (Demir, 2017).

 

Buna göre;

İlk Çağ Dönemine ait İpek Yolu, Onbinlerin Dönüş Yolu, Coşandere köyü, Yazlık köyü, Kirazlık ve Yan Mezraları, Medoş, Pangal, Pascal, Samandıra ve Yenicami mahalleleri, Ağakboğan, Akboran, Aksu, Ayalaska, Ermeni, Esansuyu, Eşkiya, Favedan, Furunoba, Goflakol, Haliya, Isberdamos, İskobel, Karağaç, Karaburun, Kuşal, Küçükyurt, Manikli, Mezarlık ve Papazyurdu, Saveriska, Sazlık, Sel, Semen, Omela, Ormancı, Taşköprü yaylaları Sesli kaya ve çevresi, açık yüzey bakır ocağı, tarihi taş tığını, ormanlık alan varlığına rastlanmıştır.

 

Geç Antik Çağ (M.S. 300 ile 700 arası) dönemine ait Sümela Manastırı, Altındere Kilisesi, Ayavarvara Kilisesi, Meryemana yolu, Sümela rahipler yolu, gözetleme kulesi kalıntıları tespit edilmiştir.

 

Orta Çağ (5 yy. ile 15 yy. arası) dönemine ait Mars kayalığı ve Amarat ormanları kalıntılarına ait bilgilere ulaşılmıştır.

 

Erken Modern Çağ (16. yy ile 17. yy. arası) dönemi için Altınedere Vadisi Milli Parkı, I., II., III. derece doğal sit alanı, I. derece arkeolojik sit alanı varlığı dikkate alınmıştır.

 

Modern Çağ (18. yy. ile 20. yy. arası) döneminde ise Coşandere köprüsü, Yeni cami mahallesi ile Pangal mahallesindeki tarım alanları ve günümüzde kullanılan stabilize yollar karakter tipleri olarak belirlenmiştir.

 

 

Tüm bu bilgiler ışığında bir değerlendirme yapacak olursak tarihi peyzaj karakter sınıflandırması çalışmalarının peyzaj planlama süreçlerine entegre edilmesi koruma ve kullanma dengesinin sağlanması ve tarihi değerlerin korunması açısından oldukça önemlidir. Çünkü bilindiği üzere peyzaj planlama süreçleri kapsamında doğal, kültürel ve tarihi peyzaj değerlerinin korunması ve sürdürebilir bir şekilde dengeli kullanımını amaçlamaktadır (Uzun, 2015; Demir, 2017). APS ile peyzajların önemi vurgulanmış ve Avrupa ülkeleri ile işbirliği içerisinde peyzaj planlama, koruma ve yönetimi çalışmaları hız kazanmıştır. Bu çalışmalar sonucunda ortaya çıkan çıktılar, her ülkenin yasal süreçleri içerisine entegre edilmeli ve buna göre sağlıklı alan kullanım karaları ve stratejiler geliştirilmelidir. Farklı ekosistemleri içeren peyzajların planlanması, korunması, gerekiyorsa onarılması ve yönetimi konusunda disiplinler arası bir çalışma gerekmektedir (Uzun, 2015; Dobson ve Selman, 2012). Bu bağlamda peyzajda var olan tüm farklı ekosistemlerin ekolojik süreçlerinin tanımlanması, buna uygun alan kullanım stratejilerin geliştirilmesi ve insan etkisini hala taşıyan tarihi peyzajların tanımlanması ve korunması gerekmektedir. Bu bağlamda peyzaj karakter analizi ve değerlendirilmesinin yanı sıra tarihi peyzajların sınıflandırılması peyzaj planlama sürecine önemli katkı sağlayacaktır.

TPKS çalışmaları arkeolojik çalışmalardan farklı olarak peyzajların tarihi karakterini ve önemini yansıtmaktadır. PKAD çalışmalarına göre daha geniş ölçeklerde çalışan TPKS çalışmalarında tarihi kalıntıların bulunduğu dönemi yansıtan tarihsel içerikli dönemsel bir aralık söz konusudur. TPKS ile geçmiş ile ilişki kurulur ve peyzajdaki değişimler bu sayede tespit edilebilinir. Bu sayede güncel ve geleceğe yönelik yapılan peyzaj planlama çalışmalarına girdi oluşturabilecek veri oluşturur. TPKS ile tanımlanan peyzaj karakter tipleri aslında hangi peyzaj tiplerinin değişimlere karşı toleranslı oldukları açık bir şekilde gösterir (Dobson ve Selman, 2012; Turner, 2006; Demir, 2016).

Peyzaj karakter tiplerine yönelik yapılan tüm sınıflandırma ve değerlendirme çalışmalarına referans oluşturan TPKS tip tabanlı çalışmalara disiplinler arası bir yaklaşımla bakmaya olanak sağlar. Böylece doğal, kültürel ve tarihi peyzaj değerlerinin geleceğe yönelik korunmasına rehberlik eder (Herring, 2009; Turner, 2006; Turner ve Crow, 2010). Peyzajların tarihsel kimliklerinin insanlar tarafından bilinmesini, değerinin anlaşılmasını, dengeli bir şekilde planlanmasını sağlar (Fairclough ve Herring, 2016; Lambrick ve Bramhill, 1999). TPKS araştırmaları sonucunda elde edilen sonuçlar tarihi içerikli çevresel kayıtlara ve değer veri tabanlarına önemli girdi niteliğindedir (UHLC, 2002; Lambrick vd., 2013). Tarihi karakterleri tanımlayan ve peyzaj değişimlerini tespit eden TPKS çalışmaları özellikle PKAD çalışmalarına tarihi perspektif katar.

 

 

***

 

Teşekkürler,

Maçka tarihi konusunda kitaplar yazan ve bu konuda bilgilerini benle paylaşan araştırmacı yazar Sayın Adnan DURMUŞa, arazi çalışmaları sırasında yardımcı olan Sayın Özcan ÖZCANa, paraşüt uçuşları sırasında çektiği fotoğrafları paylaşan ve Livera Kamp alanında bizi misafir eden Sayın Salih KANTARCI ya, son arazi çalışmasında bana eşlik eden Arş. Gör. Yasemin AKINCI ya ve doktora hocam Prof. Dr Öner DEMİRELe desteklerinden dolayı teşekkür ederim.

 

 

 

KAYNAKLAR

 

Atik, M. 2009. APSye Taraf Olan Ülkelerdeki Peyzaj Sınıflandırma Çalışmaları. Peyzaj Yönetimi, Türkiye Ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü, Editör: Akay, S. ve Demirbaş Özen, M., No: 27 ve 354, 153-168.

Atik, M. 2010. Peyzaj Karakter Analizi Yöntemi ile Antalya Side Bölgesi Kültürel Peyzajlarının Karakter Analizi, Tübitak Projesi, 108Y345.

CHL, 2016. Characterising Historic Landscapes: Interdisciplinary Perspectives Workshop. 

Demir, S. 2017. Tarihi Peyzaj ve Peyzaj Karakter Değerlendirilmesi Yaklaşımları ile Doğa Koruma-Turizm Odaklı Peyzaj Planlama: Meryemanan Vadisi Örneği, Trabzon (Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi) Trabzon.

Demir, S., 2016. Meryemana Vadisi Peyzaj Karakter Analizi ve Doga Koruma-Turizm Odaklı Peyzaj Planlaması, Michigan State University, 2214-A TUBİTAK Doktora sırası Araştırma Bursu, 6 ay, 01/08/2015-31/01/2016,  Geography Department, Coğrafya Bölümü, Araştırma Raporu.

Dobson, S. ve Selman, P., 2012. Applying Historic Landscape Characterization in Spatial Planning: from Remnants to Remanence, Planning Practice & Research, 27, 4, 459-474.

Doğanay, S., 2003. Altindere Valley National Park in View of İts Geographical Features, East. Geo. Rev. 8, 10.

Doğanay, S., 2011. Coğrafi Özellikleri Açısından Altındere Vadisi Milli Parkı, Doğu Coğrafya Dergisi, 8, 10, 43-64.

DOKA, 2012. Meryemana Vadisinde Alternatif Turizm Olanaklarının Araştırılarak Turizm Amaçlı Potansiyel Alan Kullanım Haritasının Oluşturulması, No: TR 90/10/TUR IZM001-A, DOKA Projesi

Durmuş, A. 2012. Soyut ve Somut Kültürel Belgelerle Meryemana Vadisinin Tarihi, Dergi Karadeniz, 20,20, 204-229.

Durmuş, A., 2015. Maçka Tarihi, Rıhtım Dijital Matbaa, Istanbul.140 s.

Ede, J. ve Darlington, J., 2002. Lancashire Historic Landscape Characterisation Programme: A Report On The Context, Method And Results For The Lancashire, Blackburn with Darwen and Blackpool Areas, English Heritage, 172.

Eetvelde, V.V. ve Antrop, M., 2009. A Stepwise Multi-Scaled Landscape Typology And Characterisation For Trans-Regional Integration, Applied On The Federal State Of Belgium, Landscape and Urban Planning, 91,160-170.

Erdem, N. ve Çoşkun, A. A., 2009. Avrupa Peyzaj Sözleşmesi Hükümlerinin Türk Planlama Mevzuatına Uyumluluk Analizi, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 2,59, 64-78 s.

Fairclough, G. ve Herring, P., 2016. Lens, mirror, window: interactions between Historic Landscape Characterisation and Landscape Character Assessment, Landscape Research , 41,2,186-198.

Herlin, I., 2007. Avrupa Peyzaj Sözleşmesi, Genel Bir Bakış ve Sözleşmenin Uygulanması. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin Uygulanması Yolunda Uluslararası Katılımlı Toplantı, Mayıs, Ankara, Bildiriler Kitabı, 24-27.

Herring, C.P., 2009. Framing Perceptions of the Historic Landscape: Historic Landscape Characterisation (HLC) and Historic Land-Use Assessment (HLA), Scottish Geographical Journal, 125, 1,  61-77.

Kabaoğlu, İ.Ö., 2003. Apsde Peyzah Hakkı, Avrupa Peyzaj Sözleşmesi ve Türkiye, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, Şehir Bölge Planlama Bölüğmü ve Goethe Enstitüsü, Editor: Semra Atabay. Istanbul.

Kap, S. D., 2006. Avrupa Peyzaj Sözleşmesi Kapsamında Yeşil Alan Kullanımı; Boğaziçi Öngörüm Bölgesi Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, Türkiye.

Kaska, E., 2012. Avrupa Peyzaj Sözleşmesi (APS) Ve Türkiyedeki Uygulamaların İrdelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Lambrick, G. ve Bramhill, P., 1999. Historical Landscape Assessment, Main Report,  Hampshire Country Council Press, 39 s.

Lambrick, G., Hind, J. ve  Wain, I., 2013. Historic Landscape Characterisation In Ireland: Best Paractice Guidance, Published By The Heritage Council, The Heritage Council of Ireland Series, 93 s.

LANDMAP, 2013. Historic Landscape, Natural Resources Wales, LANDMAP Methodology: Guidance for Wales, 23 s.

Shropshire, 2007. Shropshire Landscape Assessment and Shropshire Historical Landscape Characterisation. Shropshire Council, https://shropshire.gov.uk/environment/shropshires-landscape, 18 Temmuz 2015.

TODAİE, 2009. Peyzaj Yönetimi. Editör: Aslı Akay, Münevver Demirbaş Özen. Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayın No: 354, Yerel Yönetimler Merkezi Yayını No:27, Ankara.

Turner, S. ve Crow, J., 2010. Unlocking Historic Landscapes In The Eastern Mediterranean: Two Pilot Studies Using Historic Landscape Characterisation, Antiquity 84, 216-229.

Turner, S., 2006. Historic Landscape Characterisation: A Landscape Archaeology For Research, Management and Planning, Landscape Research, 31, 4, 385-398.

Turner, S., 2007. Ancient Country, The historic character of rural Devon. Exeter: Devon Archeological Society.

UHLC, 2002. Understanding Historic Landscape Character, A Paper Exploring The Relationship Between Landscape Character Assessment And Historic Landscape Characterisation/Historic Land-Use Assessment, Topic Paper 5, Guidance For Scotland And England, Countryside Agency.

Uzun O., 2015. Some of the Landscape Planning Approaches in the World and in Turkey. In: Environment and Ecology at the beginning of 21st century, Efe R., Curebal İ., Bizzarri C., Nyussupova G., (Ed.) Chapter 4, St.Kliment Ohridski University Press, Sofia, 61-79 s.

Uzun, O., İlke E.F., Çetinkaya, F. ve Açıksöz, S., 2011. National And Regional Landscape Classification And Mapping Of Turkey: Konya Closed Basin, Sugla Lake And Its Surrounding Area, International Journal of Physical Sciences, 6, 3, 550-565.

Uzun, O., Ilke, E.F., Çetinkaya, G., Erduran, F. ve Aç.ksöz, S., 2012. Peyzaj Planlama: Konya İli, Bozkır-Seydeşehir-Ahırlı- Yalıhüyük ilçeleri ve Suğla Gölü Mevkii Peyzaj Yönetimi Koruma ve Planlama Projesi. T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Lazer Ofset Yayın No: 15108, Ankara.

 

RESİMLERLE MERYEMANA VADİSİ

 

 

 Sümela Manastırının gözüktüğü Gofrakol Yaylası

 

 

Tepeden görünüş 

 

 

Gofrakol Yaylası manzarası

 

 

Meryemanana Vadisi görüntüsü

 

 

Geleneksel yayla yaşantısı, Şamandıra yaylası

 

 

 

Taşköprü yaylası

 

 

Sümela Manastırı

 

 

Sümela Manastırı 

 

 

Sarp kayalıklara inşa edilen Sümela Manastırı

 

 

Sonbahar renklenmesi ile Maçka yolu 

 

 

Yeşil tepeleri ile Meryemana Vadisi

 

 

Tarihi Coşandere köprüsü

 

 

Sesli kaya, Gofrakol yaylası

 

 

Gofrakol yayalası manzarası

 

 

Yaylalardaki bulut denizi, Omela Yaylası

 

 

 

Studies on classification of landscape character classifications of natural and cultural values of landscapes in Turkey are at an early stage but historical landscape character classification studies reaching to the day-to-day past and reflecting the historical remnants of landscapes have yet to come to a new era. Historical remains still existing on the landscapes are beneficial in the identification of labour and preservation purposes and the classification of historical landscapes.


Paylaş: