MİNYATÜR BAHÇELER

MİNYATÜR BAHÇELER
  Yrd. Doç. Dr. Nilüfer AKTAŞ
  5 Mayıs 2017 Cuma

Yrd. Doç. Dr. Nilüfer KART AKTAŞ (İ.Ü. Orman Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Peyzaj Planlama ve Tasarım Anabilim Dalı)

 

Yrd. Doç. Dr. Aysel ULUS (İ.Ü. Orman Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Bitki Materyali ve Yetiştirme Tekniği Anabilim Dalı)

 

Yrd. Doç. Dr. Mert EKŞİ (İ.Ü. Orman Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Peyzaj Teknikleri Anabilim Dalı)

 

Arş. Gör. Muhibe Aslı ALP (İ.Ü. Orman Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Peyzaj Planlama ve Tasarım Anabilim Dalı)

 

Dünyanın yaradılış hikayelerinin birçoğunda, insan yaşamının, baharın yaşandığı, içinde ağaçların, çiçeklerin, meyvelerin bulunduğu, etrafı çevrili bir bahçede başladığı anlatılmaktadır (Mcdoughall ve Ettinghaussen, 1976). Kutsal kitaplarda genellikle cennetin bir bahçe mekânı şeklinde anlatılması, insanların dünyadaki yaşamlarında da birer küçük cennet mekanına sahip olma arzusu duymalarını sağlamıştır. İnsanların dünya hakkındaki idealleri adeta bahçe mekânında somutlaşmıştır (Shephard ve Jellicoe, 1953). ‘Bahçenin, cennetin yeryüzündeki yansıması olarak algılanması sonucunda yüzyıllar boyunca insanların yaşadıkları çevreyi şekillendirme ve doğada bulduğu tüm güzelliği ve estetiği bu yeni oluşturulan mekanda yaratma tutkusu içerisinde olmalarına neden olmuştur (Mcdoughall ve Ettinghaussen, 1976).

 

Bahçeler, insan ile doğa arasındaki ilişkinin her dönemdeki yansımalarını sunmakla birlikte, tarihin gelişimine bağlı olarak, belirli bir çağın, mekan, zaman, doğa ve insanın dünyadaki yeri ile ilgili temel anlayışını ortaya koyarlar (Barry, 2004). İnsanlığın başlangıcından beri bahçeler de insanoğlu ile birlikte var olmuş, insanoğlunun gelişimiyle birlikte gelişmiş, farklı kültürlerle birlikte harmanlanarak bugüne kadar gelmiştir.

İlk bahçelerin nerede ve kimler tarafından yapıldığı net olarak bilinmemesine karşın ilk bahçe örneklerinin mağarada yaşayan atalarımız tarafından ailelerini vahşi hayvanlardan koruma amacıyla oluşturduğu tahmin edilmektedir. Zaman içerisinde çeşitli bariyerler oluşturularak kullanılan alanlar koruma altına alınmıştır. Evcil hayvanlarını korumak, sebze-meyve yetiştirmek ve ailelerinin güneşli neolitik zamanlarda keyifle vakit geçirip rahatlamaları için taştan ya da topraktan alanlar oluşturarak bu alanları çitle çevirmişlerdir (Turner, 2005e atfen Serez, 2011).

 

Bahçe sanatı da bu şekilde insanların toprak üzerine yerleşmeleri ve onu ekonomik faaliyetlerin dışında da bir yaşam ortamı olarak düzenleme ihtiyacı duymaları ile başlamıştır. Büyük veya küçük, çevreye açık veya içe dönük mahrem özellikteki bahçe veya avlu olsun, hepsi tarihin belirli bir devrinde toplumun yaşama şartlarını, kültür ve refah seviyesini yansıtan, bunlar kadar önemli olarak her ülkenin iklim ve toprak özelliklerini ve bunların göstergelerini en belirgin şekilde ortaya koyan mekânlar olarak önem kazanmışlardır. Bu nedenle tabiat şartları ve toplum yapılarındaki varyasyonlar bahçe sanatına, ruh ve biçimsel özelliklerine de pek çok farklılık kazandırmıştır (Shephard ve Jellicoe, 1953).

İnsanoğlu için bahçeler, her zaman günlük hayatlarındaki sıkıntılarından kurtulup, doğa ile ilişki kurabilecekleri bir tür sığınak olmuştur. Bahçeler, insanların kişisel zevklerine göre kendi cennetlerini oluşturmasına ve başka hiçbir yerde olmayan bir dünya yaratma şansına olanak sağlayan yaratıcılık ve hayal gücüne açık alanlardır. Bir bahçenin ifade ettiği şey, onu yaratan insanın hayal gücü ve ona yüklediği anlamlara göre çeşitlilik ve değer kazanmaktadır.

 

Ancak, 20. yüzyıl ile birlikte endüstrileşme, hızlı kentleşme, teknolojinin gelişmesi, yoğun iş yaşamı, kent hayatının zorlukları gibi nedenler özellikle kentlerde yaşayan halkın doğadan uzaklaşmasına yol açmıştır. Doğanın stres de dahil olmak üzere pek çok hastalık üzerinde olumlu etkisi olduğu bilinmektedir. Yeşil alanlar, insanlar üzerinde hem fiziksel açıdan hem de duygusal açıdan olumlu iyileştirici etkilere sahiptirler. Sağlıklı bir yaşam için, gündelik hayatın stresinden kurtulabilmek için nefes alınacak kaçış noktalarına ihtiyaç vardır. Kent yaşamında bu kaçış noktaları; özel alanlar olarak, villa ve toplu konut bahçeleri, kamusal anlamda ise park ve bahçe gibi doğayla buluşulabilecek yeşil alanlardır. Ancak, günümüzde kentlerde gittikçe azalan yeşil alanlar ile doğaya olan özlem oldukça artmıştır. Yoğun çalışma temposu, ulaşım sıkıntısı, ekonomik nedenler vb. birçok nedenden dolayı kısıtlı zaman ve ekonomik koşullar edeniyle insanların toprakla meşgul olabileceği, streslerini atabileceği, hobi olarak da yapabilecekleri peyzajda yeni arayışlara gidilmiştir. Yenilikçi peyzaj düzenlemeleri olarak, çatı ve teras bahçeleri, dikey bahçeler, terrarium, paludaryum, hidrokültür uygulamaları, su bahçeleri, yağmur bahçeleri, kentsel tarımın yeniden canlandırılması olarak da söyleyebileceğimiz permakültür uygulamaları ve minyatür bahçeler hayatımıza girmiştir.

Minyatür bahçeler, sert zemini, bahçe donatıları ve canlı ağaç kullanımı ile gerçek bir bahçenin hemen hemen tüm özelliklerini taşıyan küçük ölçekli bahçelerdir.

 

Buna göre, her ne kadar küçük ölçekli de olsa, tıpkı park, bahçe vb. yeşil alanların tasarım sürecinde olduğu gibi minyatür bahçeleri de tasarlayabilmek için öncelikle tasarım ögeleri bilmek ve bu ögeleri sanat prensipleriyle harmanlayıp tatmin edici mekanlar yaratmak zorunludur. Başarılı bir minyatür bahçe için de bu konuların bilinmesi gereklidir.

 

Buna göre öncelikle tasarım ilkeleri ve sanat prensiplerinden bahsedilmelidir (Ulus, 2014).

TASARIM ÖGELERİ                                                       SANAT PRENSİPLERİ

Çizgi                                                                                                 Tekrar

Form                                                                                                 Değişkenlik

Tekstür                                                                                              Denge

Renk                                                                                                 Vurgu

Koram (dizi)

Ölçek

 

Sanat prensiplerinin tasarım ögelerine uygulanması sonucu tasarımda birliğe ulaşılır. Her tasarımda amaç; birliğe ulaşmaktır. Buradaki birlik; parçaların birliği ve bütünlüğü, ilgi birliği, fonksiyonel birliktir.

TASARIM ÖGELERİ

Tasarımda yer alan tüm ögelerin (canlı, cansız) ya da elemanların çizgisi, formu, rengi ve de tekstürü (dokusu) vardır.

 

1. Çizgi- Hat: Tüm tasarım oluşumlarının temelidir. Hem doğal hem de insan yapısı tüm materyaller çizginin kaynağını oluştururlar. Tasarımda çizgi, göze yön ve hareket verir, duyguyu ifade eder, mesafeyi belirtir ve perspektif oluştururlar.

 

2. Form-Şekil: Tasarıma giren her objenin bir formu (üçgen, dörtgen, sütun, yuvarlak, piramit vb.) vardır. Formun kaynağı ise çizgidir. Objelerin kontür çizgilerinin birleşimi formu ortaya çıkarır. Form, gözleyen kişinin dikkatini ilk çeken tasarım ögesidir. Genellikle orta veya uzak mesafeden algılanabilir.

 

3. Tekstür-Doku: Objelerin görülebilen veya dokunulabilen yüzey ortamı dokuyu oluşturur. Sık dokulu-seyrek dokulu-geçirgen dokulu-yumuşak dokulu, ince-orta-kaba dokulu vs. olabilir. Doku cansız materyal gibi canlı materyalde de önemli olan bir tasarım ögesidir. Dokularda sıklık ve yoğunluk, objelerin algılanışına doğrudan etki eden bir unsurdur. Işık, algı mesafesi, mevsimlere bağlı olarak tekstür değişkenlik gösterir.

 

4. Renk: Peyzaj uygulamalarında mekânsal algıyı etkiler. Kullanılan ögelerin yakın veya uzak olması ya da dikkat çekici olması durumunu ortaya çıkarır. Tasarımda yer alan canlı materyallerde renk, ışık-gölge durumu, mevsimlere bağlı olarak değişkenlik gösterir.

 

SANAT PRENSİPLERİ

1. Tekrar: Bir mekân içindeki biçimsel benzer ögelerin veya öge gruplarının birbirini izlemesi ritim-tekrar olarak tarif edilir. Tekrar kopyadır. Tekrarın tam tekrar ve aralıklı (zayıf-az) tekrar gibi dereceleri vardır. Tasarımda her iki aşırı durumdan kaçınmak gerekir. Biri tekdüzelik yarattığı için sıkıcı olacaktır. Diğeri de düzensizlik yaratacaktır. Bu nedenle genellikle, birbirinin aynısı olan objelerin tekrarından çok, belirli karakterlerin veya bir objenin belli niteliklerinin (çizgi ve form, tekstür, renk) tekrarı şeklinde uygulanmalıdır.

 

2. Değişkenlik (kontrast-zıtlık): Değişkenlik tek biçimliliğin, tekdüzeliğin olmaması halidir. Gözün dikkatini çekmek, gözleyicinin dikkatini üzerinde tutmak ve zihnin değişim için duyduğu gereksinimi gidermek için, çizgi, form, tekstür ve renkte zıtlık yaratmak gerekir.

Değişkenlik (çeşitlilik); hiç bir zaman karışıklık yaratacak derecede çok fazla olmamalı, ancak algılanabilmesi çok fazla çaba sarf etmeyi gerektirecek derecede de az olmamalıdır.

 

3. Denge: Kompozisyonu oluşturan parçalar arasındaki eşitlik durumudur. Tasarımda kullanılan parçalar, emniyet, sükunet, stabilite ve huzur duygusu yaratacak şekilde bir araya getirilmelidir.

  • Formal (simetrik) denge: Benzer yapı elemanlarının bir eksenin iki tarafına eşit uzaklıkta dizilmelerinden ortaya çıkan bir plan kalıbıdır.
  • İnformal (asimetrik) denge: Eksenin her iki tarafında aynı büyüklük ve şekle sahip olmayan, fakat eşit dikkat çeken objelerin dizilişleri ile elde edilir.
  • Perspektif denge: Bir peyzajın tamamını oluşturan ön, orta ve arka fondaki kompozisyon birimlerinin dengesi kapsar.

 

4. Vurgu: Daha önemli olanı, daha az önemli olandan ayırma işlemidir.

  • Vurgu, tasarımdaki dominant noktaların sayılarının sınırlanmasıyla yaratılır.
  • Vurgu, tasarım elemanlarının büyüklükleri arasında fark konularak yaratılır.
  • Vurgu, çeşitli elemanları gruplandırıp bunların arasına alışılmamış ve beklenmedik objeleri kompozisyona getirerek yaratılır.
  • Vurgu, yoğun renkler, dramatik tekstürler ve güçlü formlar önerilerek yaratılır.

 

5. Dizi-Sıra (Koram): Tasarım ögelerindeki geçişin, hareketin ve değişimin, uniform yani aynı şekilde olması halidir. Koram, tasarımın bütününde bir obje, bir alan ya da bir kitleden diğerine geçiş veya hareketi ifade eder.

Koram, tasarım unsurlarını birbirlerine bağlar. Objeler arasında zevkli bir geçiş sağlar. Ayrıca gözü, bazı yönlere veya bazı dikkate değer hedeflere doğru yönlendirir.

 

6. Ölçek: Bir mekanın boyutlarını ya da bir objenin, büyüklüğünü ifade eder. Ölçek bir tasarımda, çözülmesi gereken en önemli konudur.

Mutlak ölçek bir objenin ya da mekanın alışılmış ölçü birimleriyle ölçülmesi sonucu ortaya çıkar.

Göreceli ölçek (oran) ise, aynı kompozisyon içindeki bir mekan ya da objenin, diğer bir mekan ya da obje ile arasındaki orantı bakımından ilişkisidir. Görsel algıya dayanır.

Birimler arasındaki oransal ilişkiler iyi olmadığı sürece tasarımdaki uyum ve harmoni de iyi olamaz. Tasarıma getirilecek olan elemanlar; hem mutlak hem de göreceli ölçek bakımından çok iyi bir şekilde düşünülmelidirler.

 

Son yılların akımı (trend) olan minyatür bahçeler; canlı ve cansız objelerin terkibidir. Cansız objeleri; cam, taş, polyester, ahşap ve plastik maddelerden yapılan konstrüksiyonlar oluşturmaktadır. Tüm donatı elemanları bu kapsamda değerlendirilmektedir. Örneğin aydınlatma elemanları, çöp kutuları, çitler, masa ve sandalyeler, pergolalar. Tüm bu donatılar tasarıma ve minyatür bahçeyi tasarlayanın hayal gücüne göre değişmektedir. Minyatür bahçe tasarımındaki canlı objeler ise; her şeyden önce bitkiler ve onların yaşam ortamı olan topraktır.

 

MİNYATÜR BAHÇE TASARIMINDA KULLANILABİLECEK BAZI BİTKİ TÜRLERİ

 

Bir minyatür bahçede kullanılacak bitkilerin öncelikle doğru seçimi sonrasında da bakımı ile minyatür bahçenin yaşama süresi artacaktır. Bahçenin bulunduğu ortam, yetiştirme ortamı derinliği ve tipi, sulama miktarı, ışık alma durumu gibi noktalar önem taşımaktadır. Minyatür bahçelerde kullanılacak bitkiler genellikle küçük ebatlı bitkilerden seçilmektedir. Bitkinin gerçek büyüme özelliklerinden farklı olarak, istenen etkiyi sağlamak adına aynı bitki farklı bir karakterde kullanılabilir (ör. Bodur bir çalı türünün, ağaç gibi kullanılması vb.) Minyatür bahçelerde kullanılabilecek bazı bitki türleri aşağıdaki gibidir (Tablo 1). Bu tabloda yer alan bodur ibreli ağaçlar ile geniş yapraklı ağaçların bonsai formları çalışılmış olup, minyatür bahçelerde kullanılmaktadır.

 

Tablo 1: Minyatür bahçelerde, bodur ibreli ağaç, geniş yapraklı ağaç, süs çalıları ve yer örtücü görünümü sağlanabilecek bazı bitki türleri

 

Tasarım, bir süreçtir. Bir sonuç ürünü olarak ortaya çıkmış gibi görünse de, tasarımın farklı evreleri vardır. Süreçler göz önünde bulundurularak yapılacak bir bahçe düzenleme sonrasında hem estetik, hem de fonksiyonel açıdan maksimum yarar sağlayan, tatmin edici mekânlar ortaya çıkacaktır. Minyatür bahçe tasarımında, bahçe tasarım ilkelerinin yanı sıra bazı özel koşulların da dikkate alınması gerekmektedir. Kullanım alanına (iç mekan veya dış mekan) uygun seçilecek bitki türleri ve bu bitkilerin isteğine uygun seçilen toprak, sağlıklı hazırlanmış altyapı ile minyatür bahçeler uzun süre yaşamlarını sürdüreceklerdir. Doğadan uzak kalan kentlilerin bitki ve toprak ile ilişki kurması, bahçe tasarımına ilgi göstermesi, stres, yorgunluk gibi olumsuz günlük etkilerden uzak kalmaları adına minyatür bahçe tasarımı sağlıklı bir hobi seçeneği sunmaktadır. 

 

 

 

KAYNAKLAR

Akdoğan, G. 1974. Bahçe ve Peyzaj Sanatı Tarihi. Ankara Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Yayınları: 528, Ders Kitabı: 173.

Barry, L., 2004. Cennet Bahçeleri. P Dünya Sanatı Dergisi. Mas Matbaacılık A.Ş., İstanbul.

Mcdoughall, B. E. and Ettinhaussen, R.,1976. The Islamic Garden, Dumbarton Oaks Trustees for Harvard University ,Washington DC, 89-99.

Shephard, J. C. and Jellicoe, G. A., 1953. Italian Gardens of the Renaissance, Alec Tiranti Ltd. , London, 93.

Serez, A., 2011. Tarihsel Süreç İçinde Sağlık Bahçeleri. İ.T.Ü Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi (Yayınlanmamış), İstanbul

Turner, T., 2005. Garden History - Philosophy and Design 2000 BC-2000 AD.

Ulus A., 2014. Bitkilendirme Tasarımı. Ders Notu (Basılmamış), İstanbul.

 

The life of a miniature garden will increase with the care of the plants that will be used in a miniature garden after the correct selection first. The environment which the garden is located, the depth and type of the growing medium, the amount of irrigation, the state of light extractions are important. The plants to be used in miniature gardens are usually chosen from small sized plants. Unlike the actual growth characteristics of the plant, the same plant can be used in a different character in order to provide the desired effect.


Paylaş: