16 Nisan 2015 Perşembe
21 yy ortaya çıkan ekolojik, sosyal, kültürel, ekonomik, teknolojik ve politik değişim ve gelişmeler, hem dünyada hem de ülkemizde mesleki disiplinlerin içerik ve çerçevesinin değişmesine, çeşitlenmesine ve karmaşıklaşmasına yol açmıştır. Bu bağlamda Peyzaj Mimarlığı disiplininin de başlangıç noktasından itibaren mesleki çalışma alanları genişlemiş, çeşitlenmiş ve çok sayıda mesleki disiplinlerle işbirliği içinde olmasına yol açmıştır.
Peyzaj Mimarlığı eğitimi ilk olarak, 1933 yılında Ankarada kurulan Yüksek Ziraat Enstitüsü bünyesindeki Bahçe Enstitüsü içinde "Bahçe Sanatı" ismi ile 1942-1948 yıllarında eğitime başlamıştır. 1948-1950 yıllarında "Bahçe Mimarisi ve Süs Nebatları" ismi ile ayrı bir disiplin durumuna getirilmiş, 1952 yılında "Bahçe Mimarisi ve Ağaçlandırma Kürsüsü" olarak geliştirilmiş, 1956-1967 yılları arasında Bahçe Bitkileri Yetiştirme ve Islahı Bölümü" bünyesinde ve Ziraat Fakültesi içinde eğitim devam etmiştir. Yine aynı Fakülte içinde 1971 yılında Peyzaj Mimarisi Bölümü olarak eğitim başlamış ve 1973 yılında ilk mezunlarını vermiş ancak Ziraat Mühendisi unvanını almıştır. 1977 yılından sonra Bölümün ismi Peyzaj Mimarlığı (PM) olarak değiştirilmiştir. 1990 yılından sonra ise mezunlara "Peyzaj Mimarı" unvanı verilmeye başlamıştır.
Ortaya çıkan toplumsal ve çevresel değişmeler doğrultusunda Peyzaj Mimarlığında içerik ve kapsam olarak olumlu ve hızlı gelişmeler meydana gelmiştir. Başlangıçta park ve bahçe sanatı olarak tanımlanan ve bilinen Peyzaj Mimarlığı mesleği "İnsan ve fiziksel çevresini, doğal ve kültürel kaynakları, koruma ve yönetme temelinde uzlaştırıcı, sanat, bilim, mimarlık, mühendislik ve teknolojiyi kombine eden çok çeşitlilik gösteren planlama - tasarım, onarım ve yönetim alanlarından biri haline gelmiştir.
INTER-DİSİPLİNER KARAKTER
Günümüzde Peyzaj Mimarlığı disiplinindeki çok yönlü, karmaşık ve inter-disipliner karakter özelliği, ne yazık ki ülkemizde tam olarak uygulamaya dönüştürülememiştir. Halen Peyzaj Mimarlığı disiplinin "park ve bahçe sanatı" olduğu ve sadece bitkilerle ilişkili bir meslek olduğu görüşü hakimdir. Hatta deyim yerindeyse "bahçe mimarı" şeklinde bile ifade edilebilmektedir. Aslında teorikte değişim ve gelişim gösteren Peyzaj Mimarlığı disiplininin geçmişte kendisine giydirilen elbise artık dar gelmektedir. Bugünkü koşullara göre revize edilerek yeniden şekillendirilmesine veya yeni bir elbise giydirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır.
ASLA‘nın (Amerika Peyzaj Mimarlığı Topluluğu) (1999) tanımına göre, PEYZAJ MİMARLIĞI; "Doğal ve kültürel kaynakları koruma ve yönetme temelinde, kültürel ve bilimsel birikimin (oluşturulacak fiziksel çevrenin işlevsel ve yaşam kalitesini artırma yönünde) yeryüzünde uygulanması kapsamında, doğal ve kültürel elamanların düzenlenmesi, arazinin planlanması, tasarlanması ve yönetimi sanatıdır" şeklinde tanımlanmaktadır.
IFLA (The International Federation of Landscape Architects) (2003)ya göre peyzaj mimarı, dış mekanların ve çevrelerin planlama, tasarım ve yönetimi üzerinde tavsiyelerde bulunan ve araştırmaları yöneten, onun korunması ve sürdürülebilir bir şekilde gelişmesini sağlayan meslek sahibi olarak tanımlamıştır.
20.10.2000 tarihinde Avrupa ülkeleri tarafından imzalanan ve 2003 yılında ülkemiz tarafından da kabul edilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesine (APS) göre Peyzaj kavramı özellikleri, insan ve/veya doğal faktörlerin etkileşimi ve eylemi sonucunda insanlar tarafından algılandığı şekliyle oluşan bir alandır şeklinde tanımlamıştır. Bu sözleşmenin amacı, peyzajın korunmasını, yönetimini ve planlamasını geliştirmek ve peyzaj konuları hakkında Avrupada işbirliğini organize etmektir.
Ayrıca IFLAnın (2010) "Peyzaj Mimarlığı Eğitimi Beyannamesinde", peyzaj mimarlığının, sosyal ve doğal bilimler, teknoloji ve yaratıcı sanat gibi önemli bileşenlerinden oluşan inter-disiplinli bir meslek olduğu ifade edilmektedir.
Peyzaj mimarı, "peyzajı oluşturan doğal ve kültürel bileşenlerin ve çevrelerin koruma-kullanım dengesi gözetilerek; ekolojik, ekonomik, estetik ve işlevsel ölçütlere uygun olarak peyzaj planlama ve tasarımı, onarımı, korunması ve yönetimi konularında bilim ve sanat temelinde proje, uygulama, danışmanlık, kontrol ve denetleme hizmetleri veren kişi" olarak tanımlanabilir. Peyzaj mimarının görevi; Özellikle sürdürülebilir yaşam merkezli (doğa ve kültür süreçleri ve bileşenlerini dikkate alarak) olmak üzere düzenleme, yenileme, geliştirme, onarma, koruma temelinde insanların yaşadığı, algıladığı veya değer biçtiği söz konusu alanlar veya mekanları en güzel, en ideal ve sağlıklı bir şekilde üretmek veya var etmektir. Peyzaj mimarının en temel hedefi insanın var oluş nedenine uygun olarak, sağlığını ve mutluluğunu gözeterek yaşam standardını artırmak ve geliştirmektir. Planlama ve tasarım uğraşlarında ise; karmaşık bağlamda karar üretme, arazi biçimleme, mekân düzenleme ve insan aktivitelerini organize etmektir şeklinde ifade edilmektedir.
YASAL VE YÖNETSEL YETKİ
Bu genel anlamda, peyzaj mimarlığı disiplini; bilim ve sanat dalı olarak değişen vizyon içinde yeniden yapılanmanın arayışı içindedir. Peyzaj Mimarlığı, biyolojik temele dayalı alan kullanım ilkelerini ortaya koyan yararlı, işlevsel ve güzel bir çevre yaratma yani dış mekan yaratma sanatı veya organizasyonudur. Görevi insan ile onu çevreleyen alan arasında mümkün olan en uygun fiziki ilişkiyi kurmaktır. Bu bakımdan; Peyzaj Mimarlığı, kentsel ve kırsal peyzaj alanlarında olduğu kadar, doğal alanlarda insan eli ile çevre arasındaki ilişkileri fiziki yönden düzenleyen bir faaliyet alanıdır. Gerek doğal peyzajın korunması ve sürdürülmesinde, gerekse kentsel ve kırsal peyzajın işlevsel, estetik ve sağlıklı bir şekilde planlanması ve tasarımında büyük görev ve sorumluluklar üslenmektedir. Bu bakımdan, düzenlemekle görevli olduğu mekân birimi bir konutun bahçesi gibi en küçük ölçekten başlayarak, havza ve bölge, arazi planlaması gibi büyük ölçekli alanlara kadar genişleyebilmektedir.
Günümüzde Yükseköğretim Kurumu (YÖK) içinde mevcut Peyzaj Mimarlığı Bölümlerinde bağlı bulunduğu Üniversitelerde farklı Fakülteler çatısı altında (Ziraat Fakültesi, Orman Fakültesi, Mimarlık Fakültesi, Tasarım ve Mimarlık Fakültesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi gibi) Lisans öğretimi verilmektedir. Fakülteler arası ekol, eğitim geleneği; öğretim kadrosu ve buna bağlı olarak müfredatlar çerçevesinde "Peyzaj Mimarı" yetiştirilmektedir. Bu çerçevede bölümler arasında ve mezun olan Peyzaj Mimarları arasında farklılıkların da olması doğal karşılanmalıdır. Bu farklılıklar bölümlerin eğitim politikalarına yansıdığından farklı peyzaj mimarı kimliği veya profili de ortaya çıkabilmektedir.
Aslında yapılan çok sayıdaki tanımlar dikkate alındığında Peyzaj Mimarı ve Peyzaj Mimarlığı mesleğinin uygulamada kamuoyu tarafından ve diğer mesleki disiplinler tarafından tam olarak algılanamadığı veya anlaşılamadığı görülmektedir. Ayrıca bu mesleğin yasal ve yönetsel olarak etkin ve yetkinliğinin gerçekleştirilememesi, mesleki kavram ve çalışma konularının net olarak ortaya konulamaması veya yansıtılamaması, gibi nedenler bu mesleğin tanınması ve kabulünü de sınırlamaktadır. Bununla birlikte bu mesleğin çok yönlü ve çeşitliliğe sahip olması, karmaşık ve interdisipliner karakter özelliğinde olması, mezun olan peyzaj mimarlarının üzerinde büyük bir yük oluşturmakta ve bu durumda uygulamada belirsizliklere yol açabilmektedir.
Akademik ve uygulama ölçeğinde çeşitlilik arz eden Peyzaj Mimarlığı çalışma konularının farklı branşlarda uzmanlaşmaya gidilmesi belki de bu yükü azaltabilecektir.
MİMARLIK TARİHİ
MİMARLIK mesleği, insanlık tarihinin başlangıcından itibaren her dönemde yaşamın vazgeçilmez bir parçası olmuştur ve olmaktadır. Belki de insanlık tarihinin en eski mesleği olarak kabul edilmektedir.
MÖ 1. yy.da yaşamış olan Romalı mimar Vitruvius "De Architectura" adlı kitabında başarılı bir mimarlık için "Utilitas, Firmitas, Venustas" (kullanışlılık, sağlamlık, güzellik) etmenlerinin gerekli olduğunu ileri sürmüştür. Rönesansta bu tanım, "Comodita, perpetuita, bellezza" (kullanışlılık, süreklilik - kalıcılık, güzellik) olarak benimsenmiştir. 1581de bir İngiliz yazarı mimarlığı "yapı bilimi" olarak tanımlarken 19. yyda İngiliz eleştirmen John Ruskin mimarlığın "yapılara uygulanan süslemeden başka bir şey olmadığı"nı ileri sürmüştür. Amatör bir eleştirici olan Sir Henri Watton "The Elements of Architecture" (1624) adlı kitabında mimarlığın üç koşula (kullanılışlılık, sağlamlık, güzellik) yanıt vermesi gerektiğini belirtmiştir.
Ünlü bir mimar olan Le Corbusier 1928de; "Mimarlık disiplini mesleği hiçbir zaman yok olmayacaktır; tersine önemli sayıda kollara yayılacak ve genişleyecektir" diye ifade etmiştir. Günümüzde Mimarlık Mesleği veya Bilimi giderek değişen ve gelişen bir yapıya sahiptir. Çok yönlü gerçekleşen değişim ve gelişim sadece meslekler açısından değil aynı zamanda kullanılan mimarlık kavramlarının da içeriğinin ve çerçevesinin değişmesine ve gelişmesine yol açmıştır.
Günümüze kadar aslında Mimarlık Mesleği, "yapı yapma sanatı veya işi" olarak tanımlanmıştır. Aynı zamanda yapı sektörünün de ayrılmaz bir parçasıdır. Yapı kavramı ile mekan kavramı eş değer görülmüştür. Aslında mekan kavramı sadece yapıları değil aynı zamanda doğal ve kültürel fiziksel ortamları (çevre) da kapsamaktadır. Bu kapsamda Mimarlık kavramı sadece yapı yapma sanatı değil aslında daha geniş anlamda fiziksel ortamın ya da her türlü doğal ve kültürel mekanların geleceğe yönelik olarak planlama ve tasarım organizasyonu olarak algılanmalıdır. İnsanların yaşamasını kolaylaştırmak, barınma, dinlenme, çalışma, eğlenme gibi mevcut olanaklarla bağdaştırarak estetik yaratıcılıkla geleceği inşa etme sanatı; başka bir tanımlamayla, yapıları ve fiziksel çevreyi tasarlama ve inşa etme sanat ve bilimi olarak tanımlanabilir.
MİMARLIK BİLİMİ
Bu bağlamda Mimarlık mesleği mekânsal planlama ve tasarım yapma sanatı ve bilimi (temel ve uygulamalı bilim) olarak tanımlamaktadır. Aslında Mimarlık Bilimi, tüm planlama ve tasarım disiplinlerini içine alan geniş bir yelpazeyi ifade eden üst bilim çatısı olarak kabul edilmelidir.
En son gelinen noktada, Mimarlık bilimi, fiziksel mekanların planlama ve tasarım boyutunda EKOLOJİK, İŞLEVSEL, ESTETİK, SOSYOLOJİK, KÜLTÜREL, EKONOMİK, POLİTİK ve TEKNOLOJİK etmenlerin bir optimizasyonudur ve geleceğe yönelik en ideal mekânsal çözümlerin ve ürünlerin elde edilmesini içerir.
Günümüzde yaşam için tanımlanan veya değer biçilen fiziksel mekanlara yönelik talep ve ihtiyaçların giderek artması, çeşitlenmesi ve karmaşık hale gelmesi, planlama ve tasarım çalışmalarının bütüncül anlamda tek meslek disiplini alanında yapılmasını da zorlaştırmaktadır. Bu bağlamda planlama ve tasarım aslında bir organizasyon süreci olarak karşımıza çıkmaktadır. Aslında mekansal planlama ve tasarım çok enstrümanlı bir orkestra konumundadır. Orkestrada nasıl asli ve tali konumdaki farklı enstrümanlar farklı seslerle uyum içinde ortak bir eser ortaya çıkarabiliyorsa, mekânsal planlama ve tasarım çalışmaları da ilgili mesleki enstrümanların bir arada ortak bir eser veya ürün çıkarması şeklinde ilişkilendirilmelidir. Bu nedenle mekansal planlama ve tasarım çalışmaları bütünlük içinde takım çalışmasını gerektirmektedir.
Günümüzde Yükseköğretim ölçeğinde mekânsal planlama ve tasarım eğitimi alan asli meslekler arasında; Mimarlık Bölümü (aslında Yapı Mimarlığı ile ifade etmek mümkündür), Şehir ve Bölge Planlama, Peyzaj Mimarlığı, İç Mimarlık Bölümleri gibi sayılmaktadır. Bütüncül mekânsal planlama ve tasarım çalışmalarının yapılabilmesi için asli meslekler olarak tanımlanan bu mesleklerin bir arada çalışmasını zorunlu hale getirmiştir.
Günümüze kadar mekânsal planlama ve tasarım farklı ve birbirinden bağımsız olarak düşünülmüştür. Genelde tek bir meslek disiplininin tekelinde kalmıştır. Ancak mekânsal planlama ve tasarım bütünün parçaları veya bileşenleri olup birlikte ilişkilendirilmesi ve organizasyonun yapılmasını gerektirmektedir.
Günümüzde yapılan yasal ve yönetsel düzenlemeler, mekânsal planlama ve tasarımı kapsayacak şekilde yapılmaktadır. Örneğin 14.06.2014 tarihli ve 29030 sayılı Resmi Gazete yayınlana MEKANSAL PLANLAR YAPIM YÖNETMELİĞİnde mekansal strateji planı, çevre düzeni planı, nazım imar planı, uygulama imar planı, koruma amaçlı imar planı, bütünleşik kıyı alanları planı, kentsel tasarım ile ilgili bölümler yer almaktadır.
Mimarlık bilimi, aslında fen ve sosyal bilimlerden farklı içerik ve yöntem yaklaşım tarzına sahiptir. Bu bağlamda planlama ve tasarım ile ilgili mesleklerin bir arada ve uyumlu çalışabilmesi için, ortak bir dil ve ortak kavramların kullanılması, aynı yöntem ve analitik tekniklerin bilinmesi, bütünleşik yasal ve yönetsel çerçevede birlikte yer almaları artık zorunluluk haline gelmiştir. Diğer bir deyişle ilgili meslek disiplinlerinin karakterleri gereği temel planlama ve tasarım derslerini ve felsefesini birlikte almaları ve ortak projelerin üretilmesini akademik ve mesleki anlamda bir gerekliliktir.
Peyzaj Mimarlığı disiplini, Mimarlık biliminin temel bileşenlerinden birisidir. Bu nedenle Peyzaj Mimarlığı eğitim ve öğretim çerçevesi ile mesleki çalışma konularının bütüncül olarak mimarlık eğitim ve öğretimi ve meslek alanı ile ilişkilendirilmesi ve organize edilmesi mesleğin geleceği açısından ve yaşanabilir mekanların üretilmesinde büyük önem taşıyacaktır.
MİMARLIK FAKÜLTESİ ÇATISI
Bu nedenle Peyzaj Mimarlığı Bölümlerinin Mimarlık Fakültesi çatısı altında olmaları ve birbirleriyle entegre olmaları çok yönlü yarar sağlayacaktır. Gül vd (2009) tarafından Peyzaj Mimarı mezunlarına (n=612) yapılan anket sonuçlarına göre mevcut Peyzaj Mimarlığı Bölümlerinin hangi Fakülte çatısı altında olması konusunda mezunların %28i Mimarlık Fakültesi, %19u Peyzaj Mimarlığı Fakültesi, %19u Mühendislik-Mimarlık Fakültesi, %17si Planlama ve Tasarım Fakültesi olabileceğini ifade etmelerine rağmen, mezunlar arasında henüz net bir fikir birliği oluşmadığı da görülmektedir. Ayrıca genel olarak mezun olan peyzaj mimarları arasında eşit ve dengeli eğitim sağlamak adına, ulusal eğitimde tek tipleşme ve ortak müfredat izlenmesi anlayışı yaygın olarak kabul görmektedir. Ancak bu disiplinin çok çeşitlilik arz etmesi, tehdit edici bir faktör olarak algılanması yerine bunu avantaja dönüştürme çözümleri üretilmesinin daha rasyonel bir yaklaşım olacağı öngörülmektedir. Yani sahip olduğu karmaşık ve çeşitlilik arz eden çalışma konuları ile Peyzaj Mimarlığı Bölümlerinin Orman Fakültesi, Ziraat Fakültesi, Mühendislik Fakültesi, Güzel Sanatlar Fakültesi gibi farklı Fakülte çatısı altında olması kabul görülebilir. Ancak bu yapılanmanın makul düzeye (en fazla 2 veya 3 çatı altında olması) getirilmesi ve çalışma alanları konusunda esneklik ve zenginlik sağlanmasının mesleğe avantaj sağlayabileceği de büyük bir çoğunluk tarafından öngörülmektedir.
Bununla birlikte tüm Peyzaj Mimarlığı bölümlerinin aynı Fakülte çatısı altında yer alması söz konusu olmasa bile farklı Fakültelerde yer alan Peyzaj Mimarlığı Bölümü Lisans öğretiminde özellikle temel planlama ve tasarım dersleri, Üniversitede mevcut Mimarlık Bölümü ve Şehir ve Bölge Planlama bölümleri ile birlikte organize edilmesi gerekmektedir.
Peyzaj Mimarlığı hangi Fakülte çatısı içinde olursa olsun lisans öğretiminde, ekoloji, bitkisel materyal, peyzaj tasarım, planlama, onarım, yönetim, teknoloji, koruma, bitki kültürü, peyzaj donatıları, güzel sanatlar gibi temel derslerin verilmesi gerekmektedir. Lisansüstü düzeyinde ise orta ve yüksek düzeyde uzmanlık bilgiler verilerek uygulamaya aktarılacak şekilde Peyzaj Mimarlarının ilgi alanlarında farklılaşması, yeterlilik düzeye ulaşması ve uzmanlaşması sağlanmalıdır. Başka bir deyişle, Peyzaj Mimarlığı Bölümlerinde yetişen peyzaj mimarının; 1- İşlevi tanımlayan, 2- Öncelikleri belirleyen, 3- Olayı kurgulayan, analiz eden ve en uygun çözüm seçeneklerini oluşturan 4- Sonuçta işi uygulama, tamamlama ve yönetim bilgi becerisine sahip, 5-Meslek içi ve meslekler arası eşgüdüm çalışma yeterliliğine sahip olması hedeflenmelidir.
Mimarlık Fakültesi üst çatı altında yer alan planlama ve tasarım ile ilgili Bölümlerin mesleki çalışma konuları çoğunlukla örtüşebilecektir. Bu bağlamda mesleki yetki ve sorumluluklar günümüz koşullarına göre yeniden revizyonu gerekebilecektir. Bu nedenle bu konular, geniş platformlarda tartışmaya açılmalı ve mesleki yetki ve sorumluluklar konusunda uzlaşma sağlanmalıdır.
Sonuç olarak; Mimarlık bilimi, "yaşamın kendisidir" ve "kaliteli, sağlıklı ve yaşanabilir mekanlar yaratılması, oluşturulması, geliştirilmesi planlama ve tasarımın bütünlük, katılımcılık ve ekolojik yaklaşım" içinde yaşama aktarılması ile mümkün olabilecektir.
It can be accepted that Landscape Architecture departments can located under different roofs such as; Faculty of Forestry, Faculty of Agriculture, Faculty of Engineering and Faculty of Fine Arts. However, taking this structure to a reasonable level (to a maximum of 2 or 3 faculty) provided by a large majority and this situation can be an advantage to the profession to provide flexibility and richness in the study area also.


