PEYZAJDA YAŞAYAN DOĞAL TARİH: ANIT AĞAÇLAR

PEYZAJDA YAŞAYAN DOĞAL TARİH:  ANIT AĞAÇLAR
  Doç Dr. Meryem ATİK
  26 Temmuz 2017 Çarşamba

Meryem ATİK

Sıla BALTA

Ayşe DURAK

 

Akdeniz Üniversitesi Mimarlık Fakültesi

Peyzaj Mimarlığı Bölümü

 

 

Peyzaj ve Anıt Ağaçlar

 

Peyzaj insanlar tarafından algılandığı şekli ile özellikleri insan ve/veya doğal faktörlerin etkileşimi sonucu oluşmuş alanlardır (Council of Europe, 2000; Resmi Gazete, 2003). Peyzajdaki doğal faktörler toprak, jeoloji, yaban hayatı gibi çok yönlü olup, bitkiler peyzajdaki en dinamik yapıyı temsil etmektedir. Toprağa bağlı bir yaşam sürdüren ve çoğunlukla kök, gövde, sürgün, yaprak, çiçek gibi bölümlerden oluşan bitkiler temel gıda, yakacak ve yapacak hammaddesi olmaları yanında insanoğlunun doğa ile bağ kurmasını mümkün kılarlar.

En yalın hali ile ağaç, ağaççık, çalı, yer örtücü, çimler, soğanlılar gibi sınıflara ayrılabilen bitkiler arasında ağaçlar en gelişmiş formu temsil ederler. Ağaç; boyu en az 5 metre ve çapı 10 cmden az olmayan, dal sürgün ve yapraklarının oluşturduğu tepe tacını tek bir gövde üzerinde taşıyan, her yıl çap artımı yaparak kalınlaşan, sürgün vererek boylanan, hücrelerinin büyük bölümü odunlaşmış olan, uzun ömürlü bitkiler olarak tanımlanmaktadır (Anonim, 2005). Herdem yeşil ve yaprak döken olma durumlarına göre yılın belirli bir bölümü veya tamamında yeşil bir örtü oluşturma yetenekleri bulunan ağaçlar aynı zamanda hayvanlar için besin maddesi ve yaşam mekanı sunarlar. Dört mevsim peyzajın en canlı yönünü tamamlayan bitkilerden "anıt ağaçlar" aynı zamanda peyzajda yaşayan miras değeri taşırlar.

Milli Parklar Kanununda Tabiat Anıtı; tabiat ve tabiat olaylarının meydana getirdiği özelliklere ve bilimsel değere sahip ve milli park esasları dahilinde korunan tabiat parçaları şeklinde tanımlanmıştır. "Anıt ağaçlar; alışılmışın dışında boy ve çap, gövde, kök özelliklerinden en az biri veya daha fazlasına sahip, ortalama bir ağaç ömründen çok daha fazla yaşlı ve kültürel, mistik ve folklorik değerleri barındıran ağaçlar"dır. Anıt ağaçlar çoğu zaman doğal ya da kültürel peyzajların bir parçası olmakta ve özellikle de kentler hızla büyüyen ve doğal unsurların hızla ortadan kalktığı kentlerde peyzaja doğal miras niteliği kazandırmaktadır.

Ağaçlara anıtsal nitelik kazandıran diğer özellikler, ilgili ağaca ait manevi ve kültürel ayrıcalıklardır. Fiziksel boyutlar yönünden olağanüstü sayılmasa da, yöre kültüründe olumlu veya olumsuz, gerçek veya hayal ürünü, mistik veya folklorik bir öyküye sahip olmak, yöresel veya ulusal tarihte kimi olaylar ile özdeş hale gelmek ve onlara tanıklık etmek de ağaçlara anıtsal nitelik kazandırmaktadır (Asan ve Uzun, 1994).

Genetik farklılık ve bazen de bozukluklardan veya kök, gövde ve dallarında böcek, mantar, hayvan ve insan zararları ile oluşan patolojik veya genetik farklılıklar ağaçlara anıt niteliği kazandırabilmektedir (İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2014). Farklı dallanma biçimleri, iki ve daha fazla gövdeden oluşma, gövde ve dallardaki sıra dışı kaynaşma şekilleri, çok büyük kök ve gövde yapıları peyzajda ağaçları bir birinden ayırt eden özelliklerden olabilmektedir.

Ahtapot Çınar, İstanbul (Gıda Tarım)

 

Anıt ağaçlar doğa ve doğal çevre ile ilgili fen bilimlerine, güzel sanatlara ve çevre korumaya da önemli katkılar sunmaktadır. Fiziksel boyutlarının olağanüstü büyüklüğüne bağlı olarak kök ve gövdelerinde ortaya çıkan ilginç ve görkemli oluşumlar nedeniyle, anıtsal niteliğe sahip ağaçlar resim, müzik, şiir, şarkı, roman ve hikâyelerin de konusu olmuştur (Asan, 2014).

 

 

TÜRKİYEDE ANIT AĞAÇLAR

 

Türkiyede anıt ağaçların tanımlanmasına yönelik farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Türk Standartları Enstitüsünün Orman ve Orman Ürünleri İhtisas Grubu tarafından hazırlanan; 11 Nisan 2006 tarihinde TSE Teknik Kurulu tarafından da kabul edilen TS 13137 sayılı "Anıt ağaçlar-envanter, seçim kuralları ve işaretleme" adlı standartlar dizininde anıt ağaçlar için "Geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında köprü kurabilecek uzunlukta doğal ömre sahip olan ağaçlardan yaş, gövde çapı, tepe çapı ve boy itibariyle kendi türünün alışılagelmiş ölçülerinin çok üzerindeki boyutlara ulaşan; ya da yöre tarihinde, mistik kültüründe ve folklorunda özel yeri bulunan ağaç" tanımına yer verilmiştir (TSE, 2006; Çağlar, 2015). Tanıma göre bir ağacı anıt yapan özelliklerin başında özellikle çap ve boy gibi fiziksel boyutları gelmektedir.

Relikt, endemik ve nadir görülen egzotik türler dışındaki bütün ağaç türlerinde göğüs çapı 70 cm ile anıt ağaç için minimum sayılan ölçü çapı arasında kalan bireylerin tamamı "Korunmaya Değer Ağaç" sayılmıştır. Soyu tükenen, sadece yöreye has endemik ve nadir görülen doğal yayılış alanı dışındaki egzotik türler için korunmaya değer ağaç statüsünün alt sınırı 50 cm alınmıştır (İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2014).

Türkiyede anıt ağaçların tespit ve tescil sürecine ilişkin Kültür ve Tabiat Varlıklarının Korunmalarına dair yetki ve görevler; 2863 sayılı kanun çerçevesinde kültür varlıklarının korunması, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıklarını Koruma Kurullarına, orman alanları içindeki anıt ağaçların tespit ve korunmaları görevini Orman ve Su İşleri Bakanlığına, yerleşim alanları içindekilerin tespit ve korunmalarını ilgili belediyelere vermiştir.

Tabiat varlıklarının korunması için, 29.06.2011 tarih ve 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı teşkilat ve görevleri hakkındaki kanun hükmünde kararname ile değişiklik yapılmasına dair 17.08.2011 tarih ve 28028 sayılı kararname ve 2863 sayılı kanun çerçevesinde anıt ağaç tescilleri tescil görevi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Komisyonlarının yetkisine bırakılmıştır (İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2014).

Özel, tüzel veya kamuya ait resmi kuruluşlar tarafından belirlenerek, Koruma Kurullarına sunulan anıt ağaçlar hakkındaki bilgilerin hem standart bir formata, hem de TS-13137 numaralı standartta belirtilen minimum ölçülere uygun olması gerekmektedir (İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2014).

 

 

ANIT AĞAÇLAR MİRAS DEĞERİ

 

Anıt ağaçlar geçmişten gelen değerler bütünü ile aynı zamanda önemli miras unsurlarıdır. Miras bir neslin kendinden sonra gelen nesle bıraktığı değerler (TDK, 2005) iken, anıt ağaçlar doğanın ve doğal süreçlerin tarihten süzülen değerler ile günümüze ulaşmış miraslarıdır. Zeytin (Olea europea), Çınar (Platanus orientalis) başta olmak üzere 500-600 yıllık ve daha yaşlı ağaçlar bir anlamda tarihe tanıklık etmekte ve aynı zamanda toplumun hafızasında ve doğa tarihinde önemli yer tutarak bulundukların bölgenin geçmişine tanıklık etmektedirler. Bu nedenle ağaçların en az 100 yıl ve üzerinde yaşa sahip olmaları yanında tarihi, mistik ya da folklorik bir hikayesinin olması veya mekana kutsallık katan unsurlardan biri olması da beklenmektedir.

Anıtsal niteliğe sahip ağaçların insan belleğindeki mistik yönünü öne çıkaran kültürel mirasın temelleri, binlerce yıl önce yaşayan ilkel klanların ağaç kültüne kadar inmektedir. Batı dillerindeki kelime anlamı "tapma, tapınma, din, dini tören, ibadet ve ayin" olarak açıklanan kült terimini, Türk kültüründe "dini tören veya ayin" olarak anlamak gerekir. Türkler arasında kutsal ağaç, dağ, su vb. nesneler Tanrının kendisi olarak değil, onu sembolize eden ve kendisi ile bağlantı kurmada insana yardımcı olan vasıta olarak kabul edilmiştir (İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2014).

Teos Zeytin Ağacı, İzmir(Anonim, 2016)

Değişik toplumların mit ve destanlarına göz atıldığında, hemen her toplumun geçmişinde anıtsal nitelikli ulu ve görkemli ağaçlar ile ilgili efsanelerin bulunduğu göze çarpmaktadır. Çoğu kez hayal ve gerçeğin birbirine karıştırıldığı bu söylemler, yeni nesiller için sayısız mesajlarla doludur. Anıt ağaçların toplum üzerindeki bu tür etkisinin en belirgin kanıtını kimi ilkel klanlarda görürüz. Bu klanlar, devasa boyutlu ağaçları kendilerine totem kabul etmenin, küçük toplumlarının ömrünü uzattığına, güç ve kudretini artırdığına inanmışlardır (Asan 1993; Boydak ve Asan 1995).

Ağaçlara anıtsal nitelik kazandıran sosyo-kültürel özelliklerden birisi de, ilgili ağaca atfedilen moral ve kültürel ayrıcalıklardır. Fiziksel boyutlar yönünden olağanüstü sayılmasa da, yöre kültüründe olumlu veya olumsuz, gerçek veya hayal ürünü, mistik veya folklorik bir öyküye sahip olmak, ağaçlara anıtsal nitelik kazandırmaktadır. Anadolunun pek çok yöresinde anlatılagelen uzun halk hikâyeleri ve kısa öyküler, hep bu kültürün bizlere armağan ettiği birer kültür mirasıdır (Asan ve Uzun 1994).

Fiziksel boyutlarının olağanüstü büyüklüğüne bağlı olarak kök ve gövdelerinde ortaya çıkan ilginç ve görkemli oluşumlar nedeniyle, anıtsal niteliğe sahip ağaçlar resim, müzik, şiir, şarkı, roman ve hikâyelerin de konusu olmuştur. Örneğin, sevgilinin yürüyüşü serviye benzetilirken, kaçamak yapan âşıkların buluşma yeri çok defa görkemli çınar ve çam ağaçlarının altı olmuştur (İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2014).

Genç ve Güner (2003) anıt ağaçların seçiminde, tarihi, folklorik ve mistik gibi manevi değerlerin de yaş, boy, gövde çapı ve tepe çapı gibi somut nitelikler yanında dikkate alındığını, ancak anıt ağaç seçiminde kullanılan soyut ve somut değerler için ulusal ya da uluslararası düzeyde belirlenmiş bir standardın bulunmadığını vurgulamıştır.

Ülkemizde ağaçların anıtsal niteliklerinin öne çıktığı iki önemli koruma statüsü bulunmaktadır. Bunlar ‘Tabiat Anıtı ve ‘Doğa Sit statülerine bağlı olarak 23.7.1982 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 6/d maddesinin son paragrafında "...Tarihi mağaralar, kaya sığınaklar, özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri, taşınmaz tabiat varlığı örnekleri..." (Resmi Gazete, 1982) korunması gerekli taşınmaz kültür varlıkları olarak açıklamaktadır. Bu varlıkların bir kısmı anıt ağaçları kapsamaktadır.

Milli Parklar Kanununun 2. Maddesi c bendine göre Tabiat anıtı; tabiat ve tabiat olaylarının meydana getirdiği özelliklere ve bilimsel değere sahip ve milli park esasları dahilinde korunan tabiat parçalarını ifade etmekle birlikte Tabiat anıtlarının önemli bir kısmı farklı türdeki anıt ağaçlardan oluşmaktadır. Anıt ağaçların mevcut statüler ‘korumanın yanında fiziksel, görsel, mistik, tarihsel, folklorik yönleri ile bulundukları peyzajlara özgünlük kazandırırken araştırmacılara bilimsel çalışmalar için materyal, öğrenciler için eğitim ve öğrenme aracı olmaktadırlar.

Anıt ağaçlar aynı zamanda bulundukları bölgenin önemli eko-turizm kaynağı olarak kabul edilirler. Doğal ve kültürel çevrenin cazibe kaynağı olduğu turizmde ilginç jeolojik oluşumlar, mağaralar, kanyonlar yanında doğal süreçlerin yaşayan örnekleri olan anıt ağaçlarda pek çok ziyaretçi için hayranlık uyandıran doğa anıtlarıdır. Özellikle sürdürülebilir turizmin bir aracı olarak görülen eko-turizm faaliyetleri için anıt ağaçlar önemli yer tutar.

Hem doğal hem de kültürel peyzajın en önemli unsurlarından olan anıt ağaçlar eşsiz özellikleri ve görüntüleri ile doğanın günümüze ulaşmış bir harikalarıdır. Devam eden doğal süreçlerin ilişkin önemli bilgiler sunan anıt ağaçlar doğal miras olmalarının yanından peyzajın geçmişi ve günümüze taşınan değerleri hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Bu nedenle anıt ağaç karakterlerinin farklı meslekler tarafından çok yönlü olarak araştırılması ve miras değerindeki ağaçların anıtsal değerinin daha iyi anlaşılması ihtiyacı bulunmaktadır.

 

 

KAYNAKLAR

Anonim, 2005. Bitki Dünyası Bitki Morfolojisi Anıt Ağaç. http://www.agaclar.net/?id=showthread&t=13948 . Erişim Tarihi: 06.11.2016

Anonim, 2016. http://www.hurriyet.com.tr/turkiyenin-en-iyi-10-anit-agaci-40046796 . Erişim Tarihi: 23.04.17

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2014. İstanbulun Doğal Mirası Anıt Ağaçlar. 554 sayfa.  http://www.anadoluanitagaclar.com/kitap/elektronik-kitap.html. Erişim Tarihi: 05.11.2016

Asan, Ü., 1993. Mistik ve Folklorik Yönüyle Anıt Ağaçlarımız. Yeşile Çerçeve Dergisi, Sayı 23, Sf. 13-15.

Asan, Ü., 2007. Anıtsal Ağaçların Tanımı, Teknik Özellikleri ve Korunmaları. Kent Ağaçları ve Süs Bitkilerinde Bakım ve Budama Esasları Semineri, İBBB Basımevi, İstanbul

Asan, Ü., 2014. Şiir, Şarkı ve Romanlarda Anıt Ağaçlar. İstanbulun Doğal Mirası Anıt Ağaçlar, İBB Park ve Bahçe ve Yeşil Alanlar Daire Başkanlığı, http://www.anadoluanitagaclar.com

Asan, Ü.,  Uzun, A. 1994, Marmara Bölgesindeki Doğal ve Kültürel Mirasımız: Anıt Ağaçlar. Doğal Değerlerin Korunması ve Kurumlaşma Stratejileri Ulusal Seminerine Tebliğ. 9 sayfa.

Boydak, M.; Asan, Ü. 1995: Yaşayan Kültür Mirasımız: Anıt Ağaç ve Ormanları. Turing Dergisi, Sayı 83-362: 46-52.

Council of Europe, 2000. The European Landscape Convention (STE n°176). http://www.coe.int Erişim Tarihi: 10.08.2016

Çağlar, Y., 2015. Anıtsal Ağaçlar" Yönetimi Üzerine Düşünceler. http://www.yew2015.duzce.edu.tr/Dokumanlar/3955c7d9-02f1-4e60-8194-07a247ec9a9b.pdf Erişim Tarihi: 07.11.2016

Genç, M., Güner, Ş.T., 2003. Göller Bölgesinin Anıt Ağaçları. Isparta Valiliği, İl Özel İdare Müdürlüğü, 322s., Isparta.

Gıda Tarım Sitesi, 2016. http://gidatarim.com/cevre-orman/turkiyenin-en-iyi-10-anit-agaci/93479.html. Erişim Tarihi:23.04.2017

Mersin Orman Bölge Müdürlüğü, 2017. http://www.mersinkulturturizm.gov.tr/TR,73470/anit-agaclar.html. Erişim Tarihi: 23.04.2017

Özçelik., R. 2006, Mersin-Aydıncık İlçesi Anıt Dallı Servileri, Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 10-2: 197-201.

Resmi Gazete, 1982. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu. 23/7/1983   tarih ve 18113 sayılı Resmi Gazete.

Resmi Gazete, 1983. Milli Parklar Kanunu. 11/08/1983 tarih ve 18132 Sayılı Resmi Gazete.

Resmi Gazete, 2003. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun. Resmi Gazete 10.06.2003 Tarihli ve 4881 Sayılı Kanun http://www.basbakanlik.gov.tr  Erişim Tarihi: 21.04.2014

 

TDK, 2005. Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu 4. Akşam Sanat Okulu Matbaası, ISBN 975-16-0070-7 Ankara, 2243 sayfa. 

 

Monumental trees, which are the most important elements of both natural and cultural landscapes, are a daydream of nature with its unique features and images. Providing important information on ongoing natural processes, the monumental trees provide important information about the landscapes past and day-to-day values from their natural heritage. For this reason, the monumental tree characters need to be investigated by different professions in a multifaceted way and a better understanding of the monumental value of the trees which are heritages for us.


Paylaş: