POSTMODERNİZM KAVRAMI VE PEYZAJ MİMARLIĞINDA POSTMODERNİZM

POSTMODERNİZM KAVRAMI VE PEYZAJ MİMARLIĞINDA POSTMODERNİZM
  Prof. Dr. Murat YAZGAN
  22 Aralık 2016 Perşembe
YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR
TÜRK BAHÇE SANATI
17 Aralık 2016 Cumartesi

Postmodernizmin tanımında bir belirsizlik söz konusudur. En az konuşulanlar kadar tanım var. Her yazar post moderni kendisi açısından belli bir yönüne ağırlık vererek tanımlama yoluna gitmektedir. Post modernizm bazılarına göre modernizmden bir kopuş olmaktadır. Bir kısım yazarlara göre ise modernizmin rafine edilmiş, ileri bir halidir. Kimine göre kolaj tekniği iken kimi de onu tarihin sonunu ilan eden akım olarak görüyor. Postmodern bir durum yaşanmakta olduğu ileri sürülmektedir. Bu yaşanan süreç içinde aklın iflas ettiği, ideolojilerin tükendiği, mekan ve zaman anlayışlarımızın sarsıldığı iddia edilmektedir. (Yıldız, 2015, s.1)

Nihayet felsefede postmodernizmin tanımı 1979’da J. F. Lyotard’ın yazdığı ‘’la condition postmoderne’’ adlı eserde belirlenir. Lyoart burada ‘’üst anlatıların sonu’’ diye postmodernizmi tanımlar. (Yıldız, 2015, s.1).

 

 

GENEL BAKIŞ

 

Batı toplumlarında postmodernizm üzerine pek çok yazılar yazılıp, konuşmalar yapılmaktadır. Bu terim pek çok sanatsal, entelektüel ve akademik alanda kullanılmaktadır. Postmodernizm denilince akla gelen isimler şöyle sıralanabilir; (Yıldız, 2005, s.2)

 

SANATTA; Rauschenberg, Baselitz, Schnabel, Kieper, Warhol.

MİMARİDE; Senchs ve Ventur.

TİYATRODA; Artoud,

EDEBİYATTA; Barthes, Barthalime ve Pynchon

SİNEMADA; Lynch (mavi kadife)

FOTOĞRAFTA; Sherman,

FELSEFEDE; Derrida, Lyotart ve Baudrillard (Yıldız, 2005, s.2).

 

Kullanım alanı olarak postmodern deyimi tartışmalıdır: Edebiyat, mimarlık, resim, müzik, dans, moda, psikanaliz, teoloji, tarih, felsefe gibi farklı alanlarda kullanılmaktadır. Aralarında bir uzlaşım yoktur. Yayılmacı bir karakter taşıdığı için virüs tabiriyle de bahsedilmektedir. Postmodernizm üzerine yapılan tartışmalar 80’li yıllarda hareketlidir. Altmışlı yıllarda toplumsal-bilimsel ve sanatsal ütopyalar vardır. Yetmişli yıllarda bir içe dönüş yaşanır, politikaya sırt çevrilir. 80’li yıllarda ise bilgi işlem çağındaki gelişmeler çoğulcu bir geleceği gösterir. Böyle bir ortam içerisinde postmodern tartışma ortaya çıkar ve gündemi işgal eder. (Yıldız, 2005, s.2).

Postmodernizmin ilk defa nerede ortaya çıktığı sorusuna cevap olarak 1960’larda New Yorklu sanatçılar ve eleştirmenleri gösterebiliriz. 1970’lerde Avrupa’ya taşınıp orada geliştirilmiştir. Artık postmodernizmden de bahsedilmeye başlanmıştır. Postmdernizm içerik ve meşruluk açısından da tartışmalı bir durumdadır. İçerik olarak kimine göre yeni teknolojiler çağı, kimine göre çevreci veya yeşilci, bazılarına göre çoğullaşma ve parçalanma ve nihayet bir gruba göre de yeni bir mitosla dağınık toplumun yeni bir bütünleşmesidir. Meşruluk olarak onu meşru gösterecek yeni fenomenlerin olmadığı söylenmektedir. Olsa bile başlama ve bitme noktasını belirleme işi ancak tarihçilere aittir şeklinde itirazlar da vardır. Yeri geldiğince değineceğimiz Habermas ise modernliğin bitmediğini bir tamamlanmamış proje olduğunu ileri sürmektedir. Postmodernizm bahsi içerisinde bir takım terimler kullanılmaktadır. Bunlar; modernlik, postmodernlik, modernleşme ve modernizmdir. Çok kısa bir şekilde açıklarsak: (Yıldız, 2005, s.2).

 

MODERNLİK: Rönesansla ortaya çıkar ve gelişmeler göstererek 18. yy civarında batıda o zamandan buyana toplumsal, ekonomik ve siyasal sistemleri gösterir (Yıldız, 2005, s.3).

POSTMODERNLİK: Kimi düşünürlere göre sanayi sonrası bir çağ doğrultusunda gelişen harekettir. Belirsizliği beraberinde gösteren bir durum sergiler. Modernizmin bir parçası olup olmadığı bir süreklilik mi olduğu veya modernizmden radikal bir kopuş olduğu gibi… Postmodernik totaliter sistemler yerine çoğulcu ve açık bir demokrasi düşüncesini savunur. (Yıldız, 2005, s.3).

MODERNLEŞME: Bilimsel ve teknolojik keşif ve yenilikler, sanayideki ilerlemeler, nüfus hareketleri ve ulus-devletle beliren sosyo-ekonomik değişimlerin bir birliğidir. (Yıldız, 2005, s.3).

MODERNİZM: Yüzyılın dönüşümünde ortaya çıkan ve çeşitli sanatlara egemen olan sanatsal hareketle birlikte anılan özel bir kültürel ve estetik biçimler dizisiyle ilintilidir. Modernizm, klasizme karşı bilinçli olarak gelişmiştir. Şu sanatçıları da biz modern olarak adlandırıyoruz:

Edebiyatta: Joyce, Yeats, Proust, Kafka. Şiirde; Eliot ve Pound. Tiyatroda; Strindberg ve Prondello. Resimde; Ce zanne, Picasso, Matisse, Dışavurumcu, Futurist, Dadaist ve gerçeküstücü hareketler. Müzikte; Schoenberg ve Berg.

Modernizmin birçok özellikleri postmodernizmin tanımlarında da karşımıza çıkmaktadır. (Yıldız, 2005, s.3).

Postmodernizmin geçmişine kısa bir göz atarak daha önce nerelerde ve kimler tarafından kullanıldığını görelim: İlk kez ABD’de 50’li yıllarda bir edebiyat tartışmasından kaynaklandığını belirtmiştik. Mimaride 1975’lerde kullanılmıştır. Edebiyat tartışmasını Irwing Howe ve Harry Lewin başlatır. Mimaride ise Almanya’da yapılan bir toplantıda Venturi, Jencks, Brown gibi mimarların katılmasıyla ortaya çıkar. Postmodernizmin en büyük karşıtı olan Frankfurt Okulundan Habermas, bu mimariyi beğenmez ve kulis mimarisi olarak niteler. 1870’lerde İngiliz salon ressamı Chapman, impresyonist resme karşı bir eleştiri mahiyetinde bir postmodern resim anlayışını getirmek istediğini söyler. 1917’de Rudolf Panwitz ‘Avrupa Kültüründe Bunalım’ adlı eserinde postmodern insandan söz eder. Panwitz burada Nietzsche’nin üst insanını yeni bir tarzda kavramış olmaktadır. Edebiyat bilimcisi Federico de Oniz 1934’te şiirde modernismo, postmodernismo üst kavramlar kullanır. (Yıldız, 2005, s.3).

Postmodernizm kısaca genel olarak bir belirsizliği ifade etmektedir. Üzerindeki tartışmalar henüz bitmiş değildir. Politik postmodernizm içinde aynı şeyler geçerlidir. Geri kalmış veya üçüncü dünya ülkelerinde etnik olarak dağılma süreci olarak algılanırken; ileri ya da sanayileşmiş ülkelerin ise birleşmeye doğru gittikleri gözlemlenmektedir. Örneğin AB gibi… ABD ise ulus-devleti dağıtmak şöyle dursun ulus-devlete dayalı bir imparatorluk gibi hareket etmektedir. AB deneyimi bile birlik içerisinde ulus-devletlerin kimliklerini koruma gayretini çıkarmaktadır. Belki de postmodernizmin bir yaşantı sorunu olduğu ve bu yaşantı halinin kalkmasıyla bu durumun da sona ereceği görüşünü desteklemek veya katılmak en doğrusu olacaktır. (Yıldız, 2005, s.13).

 

 

POSTMODERN BELİRTİLER ve KÜLTÜRÜN UNSURLARI

 

Postmodern anlayışta ortak özellikler yoktur. Onun için idealizm, materyalizm, pragmatizm, gibi bir izm, felsefi bir teori değildir. İzm’lerde olduğu gibi temel ilkeleri olmadığı için izm denilemiyor. Bunun en iyi ifadesi postmodern durum yaşandığı şeklindeki ifadedir. (Yıldız, 2005, s.4).

Postmodernizmin bir çok belirtileri vardır. Ancak bunların biri veya bir kaçı ya da hepsi bir arada bulunabilir. Bunların en önemlilerinden bir kaçını sıralayacak olursak; belirsizlik, parçalanma, kurallığın bozumu, ironi, ben’in yitimi, melezleşme, katılma, karnavallaşma, metinsellik, geleceğe dönüş (Back to the future), her şey gider(anything goes). Belirtilerden bazılarını açıklarsak: kurallığın bozumu, Nietzche ile başlayan otoritelerle alay etmeyi ifade eder. Her şey gider(anything goes) ile anlatılmak istenen postmodenizmde olmayacak bir şeyin olmadığı, her türlü fikre ve uygulamaya açık kapı bırakıldığıdır. Geleceğe dönüş (Back to the future) anlayışı. Michael J. Fox’un bir filminden kaynaklanıyor. Film zaman makinesiyle yapılan (gelecekte yapılması umulan bilim kurgu) seyahatleri konu ediyor. (Yıldız, 2005, s.4).

John W. Murphy postmodern kültürün boyutlarını açıklarken postmodernistlerce geliştirilen epistemolojinin kültürel bir anlamı da olduğuna, kültürün artık eylemin doğusunu önceleyen bir buyruklar sistemi olmadığına dikkati çeker. Freud’un tezlerinin aksine kültürün, libidonun ani patlamalarına karşı savunmada bulunmadığını belirtir. Devamlı dil ile kültür arasındaki yakın ilişkinin dikkate alındığı zaman, kültürün tutkulardan bağımsız olmadığını belirtir. Murphy postmodern kültürün unsurlarını ise şu şekilde sıralar: akıl, uzay, zaman, tarih, kişisel kimlik ve kişiler arasılık alanı. Tarih araştırmacılarının şimdinin arkeologları olmaları gerektiğini tarihin şimdiden doğacağını belirtir. Tarihçilerin geçmişten ziyade, şimdide ikamet etmeleri gerektiğinden söz eder. Murphy, zamanı açıklarken her anın kendi kendine yeterli olduğunu ve başka bir ana göre yanlışlanamayacağını ve her şimdinin evrensel olduğunu belirtir. Deleuze ve Lacan gibi postmodernistlerin bilhassa Deleuze’un zamanın geçişini açıklamak için Bergson’dan ödünç fikirler aldığını (zamanın duree-süre olduğu) belirtir. Murphy, postmodern uzayın Riemanniyen yani arzuya göre değiştiğini veya Lyotard’ın açıkladığı gibi plastik olmadığını belirtiyor. Uzayın pratik olduğunu, Newton’un anlayışının zıddına değişmeyi, yeniliği ve riske girmeyi davet ettiğini ifade eder (Yıldız, 2005, s.4).

 

 

POSTMODERNİZMİN KENTE YANSIMALARI

 

Postmodernizm, insanların modernizmle kaybettiği ya da ihmal edilen özelliklerin yeniden kazanılmasını sağladı. Bir anlamda, modernizmin eksik yönlerini ele almaktaydı. Modernizmin, kentleri, geri dönülmeyecek şekilde, tümüyle eski dönemden farklı olarak değiştirmesini sağlayan en önemli özelliği bütüncül planlama anlayışı, işlevsellik ve zonlama ilkesiydi. Bu tür bir yapı kentlerin büyümelerini de beraberinde getirdi. Postmodernizmin kentlerde, özellikle de dış mekan anlayışında nelerin değişmesini sağladığına genel olarak bakarsak, farklardan bir tanesinin, modernizmde ihmal edilen sokak kültürünün yeniden canlandırılmaya çalışılması olduğunu görürüz. Postmodernist anlayışta sokaklar, sadece trafik akışını sağlayan unsurlar değil, bununla birlikte, kentin yaşayan parçaları olmalıdır. Bunu yaparken de hep eski yaşam tarzları ve geleneklere karşı duyulan yoğun ilgi ve sempatinin etkileri görülmektedir. Eğer, eski sokaklar kentlerde yeniden yaratılıyorsa, bu aynı zamanda, kaybedilen değerler olan insan ölçeğinin yeniden yakalanması ya da halkın toplanmasını ve iletişimini sağlayacak, bir anlamda komşuluk ilişkilerini güçlendirecek olan meydan ya da eski mimari unsurlarda sıklıkla görülen avlu tarzı mekanların da oluşturulması demektir. Özlenen ve istenilen bir başka özellik de birbirine benzeyen beton, çelik ya da camdan oluşturulan düz hatlı ezici gökdelenler yerine, bizi bir anlamda geçmişe götüren ve kentte yürürken hangi çağda ya da dönemde olduğumuzu anlamayacak kadar renkli ve karmaşık unsurlarla oluşturulan ya da bezenmiş diyebileceğimiz mimari unsur ya da kentsel tasarım örneklerinin bizi kuşatmasıdır. Kent bir oyun alanı gibi etkileyici, niteliklerle birer çekim alanı oluşturmaktadır. Bunu oluştururken belli imaj ve sembollerden yararlanılmıştır. Süslemenin bir cinayet olduğunu belirten modernistler, postmodernist tasarım unsurlarında kullanılan süslemelerin orta sınıfın beğenisine ve popüler kültüre hitap ettiğini ileri sürerek değersizleştirmişlerdir. Eklektik unsurların kentsel tasarım çalışmalarında ya da mimari ögelerde kullanılmasını bir kolaycılık olarak görmeyip, tarihin yeniden ele alınması belki de günümüze göre tekrar yorumlanması olduğu postmodern tasarımcılar tarafından belirtilmektedir. Postmodernist kültürün bu yönü aslında piyasa ekonomisi içinde var olmaya çalışan bir sektörün çabaları olarak da değerlendirilebilir. Bu durum, müşteri isteklerine göre oluşturulan ve seçkin kültür unsurları taşımayan bir mimari ya da kentsel tasarım biçimi olarak görülebilir. Belki de, 1980’lerden sonra gelişme gösteren ve post fordist zaman diye adlandırılan ve bu aşamaya özgü bir kültür ve yaşam tarzını belirleyen bir geçiş dönemi ortamı şeklinde de görülebilir. Çünkü bu dönem sahip olduğumuz bütün değerlerin hızlı bir çöküşe ve yeniden üretime sokulduğu dönemdir. Her şey sermaye döngüsü içinde değerlendirilmektir. Genel bir kamu yararı güdülmeden, bireysel istek ve hedefler ön plana geçmektedir. Bu hızlı değişim olgusu şehirlerde de parçalanmalara neden olmaktadır. Bireysel ya da yerel özellikler geç kapitalizmin gelişimini sağlayacak yönde ele alınmakta ve bu gelişimin önüne hiçbir engel çıkartılmamaktadır. Bu durum ise, kentlerde yeni bir kültürel anlayış demektir. Aslında, esas sorun bizim gibi kültürel gelişmesi, hep doğal bir çizgide seyretmeyip, son anda gelişmeleri yakalayıp, bunu bir anda sindirmeye çalışan ve bu nedenle de sağlam temelleri olmayan kentsel kültürlerde, kentlerin geri dönüşü olmayan hatalarla yönetilmesi durumunda bazı sorunların oluşmasına neden olabilmektedir. En büyük sorunun, doğal ya da kültürel kaynaklar üzerindeki baskı olduğu söylenebilir. Kentler uluslararası pazarda sermaye ya da insan çekebilmek için pazarlanırken, ya kentin sahip olduğu insan kaynakları, kültürel birikimi, altyapı unsurları ele alınmakta ya da doğal özellikler uluslararası pazarda satışa sunulmaktadır. Çevresel özellikler serbest piyasa ekonomisi içinde değerlendirilip, sınır tanımadan tahrip edilme riski daha da artmaktadır. Kentler, kapitali çektiği oranda başarılı kent olarak algılanmaktadır. Kapital çekim gücü kentlerde fiziksel yaşam kalitesini belirli oranlarda artırıyor olabilir. Ancak, dikkat edilecek konu fiziksel yaşam kalitesinde elde edilen gelişmenin sağladığı yararların doğal veya kültürel kaynakların tahrip edilmesi sürecinde, uzun vadede değerlendirildiğinde kaybedilen değerlere göre hangi ölçüde olduğudur. (Ercan ve Soydan, s.39-41).

Postmodernist dış mekan kullanımında mekanın fonksiyonlarına göre parçalanması yerine kullanımların iç içe geçtiği bir tasarım anlayışı gündemdedir. Bu da günümüzde çok amaçlı ticari yapıların oluşumunu sağlamıştır. Bu tip kullanımlar sadece, ticari faaliyetlerin yürütüldüğü yerler olmayıp insanların toplanmasına ve çeşitli sosyal faaliyetlere katılmasına olanak veren ortamlar yaratmaktadır. Karma kullanım anlayışı aslında, günümüz yaşam koşullarına uygun bir düzenleme anlayışıdır. İnsanlar rekreaktif faaliyetlerde bulunabilme, sosyal unsurlara katılma ve alışveriş gibi farklı fonksiyonları tek bir ortamda gerçekleştirerek zamandan da tasarruf sağlamaktadır. Farklı grupların aynı ortam içerisinde yer almasını sağlaması bakımından, bu tip kullanım biçimi bir iletişim platformu oluşturabilmesi açısından önemli bir özelliktir. Ancak, yapılan planlama çalışmalarında tümüyle çevreden kopuk, sokaktan bağımsız bir şekilde kentsel gelişmeyi yönlendiren ve içe dönük kapalı bir mekan tasarımı oluşturarak, şehir merkezi içerisinde yeni bir merkez oluşumu ve sokak ve çevresiyle bütünleşmeyi önleyen bir yapı oluşumu söz konusudur. “Bu tip kullanımların olumsuz yani kullanıcının şehirsel mekan hissini yok etmesidir” (Ercan ve Soydan, s.41-42).

Kitle üretimi ve kitle tüketimi gibi refah devletine dayanan genel bir ekonomik düzenin silinmeye başlaması toplumdaki gruplar arasındaki dengeyi bozmakta ya da var olan mesafeleri daha da artırarak gruplar arası uçurumu derinleştirmektedir. Genel bir kamu yararı güdülmediği için, her grup ya da bireysel faaliyetlerin salt kendi çıkarı doğrultusunda hareket edebilme özgürlüğü tanınması bakımından, aynı zamanda, postmodernizm ve geç kapitalizm toplumdaki gruplar arasında gerilim doğurabilmekte ve toplumu ya da bir kent içinde farklı bölgeleri kutuplaşmaya sürükleyebilmektedir. Sermaye hareketi ise bu kutuplaşmayı daha da hızlandırmaktadır. Çünkü yerel özelliklerin ya yeniden değerlendirilmesi sağlanmakta ya da özellikler çeşitli imaj çalışmalarıyla yeniden oluşturulmakta veya abartılmaktadır. (Ercan ve Soydan, s.42).

Kaybolan sokak kültürüne ek olarak dış mekan anlayışında da postmodernizm modernizmden tümüyle bir kopuşu sergilemektedir. Modernist anlayışın yapı ağırlıklı ve insancıl olmayan kent örnekleri, düzenlenen kentsel yenileme çalışmalarıyla yeniden ele alınmakta ve ortak kullanım amaçlı oluşturulan yeni yeşil alanlarla konutların ilişki içinde olmasına dikkat edilmektedir. Zaten esas sorunun kaynağı da kentlerin bir bütün olarak meydan ya da yeşil alanlarla ilişkisini düşünmeden yapısal ağırlıklı çözümler için uğraşılmasıdır. Kent peyzajında hem ekolojik, hem görsel, hem de kullanılabilirlik anlamında bir bütünün oluşturulamaması kentsel parçalanmayı hızlandırmaktadır. (Ercan ve Soydan, s.42).

Modernizmin kapsamlı planlama anlayışı tasarımı planlama kuralları altında ezmekteydi ve kapsamlı planlama anlayışının sunduğu kesin hükümler bütüncül bir yapı oluşturuyordu. Ancak, kent rasyonel biçimde planlanırken beklenen gelişmeler olmadı. Çünkü kentler gecekondu yığınları ile çevrilmeye başladı. Bu gecekondu kültürünün zamanla kentli kültürüne adapte olacağı düşünüldü, fakat beklenen bu bütünleme de sağlanamadı. Günümüzde artık tek bir kentli kültüründen bahsedilememektedir. Uzun dönemli kestirimler özellikle Türkiye gibi yarının ne olacağının tahmin edilmesinde güçlükler yaşanan ülkelerde beklenen sonuçlara ulaşmayı zorlaştırmaktadır. Kentler bu nedenle, kontrol edilemez yapılar olarak algılanmaya başlanmıştır postmodernist zaman diliminde. Bu nedenle, esnek bir planlama anlayışı ve kentin küçük parçalar şeklinde ele alınması fikri genel anlamda kabul gören yeni düşünceler olmuştur. Böylece kentlerde, kentsel tasarım kavramı da oluşmaya başlamıştır. Kentsel tasarım kavramı, postmodernist bütünü içinde değerlendirilirse kesinleşmiş, bitmiş bir tasarımdan hiçbir zaman söz edilemez. Çünkü bu bir oluştur ve bir süreklilik içinde zamanla değişim gösterir. (Ercan ve Soydan, s.43).

 

 

PEYZAJ MİMARLIĞINDA POSTMODERNİZM

 

Peyzaj Mimarlığı mesleğinin dünya çapında kurumsallaşması modernizme geçilse birlikte, özellikle dünya savaşları sonrasında bir aydınlanma ürünü olarak mekânsal müdahalelerde kendini göstermiştir. Bu dönemde sosyal mühendislik kavramıyla birlikte yaşam alanlarına yapılan fiziksel müdahalelerle peyzaj mimarlığı disiplini kendini birçok çözüm önerisinde göstermiştir. 1970’lerden itibaren tüm dünyada dengelerin değişmesiyle birlikte modernite projeleri boyut değiştirerek postmodernite projesi şeklinde birçok alanda etkili olurken, peyzaj mimarlığı meslek disiplini uygulamalarında da etkisini göstermiştir. Bu dönemsel etkilerin bazı olumlu ve olumsuz özellikleri bulunmakta olup, meslek uygulayıcılarının bunları fark ederek duyarlılıklarını korumaları ve devam ettirmeleri gerekmektedir. Bu nedenle, öncelikle bu projelerin özellikleri ve etkileri bilinmektedir. (Karaçor, Yerli, Gültekin, Özdede, 2010.s.2).

Habermas (1983) Modernite projesinin, aydınlanma düşünürlerinin “nesnel bilimi, evrensel ahlak ile hukuku ve kendi ayakları üzerinde duran sanatı, kendi iç mantıkları temelinde geliştirme” konusunda gösterdikleri düşünsel bir çabadan ibret olduğunu ifade etmiştir. Bu projede amaç, özgür ve yaratıcı biçimde çalışan çok sayıda bireyin katkıda bulunduğu bir bilgi birikimini, insanlığın özgürleşmesi ve günlük yaşamın zenginleşmesi yolunda kullanmak olmuştur. Doğa üzerinde bilimsel hâkimiyet, kaynakların kıtlığından, yoksulluktan ve doğal afetin rastgele darbelerinden kurtuluşu vaat etmiştir. Böyle bir proje aracılığıyla, bütün insanlığın evrensel, sonsuz ve değişmez niteliklerinin ortaya çıkarılabileceğine inanılmıştır. Modernite projesi daha önce var olan birçok şeyi yıkarak yeni bir dünya yaratılabileceğini öne sürmüş ve böylece “yaratıcı yıkma” imgesini haklı çıkartmaya çalışmıştır. 19. yüzyılda Haussman’ın Paris operasyonu ve 2. Dünya Savaşı sonrasında Robert Moses’in New York’ta yaptığı yıkımlar, “yaratıcı yıkma” imgesinin kullanılmasına örnek olarak gösterilebilirler. Modernitenin kent üzerindeki müdahaleleri kimi zaman kentsel toplumsal hareketleri bastırmak adına, kimi zaman sanayileşmeyle birlikte hızla göç alan kentleri iyileştirmek ve toplumsal birliği sağlamak adına, kimi zaman da dünya üzerindeki yönetim sistemlerinin değişmesiyle birlikte, eskiyi unutturmak adına oluşturulan yeni mekânlarda kendini göstermiştir. Modernite Projesinin oldukça etkin olduğu bir dönemde, peyzaj mimarlığı meslek disiplinin gelişmesinde öncü bir isim olan Olmsted’in ana hedefi ne olursa olsun, Amerikan toplumunu geliştirmek için çabalamak olmuştur. Kentlerin kalbinde büyük rekreasyonel ve kültürel başarıların vizyonuna sahip olmuştur. Parkları geniş çayırlıklar olarak değil, uyum ve ahenk yerleri olarak görmüştür; bu yerlerde insanlar günlük yaşamdan kaçarak yeniden kendilerini yaratmışlardır. Bu parkların, hiçbir ayırım yapmadan tüm insanlara hizmet etmesini istemiştir. İnsanlar tarafından oluşturulan toplumsal yapıya hizmet eden ve toplum tarafından paylaşılan toplumsal bağları geliştirecek yollar aramıştır. Onun peyzaj mimarı olarak konsepti, sosyal ve politik görüşleri kadar geniş olmuştur. Olmsted, kendi uzmanlığını, Amerikan kentini rekreasyonel ihtiyaçları karşılamak için park sistemleri ve kamusal parklar tasarlayarak şekillendireceği bir yol olarak görmüştür. Olmsted’in tasarımlarının insanlar üzerinde, görsel ve psikolojik anlamda büyük etkiler bırakacağına dair beklentileri vardı. Kentsel yaşamın stresine ve yapaylığına, pastoral bir parkta yapılacak hoş bir gezinti ile çare bulunacağına inanmıştı. Yerlerin, dalgalı yeşillikler ve alan üzerine dağılmış halinde bulunan ağaçlarla zarafet kazanacağını öngörmüştü. Böyle bir çevrenin sükûnet duyusunu artıracağı fikrine inanmış ve böyle bir fikre öncü olmuştu. Olmsted’in vizyonu olan sakinlik duyusu, farklı peyzaj temalarının ayrılması ve farklı kullanımlarla, parktan gelmiştir. Bir tasarımcı olarak, Olmsted Amerika’nın doğal manzaralarından etkilenmiş ve buna göre tasarımlar geliştirmiştir. Kendi yerel sisteminin değer sistemi ve sosyal yapısını da düzenlemiştir. (Karaçor, Yerli, Gültekin, Özdede, 2010. s.2-3).

1830 ve 1990 yılları arasında çok etkili olan üç plancı Ebenezer Howard, Frank Lloyd Wright ve Le Corbusier fabrikalar, işyeri yapıları, okullar, parklar, ulaşım aksları için oluşturdukları planlarda kağıt üzerindeki çizimlerde görülmeyen ekonomik ve politik çözümlemeler için çalışmışlardır. Haussman ve Robert Moses’in modern kent yaklaşımından farklı olarak daha üst bir uygarlığa ulaşmak için yeni kentler oluşturulması gerektiğini öne sürmüşlerdir. Kentsel tasarımı, Makine Çağı’nın yararlarını herkese dağıtacak ve topluluğu toplumsal uyuma giden yollara yönlendirecek etkin bir güç olarak görmüşler ayrıca içinde yaşayanların yoksulluğu ve diğer sosyal sorunları çözülmezse en mükemmel plan ve tasarımların bile başarısızlığa uğrayacağına inanmışlardır. Dönemin planlama kurullarının, bankacıların, politikacıların ve bütün öteki yetkililerin istenir ve ulaşılabilir olduğuna inandıkları şeye kendilerini uydurmayı reddetmişlerdir. Mimarlık, kent bilimi, ekonomi ve politika üzerine geliştirdikleri düşünceleri, yaptıkları planlarda kendini göstermiş, hiçbir zaman kentleri güncel projeler için kullanılacak şablonlar olarak görmemişlerdir. Ancak, 2. Dünya Savaşı’ndan itibaren bu yaklaşımlara, mekân aracılığıyla toplumsal sorunların çözülemeyeceği düşüncesiyle eleştiriler başlamıştır. Eleştirinin bir nedeni ise, söz konusu yaklaşımların yukarıdan aşağıya doğru yaptıkları toplum ve mekan tasarımları ile ilgilidir. Söz konusu ütopyacılar, belli bir sosyo-mekansal tasarımı tüm topluma empoze etme anlayışında olup, bunu yaparken de mevcut sosyo-mekansal yapıları görmemişlerdir. Savaş sonrasında, kentin düzenlenmesi fikri, Keynes’çi gelimse stratejilerinin egemen olmasıyla, devlet yönetiminin de gündemine gelmiştir. Bu bağlamda, kamu yararı kavramı, planlamanın uzun vadeliliği ve kapsamlılığı gibi ilkeler ortaya çıkmıştır. Ortada soyut bir kamu yararı ilkesi olmakla birlikte, toplumun her kesimini eşit olarak gözetmediği ve toplumun güçsüz kesimlerini dışladığı yönünde 1960’lardan itibaren kentlerin plan ve tasarım kararlarına eleştiriler başlamıştır. Özellikle kentsel planlamanın teknik bir süreç olarak algılanmamasını, planlamanın siyasal boyutunun da dikkate alınmasını önermiştir. Planlamanın siyasal bir süreç olmasının düşünüldüğü dönem olan 1960’lar özelikle ora sınıfların radikalleşmesine yol açan siyasallaşmanın ve yoksul gettolarında patlak veren ayaklanmaların da meydana geldiği bir dönemdir. (Karaçor, Yerli, Gültekin, Özdede, 2010. s.3-4).

1960’lardan itibaren kentsel düzenlemelere ve planlamalara ilişkin yapılan bir eleştiri nedeni ise modernitenin tüm toplumu tek bir anlatı etrafından biçimlendirmeyi hedeflemesi ve insanların farklılıklarını yok saymasıdır. Yukarıdan aşağıya toplumu şekillendirmeye çalışan modernite planlama ve kentsel müdahaleler önemli bir araçtır. Ancak farklılıkları bastıran, aynılaştırıcı kentsel mekanların yaratılması, bölgeleme başlığı altında (zonning) planlarla, kentteki farklı işlevlerin farklı imkanlarla sınırlandırılması ve birbirinden yalıtılması kenti türdeş ve sade bir görüntüye kavuşturacağı nedeniyle eleştirilmiştir. Bu eleştirilerle birlikte, metropolün tamamını hakimiyet altına almanın olanaksız ve sadece şurayı burayı düzenlemenin mümkün olacağı görüşüyle, kent tasarımı (postmodernistler planlama ile değil sadece tasarım ile ilgilenirler) basit biçimde bölgesel geleneklere, yerel tarihçelere, tikel istek, ihtiyaç ve fantezilere duyarlı olmayı hedeflemektedir; böylece uzmanlaşmış, hatta büyük ölçüde müşterinin zevkine göre biçimlenmiş çevre yaratılmaktadır; bunlar mahrem kişiselleşmiş mekanlardan, geleneksel anıtsallığa ve gösterinin şenliğine kadar uzanabilmektedir. (Karaçor, Yerli, Gültekin, Özdede, 2010. s.4).

Postmodernistler, mekana modernist anlayışa göre oldukça farklı bakmaktadırlar. Modernistler, mekanı toplumsal amaçlar uğruna biçimlendirilecek bir şey olarak görürken, postmodernistler için mekan, her şeyin üzerinde yükselen bir toplumsal amaçla zorunlu hiçbir bağı olmayan estetik hedef ve ilkelere göre biçimlendirilecek bağımsız ve özerk bir şeydir. Prens Charles’in mimarlık ve kentsel tasarım konuları ile ilgili mutfak kabinesinde yer alan Krier, modernizm hakkındaki eleştirilerini 1987’de Architectural Desing Profile isimli dergide dile getirmiştir. Burada, modern planlamanın temel sorununun büyük ölçüde tek işlevli bölgelemeye dayanması olduğunu belirtmiştir. Bunun sonucunda insanların bölgeler arasında yapay anayollar aracılığıyla dolaşımı, planlamanın başlıca sorunu haline gelmektedir. Krier’e göre bu durum zaman, enerji ve toprak israfına yol açtığı için “anti-ekolojik” bir kent dokusu yaratmaktadır. Modern müdahalelere bu şekilde eleştiriler varken postmodernizm toprak rantına dayalı serbest piyasa popülizm ile orta ve üst sınıfları etrafı çevrilmiş ve kapalı alışveriş merkezlerine yerleştirilmesi kentin yoksullarını ise dikkate almaması eleştirilmesine neden olmuştur. Tüm dünyada bu gelişmeler yaşanırken, Türkiye’de Cumhuriyetin ilan edilmesiyle ulus devletin siyasal olarak kurulmasının yanında toplumsal bilincin de yeniden oluşturulması hedeflenmiştir. Bu kapsamda mekânsal stratejilere önem verilmiş ve başkent Ankara’ya taşınmıştır. Cumhuriyetin modern kentsel yaşantı imajı düşük yoğunluklu bahçeli evlerden oluşan bir kentsel doku öngörmüştür. Bu ise sanayi kentine bir tepki olarak gelişmiş Bahçe-Kent ütopyasının Türkiye’ye yansımasıdır. 1930’larda Ankara’da cumhuriyet modernliğinin kentsel ve mimari ikonları haline gelen bir dizi park, spor tesisi ve halka açık rekreasyon alanları inşa edilmiştir. İdealize edilmiş “gençlik” ve “sağlık” nitelikleriyle, Osmanlı İmparatorluğu’na çöküş döneminde verilen “hasta adam” yakıştırmasından bedenin ve milletin yeniden canlandırılacağı kamuya açık rekreasyon alanlarıyla kurtulmak hedeflenmiştir. Bu alanlar arasında Gençlik Parkı, Atatürk Orman Çiftliği ve Çubuk Barajı çevresindeki piknik alanları özellikle 1930’ları çok iyi temsil etmektedir. Bu alanlar, adeta bir okul hizmeti görerek halkı sosyalleştirmiş ve modern yurttaşların oluşmasına yardım etmiştir. Anadolu’nun diğer birçok kentinde de bunlara benzer kamu alanları ve kentsel yapılar inşa edilmiştir. 1950’lerden 1980’e kadar olan dönemde Türkiye’de çok hızlı bir kentleşme süreci yaşanmıştır. Cumhuriyetin meşru gördüğü kentsel normlara uygun altyapı ve konut üretiminde hem toplumun, hem de kente yeni gelenlerin kaynaklarının yetersizliği gecekondu mahallelerini ortaya çıkarmıştır. Bu durum kente yeni gelen grupların kentle nasıl bütünleştirileceği sorununu ortaya çıkarmıştır. (Karaçor, Yerli, Gültekin, Özdede, 2010. s.4-5).

1980 sonrasında tüm dünyaya paralel olarak Türkiye’de de modernizmden uzaklaşıldığı ve postmodern sürece geçildiği görülmektedir. Ankara dışındaki metropoliten alanlarda özellikle üst ölçekli planlar büyük ölçüde gündemden kalkmış, teknik kadrolarının yeterliliğine bakılmadan planlama yetkileri belediyelere bırakılmış ve böylece çok keyfi müdahalelere olanak sağlayacak ortam yaratılmıştır. Ayrıca merkezi yönetim kent içinde turizm bölgeleri gibi alanlar ilan ederek kent planlarının bütünlüğünün parçalamasına neden olmuştur. Kentlerin rant değerlerini artırmak önem kazanmış küreselleşme adına kentler yarışmacı bir kimliğe soyunmuş kentte sosyal sorumluluk bilinci ile yaklaşan mimarlar plancılar ve peyzaj mimarları, postmodern kültürün de etkisi ile adeta kentin makyözü haline gelmişlerdir. Ekonomik eşitsizliklerin de neticesinde artış gösteren suç oranları parası olan insanları gated communities şeklinde rezidanslarda ya da güvenlikli ve etrafı çevrelenmiş yapılarda yaşamaya iterken, peyzaj mimarlarına sadece bu adacıkları sevimli kılma görevi verilmekte ve peyzaj mimarlarının üzerinden istenilen rantlara erişilmektedir. (Karaçor, Yerli, Gültekin, Özdede, 2010. s.5-6).

 

SONUÇ

 

Sosyal sorumluluk adına hareket etme iddiasında iken bunu kaybettiği iddiası ile özellikle Jacobs’un eleştirisini alan modern planlama kadar postmodern planlama da sosyal sorumluluğunu taşıyamamıştır. Postmodern süreçte, planlama ve tasarımın sosyal boyutu sadece halkın planlama kararlarına katılımı şeklinde kendini göstermekte iken, kentin rant değerinin artırılması isteği, küreselleşme ihtiyacı, gibi nedenlerle planlama ve tasarımda sosyal sorumluluklar ihmal edilmekte kentin belli bir ekonomik sınıfın ihtiyacına göre şekillenmesine neden olmaktadır. Küresel kenti geliştirecek bir iş merkezinin inşaatında sorumluluk bir mimara, inşaat mühendisine biçilirken yeşil çevresinin ya da çatı bahçesinin düzenlenmesi sorumluluğu ise bir peyzaj mimarına yüklenmektedir. Oysaki meslek disiplinlerinin üzerine biçilen bu sorumluluklardan çok daha fazlasını yerine getirmelerine ihtiyaç duyulmaktadır. Toplum, kent ve doğa ile birlikte çalışan peyzaj mimarları doğayı çok iyi tanımaktadır. Ancak görevini ve sorumluluklarını çok iyi yerine getirebilmesi için içinde yaşadığı toplumu, toplumun kültürünü ve dünya dinamiklerini de çok iyi tanımalıdır. Bu tanıma ise sosyal sörveylere daha fazla önem verilerek sağlanacaktır. Böylece kentte yaşayan insanların ekonomik ve sosyal ayrışmalarının önüne geçmeye yardımcı olup, insanların daha çok kaynaşmasını ve iletişim kurmasını sağlayacak projeler ortaya çıkacaktır. (Karaçor, Yerli, Gültekin, Özdede, 2010. s.5).

 

 

The responsibility for the construction of a business centre that will develop a global city is imposed on a construction engineer or an architect, while the responsibility for organizing a green environment or a roof garden is imposed on a landscape architect. On the other hand, there is a need to fulfil far more of these responsibilities over the disciplines of the profession. Landscape architects working with the community, the city and the nature recognize nature well. However, in order to be able to fulfil his duties and responsibilities very well, he has to define the society he lives in, the culture of the society and the dynamics of the world very well. This recognition will be provided with more emphasis on social studies.

 

 

 

KAYNAKÇA

Ercan ve Soydan “Kentsel Peyzaj Planlama” ,http://www.agri.ankara.edu.tr Erişim tarihi :19 Aralık 2012

Erol , Şahin “Türk Bahçelerinin Tasarım Özellikleri “ , Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi (2009)

Inanoğlu , 2011 “Bahçe ve Peyzaj Sanat Tarihi “ , htpp://www.peyzajpazarı.com.Erişim Tarihi: 19 Aralık 2012

Karaçor, Yerli ,Gültekin Özdede ,2010. “Postmodern Sürece Geçişte Peyzaj Mimarlığının Rolü ( Peyzaj Mimarlığı 4. Kongresi ,Kuşadası )”http://akademikpersonel.duzce.edu.tr Erişim Tarihi: 19 Aralık 2012

Karaoğu,Zafer “Bahçe mimarisinin tarihsel gelişimi ve Türk bahçesi “ http://www.homeofficeconcept.com Erişim Tarihi :20 Aralık 2012

Yıldız,H.”Postmodernizim Nedir ? “Dumlupınar Üniversitesi

Sosyal Bilimler Dergisi 13 (2005)<http://turkoloji.cu.edu.tr

 

 

 


Paylaş: