7 Ağustos 2017 Pazartesi
Öğr. Gör. Burcu SALİHOĞLU
İstanbul Aydın Üniversitesi
Güzel Sanatlar Fakültesi
Drama ve Oyunculuk Bölümü
İnsanın kolektif hareketinin çağlar öncesine dayandığı arkeolojik bulgular yoluyla ispatlanmış durumdadır. Mağara duvarlarındaki bu bulgular, barınma, beslenme, korunma gibi içgüdüsel eylemlerin de kolektif biçimde gerçekleştiğini kanıtlamaktadır. Deneyimlerin sistematik eylemlere, tekrarlanan kurallara dönüştüğü bir amacı ve hedefi olan bu davranışlar, sürü halinde yaşayan hayvanlarda da; örneğin arılar, kuşlar ve balıklarda da gözlemlenmektedir.Bu eylemlerin ortak özellikleri toplu olarak yapılmalarının yanı sıra, belirli bir ritme ve neredeyse koreografik bir düzene sahip olmalarıdır. Hayvan toplulukları tarafından bir içgüdüsel hedefi olmakla beraber bilinçli bir amacı olmayan bu eylemler, insan toplulukları tarafından bir bilinç doğrultusunda tekrarlanmaktadır. Ritüel, oyun, performans gibi kavramlar, bilinçle tekrarlanan bu davranış biçimini araştırma yolunda ortaya çıkmıştır.
Durkheim ‘in kollektif coşkusu, Huizinganın oyun kuramı, Turner in liminal ve liminoid kavramlarıyla açıkladığı ritüel kuramı , Bahtin in karnaval kuramı ve Schechner performans kuramı İnsanın topluluk halinde bir arada yaptığı, eylemlerin, ibadetten eğlenceye, yıkımdan, yeniden var edişe kısaca sanatın başlangıç noktasına ışık tutmaktadır.
Doğal hayatın akışı dışında bir araya gelinerek bir amaç doğrultusunda hazırlanılıp, kendi içinde kuralları ve topluluğun uyumunu içeren, kutsal törenler, şenlikler bayramlar hatta halk ayaklanmaları ritüel başlığı altında incelenebilecek toplu hareketlerdir.
Danslı ritüellerin ne zaman doğduğu bilinmese de; yakın zamanda İngiltere de bulunan mağaranın tavanında onbinlerce yıl önce nesli tükekenen hayvan figürleriyle birlikte , dans eden kadınların bulunması , dansın yazıdan çok önce var olduğunun ve de kayalara kaydedilecek kadar önemli olduğunun işaretidir. İnsan varoluşundan itibaren ölüm - yaşam arasındaki kavgasında , çeşitli geçiş , değişim dönemlerinde, çiftleşme, savaş, ölüm gibi toplumsal değişim anlarında tekrarlanan hareket dizilerine ihtiyaç duyduğu bir çok eski destanda da görülmektedir. (Birkiye,2007,s.44)
Ritüeli tanımlarken kesin olarak söylenecek birşey varsa o da bir iletişim ve hareket içerdiğidir. Bazı araştırmacılar ritüeli dille eşdeğer bile tutmaktadır. Ritüellerin dil ile ilişkisi ya da benzerliği tartışılsa da iletişim içerdiği kesindir. Bu iltişim insan toplluluklarının gereksinimine cevap veren , yerleşim mekanlarının en önemli ögelerinden olan kentlerin ya da mahallelerin sokaklarını birbirine bağlayan yayalaşmanın olduğu genellikle kentin ortasında bulunan açık ve geniş alanlarda sağlanır. Yani meydanlarda.(James ,W. 2013)
Latincede plate kelimesinden doğan meydan, geniş açık alan ya da cadde anlamına gelmektedir.Meydan genel tanımıyla insanın eylemlerini gerçekleştirdiği,onu kuşatan bütün olma ve sahiplik duygusu yaratan etrafındaki alandır. Kent meydanları insanların bir arada hareketine izin veren kamusal aktivite alanlarıdır.Önemli bir özelliği de yayalaştırılmış olmalarıdır. Çoğunlukla meydanlar, işlek cadde veya sokakların kesiştiği noktada bulunan büyük toplanma alanlarıdır. Bazen önemli bir binanın ya da tarihi bir yapının etrafında , bazan alışveris alanlarının köşesinde , kent dışındaki geniş vahalarda ya da kentin tam ortasında bulunmasına göre çeşitli sınıflara ayırılsa da ortak noktaları insanların hava aldığı, dinlendiği, seyir ettiği ve kesinlikle bir çeşit iletişim içinde bulunduğu mekanlar olmalarıdır.(Öner S- Aklanoğlu F,2002)
Antik Yunandan bu yana İletişim, kentlerin merkezini oluşturmuştur. Bu durumu en ideal ve basit haliyle Antik Yunan ‘da agoraların şehrin tam merkezine kurulmuş olmasında görmekteyiz. Günümüzde dahi kentlerde kaybedilen iletisim ve etkilesim sorunlarına bir çözüm arandığında çogu kez bu eski kentlere ve en çok da iletisimin en belirgin ve yüz yüze oldugu Antik Yunan agoralarına dönülmektedir.(Yurdakul S,2006)
Danslı ritüeller tarımın, şehirlerin ortaya çıktığı , yazının bulunduğu yani uygarlığın ilk dönemlerine kadar sürdüğü tarihsel bir gerçek olarak ortaya konulmuştur.Esrik ritüel dansların izlerinin en net kaynakları Eski Yunan sanatının tümünün temellendiği şenliklerde görülmektedir. Bu ritüellerin agorada gerçekleştirildiği bilinmektedir. İbadet amacı içeren bu şenliklerin bedenin sınırlarının ve gücünün sınandığı müsabaka ve yarışmaları da içerdiği tarihsel bilgilerde mevcuttur. Örneğin dram sanatının kökeni olarak bilinen Dyonisos ve Komos şenlikleri danslı ve şarkılı korolardan oluşurdu. Tragedya ve Komedya sanatı bu korolardan doğmuştur.
Bu şenlikler, içerisinde Pazar Amfi tiyatro ,Stadyumun bulunduğu agora larda yapılmaktaydı. Başlangıçta sadece geniş bir yol biçiminde olan Antik Yunan Agoraları meydanın ilk örnekleridir. Roma da ise bu ayinler halktan çok askerlerin düzenlediği törenler halini almıştır. Halkı esrik danslı eğlencelerine sınır getirilmiş bazı etnik kökenler dışında halkın kutlamaları yasaklamıştır. Bu dönemde meydanlar yani Forum insanlardan daha çok etrafındaki binaların gözlenmesi ve izlenmesine yardımcı olan bir alan olarak nitelendirilir. Forum kentin tam ortasında bulunur. Diğer bütün alanlar binalar forumun etrafında kümelenirdi. Romada çok önemli yeri olan gladyatör gösterileri de burada yapılmakta idi. (Ehrenrich B,2006)
Ortaçağda ise kilisenin dini törenlerinin yanı sıra halka esrime alanları olarak karnaval meydanları açılmıştır.Ünlü ressam Brueghelin "Karnaval ve Perhiz Arasındaki Savaş" resminde karnavalın coşkusu ve meydanının özellikleri detaylı bir şekilde görülmektedir. Ortaçağın,durağan olanı, yani; hiyerarşiyi geçerli siyasi ve ahlaki değerleri , normları ve yasakları onaylayan resmi bayramları bütünüyle gülmeye uzak bir ciddiyet taşırdı.Oysa karnavallar halkın ikinci hayatıydı. Halkın bu zamanda yaşadığı hayat,özgürlüğün, eşitliğin ve bolluğun ütopik alanıydı.Karnaval şenlikleri aynı zamanda gülmeyi içeren , soytarılar , canbazlar, hokkabazlar, parodi edebiyatı ve komik ayinleri kapsayan bir mizah kültürünü taşırdı. Yürüyüşler ve geçitlerin yanı sıra ," Deliler bayramı" , " eşek bayramı" gibi bayramlar ve Paskalya Gülüşü (risus paschalis) eğlencesi gibi kilise bayramlarıyla bir paralelliği vardı.Halkın düzenlediği Bu törenlerde palyaçolar ve soytarılar katılımıyla komik olan gerçekleşir, hatta ciddi bazı törenlerin de taklidi yapılırdı. (Bahtin,2005)
"Karnavalın evrensel bir ruhu vardır; o, tüm dünyanın,dünyanın yeniden hayat buluşunun ,yenilenişinin, herkesin katıldığı özel bir durumdur.İşte karnavalın özü budur, katılımcıların hepsi bu özü canlarıyla kanlarıyla hissederler." (Bahtin M.,Rabelias ve Dünyası ,s.33,2005)

The Fight Between Carnival And Lent - Pieter Bruegel the Elder (https://www.wikiart.org/en/pieter-bruegel-the-elder/the-fight-between-carnival-and-lent-1559-1)
Fransa, İspanya , İtalya gibi ülkelerde yılın en önemli olayını oluşturan karnavallar, kentlerin ana meydanlarında ve ona bağlı sokaklarda çeşitli şehirlerden ve köylerden gelen insanları konuk ederlerdi. Bu meydanlardan, Romada Corso , Venedikte San Marco en önemli karnaval mekanlarıydı.Karnavallar elbetteki yüzyıllar öncesine dayanan şenliklerin bir çok özelliğini taşımaktaydı. Genellikle geçit törenlerinin yanı sıra gösterilerin düzenlendiği ; karnavallar, tüm halkın katılımcı olduğu oyunlar olarak da nitelendirilmektedir.

Günümüzde - San Marco Meydanı www.uzakrota.com/gunes-akdogan-ile-venedik-turu/ 04.5.2017
17. yüzyıl ve 19 . yy arasında kilise karnavalları konulan çeşitli kanunlarla yasaklanmaya ortadan kaldırılmaya çalışmıştır. Buna karşılık bazı rahiplerse fazla bekletilen şarap fıçısının havalandırılmazsa bozulacağı örneğini vererek yılda bir de olsa bu şenliklere halkın ihtiyacı olduğu fikrini savunmuşlardır. Baskılardan kurtulduğu tek eğlence ve kendini ifade etme süreci olan karnavala özellikle halk ve kadınların ihtiyacı vardır. Bu karşıt görüş saray şenlikleri kapalı alanlarda maskeli balolarla burjuvazinin elit eğlencelerini yaratmış, halkı bir arada eğlenebildiği tam bir eşitliğin olduğu karnaval ruhununun bozulmasına sebep olmuştur. Maskelerin ve kılık değiştirilerek yapılan danslı geçit törenleri yapığı törenlede, çoğu yöneticileri ve din adamlarını eleştiren taşlama ,ironi, yergi ve grotesk gibi komedi unsurları bu gösterilere, sıkça kullanılmştır. Halk tiyatrosu geleneğinin burada doğmuştur. ilk olarak karnaval meydanında okunan Rabelias ın Gargantua eseri örnek gösterilerek roman türünün ilk örneklerinin bu gösterilerden doğduğu söylenebilmektedir. (Bahtin M,2005) Dolayısıyla karnaval alanı, esrikliğin, eğlencenin, coşkunun yanı sıra yaratıcılığın ve sanatın en özgür olduğu alanlardır denebilir.
Osmanlıda toplanma alanları, Pazar ve ticaretin olduğu meydanlar ve cami avlularıydı. Özellikle yine dini bayramlarda düzenlenen panayırlar Pazar alanalarında kurulur. Ve bu panayırlarda karnavallarda olduğu gibi geçit törenleri curcunabaz, hokkabaz, karagöz gösterilerine yer verilirdi.(And,M,2006)
Aslında bir ifadeye göre onyedinci yüzyılın başlarında insan doğasında bir değişim gerçekleşmişti. Bunun adı "iç benliğin keşfi" ya da " öznelliğin yükselişi" idi. Bu dönemde herkesin kendi alanında belli bir disiplin içeren örneğin piyesler operalar , ağırbaşlı eğlence biçimleri , karnavalın , eşitlikçi ve karşılıklı etkileşim içeren çekici zevklerine alternatif oluşturur.(Ehrenrich,2006)Fakat modern dönemim bu bireyciliğinin ödenecek olan bedeli, yalnızlık , diğerlerinden kopma hali, yaşamanın ve hayattan duyulan masum hazzın yitirilmesi ve gerçekliğin ona yüklenenden başka bir anlama sahip olmamasından kaynaklanan sıkıntıdır.İnsanın derin depresyonuna yol açan gerçekliğin yitirilmesi anksiyetesini tedavi edebilecek şey ise sanattır, düşüncesi yayılmaya başlamıştır.Sanatın salonlara kapalı alanlarda belli bir disiplin içindeki icrası izleyiciye bir haz verse de bireyin kendinde olan esrime, gülme ihtiyacını, düzenin alt üst olduğu - bununla toplumdaki statü , cinsiyet ya da herhangi bir sosyal konuma ihtiyaç duymadan herkesin katılımcı ve lider olabildiği bir ortam kastedilmektedir - herkesin eşit olduğu, oyunsu karnaval coşkusunu yeterince tatmin edemediği açıktır. Bu nedenle melankoliyi tedavi için yine şenliklere ihtiyaç duyulmuştur.


Roma - Piazza Navona -2013 -Eylül(Burcu Salihoğlu)
Günümüzde Festivaller var olan düzeni ters yüz etmek değil düzenin aynası biçiminde gerçekleşir. Festival tiyatrosu ise geçiş riti sırasında herhangi bir statüye sahip olmayan kimselerin uyması gereken kalıp ve davranışları barındıran hal ve deneyim içerir. Bir aradalığın yarattığı coşku gösterinin enerjisini , katlar ve planlanmadan gelişen eylemlere dönüşür.Bu etkinlikler Performans araştırmalarının konusu içersine incelenmektedir.

İspanya - Tarragona Kent Meydanı Temmuz- 2014 (Burcu Salihoğlu)
Araştırmalar günümüzde meydan kullanımları oturma, bekleme, gezinti, yeme-içme, okuma, izleme, dinlenme gibi aktiviteler içermektedir. Halka yönelik gösteriler, eğlenceler ya da karnavalesk unsurlar örneğin komik ya da aykırı görünüşlü bir kostümle dolaşan bir animotör,meydanların kalabalığını arttırmaktadır. Kent yaşamı içinde yalnız insanların arkadaşlık etmek ya da yoğun çalışanların iş stresinden kurtulmak için öğle aralarında meydanları kullandığı gözlenmiştir .(Öner S- Aklanoğlu F,2002)
Halkın iletişim ihtiyacını karşılayan bu meydanlarda günümüzde karnaval coşkusu ve gülüşünü yalkalamakta çok zorlanılmaktadır. Ancak bir çok kentte çağdaş dünyanın çalışma ve yaşam şartlarına rağmen halkın bir arada eğlendiği sohbet ettiği gösterilerin düzenlendiği meydan ihtiyacı karşılanmaktadır.
Sonuç olarak ; İlk ritüellerden bu yana kent meydanları bir iletişime ilişkiye coşkuya paylaşıma kucak açan alanlardır. Dolayısı ile böylesi birlik ve beraberlik içinde hazzın ön plana çıkması muhakkaktır.Hazza yahut tanrıya ulaşma ihtiyacından doğan ritüeller sanatın kaynağını oluşturmuştur. Bazan yöneticilerce bir karşı duruşu barındırdığı için desteklenmese de aslında özünü iletişim , sevgi ve nihayetinde tanrıya ya da başka bir deyişle öze ulaşma güdüsünden alan karnaval, bayram şenlik, festival, spor müsabakası insanın oyun oynama ihtiyacı ve yaşama dürtüsünü besleyen etkinliklerdir. Bu dürtüyü tatmine olanak tanıyan geniş, özgür kent meydanları iletişimi sanatı ve beraberinde sevgiyi ve birliği taşır.

Mardi Gras -New Orlens – 2017
Basel -2017
KAYNAKÇA:
1-Wendy James , Törensel Hayvan Yeni Bir Antropoloji Portresi,Türkiye İş Bankası Yayınları,2013
2-Barbara Ehrenreich , Sokakalarda Dans Kollektif Eğlencenin Tarihi,Versus Kitap , İstanbul, 2006 ,
3-Richard Schechner , Ritüelin Geleceği,Dost Kitabevi, ankara , 2015
4-Mihail Bahtin, Karnavaldan Romana,Ayrıntı yayınları, İstanbul ,2014
5-Mihail Bahtin, Rabelias ve Dünyası,Ayrıntı yayınları İstanbul ,2005
6-Selen Korad Birkiye, Çağdaş Tiyatroda Kültürler Arası İletişim,De Ki basım yayım,Ankara ,2007
7- Metin And, Başlangıcından 1983 e Türk Tiyatro Tarihi. İletişim yayınları,2006
8-Serpil Önder- Filiz Aklanoğlu,Kentsel Açık Mekan Olarak Meydanların İrdelenmesi, S. Ü. Ziraat Fakültesi Dergisi 16 (29): (2002) 96-106,1Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü, KONYA
9- Sarap Aras Yüzgüler;Karnaval ve Perhiz Arasındaki Savaş :Brueghel in Yapıtına İlişkin Bir Çözümleme , Academia.edu.tr.,2017
10- Selin Yurdakul , Bir Ürün Ve Toplumsal Bütünlesme Aracı Olarak Modern Kent Karnavalları Vetürkiyedeki Örneklerde Görülen Uygulama Farklılıkları, Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2006
In the general sense of the square, the field around which the human being performs his actions, creates the sense of ownership and ownership surrounding it. Urban squares are areas of public activity that allow people to move together. An important feature is that they have become pedestrian areas (non-traffic). Mostly squares are large gathering areas at the intersection of busy roads or streets. Sometimes they are divided into various classes depending on whether they are located in an important building or around a historic building, sometimes on the corner of shopping areas, in the wide vaults outside the city or in the middle of the city. The common grounds of squares that they are areas for breathing, relaxing, watching and certainly interactive places for human.


