21 Nisan 2015 Salı

Mazi daima mevcuttur. Kendimiz olarak yaşayabilmek için, onunla her an hesaplaşmaya ve anlaşmaya mecburuz.
Ahmet Hamdi Tanpınar / Beş Şehir
Modernliğin yakıcılığını buram buram hissettiğimiz zamanlardan geçiyoruz. İnsanlar, kapitalizmin ‘kazanma felsefesini’ yaşam felsefesi olarak kabul ettiler. Tüketerek mutlu olan toplumlar kadimi, hakikati, yani değişmeyeni aramaya mecal bulamıyorlar. Marx’tan mülhem ‘katı olan her şey buharlaşıyor’.
Kentler kapitalizmin merhale kat etmesiyle ortaya çıktı. Yaşayan, yaşatan, ruh üfleyen, hakikate gebe kalan, hakikati doğuran şehirler yerlerini çalışma çarkının daha düzenli ve daha zahmetsiz işleyebileceği kurulmuş, yapay, suni kentlere bıraktı. Peki, soru şu: bu süreç bize ne kattı, kattı mı, ne kaybettirdi?
Kent, bizim toplumumuzun mecbur bırakıldığı bir durumdur. Kapitalizmin, icat edilen bir inanış olan Protestanlık ile olan ilişkisi malumdur. Toplumlar, inançlarına göre yaşarlar. Şehirler, inancın gücüyle serpilen ve kazandığı ruhla gelecek kuşaklara bakiye bırakan değerlerdir. İnancımız, dinimiz bize kent kurdurmamıştır. Bir örnek vermek istiyorum:
Çok önemli bir olay zikretmek gerekir: Fransa’nın 19. Asırdaki en büyük edebiyatçılarından Alphonse de Lamartine Türkiye’ye geliyor. (O kadar büyük bir prestiji var ki Fransa’da cumhurbaşkanlığına namzetliğini koyması için müthiş ısrarlara sırtını çevirip geliyor.

Abdülmecit kendisine Denizli yöresinde büyük bir çiftlik hediye ediyor. Lamartine, rica üzerine ricada bulunuyor çok daha küçük bir çiftlik verilmesi için. Orada 10 küsur sene yaşıyor(1830-45 arası. Bu seyahatin Osmanlı topraklarında geçen günlerine dair ‘Doğu Seyahati’ adlı hatıralarında şunu söylüyor: ‘ Bu memleketin iki özelliği var ki bunları hiçbir Batılının tasavvur etmesine imkan yoktur. Birisi, bu memleketin temizliği ki hiçbir Batılı böyle bir temizliği tasavvur dahi edemez. İkincisi de memleketin güzelliği.’
Turgut Cansever / Osmanlı Şehri
Yukarıdaki alıntıda önemli olan bir iki kısmı açmak istiyorum. Birincisi, Lamartine’den 30 sene sonra Fransa’yı gezen Ziya Paşa şöyle sesleniyor bize:
Diyar-ı küfrü gezdim, beldeler keşaneler gördüm
Dolaştım mülk-i İslamı bütün viraneler gördüm
Demek ki, görmek için öncelikle bakmak gerekiyor ve sadece bakmak dahi yetmiyor. Muhayyile, tasavvur, zihin iğdiş edilmişse, iğfal edilmişse dünyaya estetiğin anlamını, huzurun kaynağını, hayatın nasıl bir ‘yer’de devam ettirileceğini öğreten şehirlerinizi görmezden gelirsiniz. Çünkü yersiz-yurtsuzlaşmışsınızdır. Haliniz bahsettiğim minvale geldikten sonra sadece kopya etmeye başlarsınız ve ne kelimelerinizin, ne düşüncelerinizi, ne de şehirlerinizin içini doldurabilirsiniz.
Lamartine yukarıda geçen pasajda ‘hiçbir Batılının tasavvur etmesine imkan yoktur’ diyor. Çünkü inanışlar, muhayyilemizin yönünü belirleyecektir. İslam, temizliği Hadis-i Şerif’te buyrulduğu üzere önceler. Ayrıca yine Hz. Peygamber (s.a.v.), insanların doğa ile olan ilişkilerinde onlara yol gösterici birçok söz buyurmuştur. Öyle bir imar gerekir ki, mamur etmeli, güzelleştirmelidir. Toprağın, güneşten hakkını alması gerekir. Köpeklerin hürriyet hakkı bakidir. Onlar, şehrin daimi sakinleridir. Sokakları vardır, doğum yapacakları zaman evlerin önlerinde kendilerine samandan yataklar yapılır. Oysa yukarıda alıntıladığın şiiri neşreden zihniyetin temsilcileri Hayırsız Ada olarak bilinen o meşum eyleme imza atmışlardır.
Aslında tüm eleştirimizin dayandığı temel uzunca süre farklı alanlarda düşünen her insan için sorun teşkil etmiş ve bununla yüzleşilmiştir. Kemal Tahir, Halit Refiğ, Sezai Karakoç hatta Ece Ayhan, Turgut Cansever, Ahmet Hamdi Tanpınar v.s. Problem bizim köklerimizden koparılmamız ve yersiz-yurtsuz kalmaya zorlanmamızdır. Halit Refiğ, Ulusal Sinema Kavgası’nda şöyle yazıyor:
‘‘Batıcılık geri kalmış toplumların aydınlarının, kendi toplumlarının kalkınamaması gerçeğinin karşısında, ilerlemiş toplumları görmekten gelen aşağılık duygusunu hafifletmek için yapıştıkları bir hayal, bir toplumsal sakatlığın aydınlar arasında nükseden bir görüntüsüdür… Batıcılık hiçbir yerde gerçekleşmemiş, sadece gericiliğe yarayan bir bireyci aydın ütopyasıdır.’’
Halit Refiğ / Ulusal Sinema Kavgası
Halit Refiğ’in ilerleme ve geri kalma kelimelerini bugün iğdiş olmuş muhayyilemizdeki karşılıklarıyla söylemediğini düşünüyorum, tam bir alaya alma halidir. Bugün biz, neyin doğru neyin yanlış olduğunu, güzel ile çirkinin, iyi ile kötünün ayrımını yapabilecek bir halde değiliz maalesef. Çünkü şehir bizi hakikate çağırmıyor, çünkü biz şehre hakikat tohumlarını uzunca süredir ekemiyoruz. Müslüman bir ülkeyiz fakat İslam’ı bize hatırlatan ecdadın yapılarından başka ne kaldı bugün? İstanbul, Bursa, Konya ne kadar Müslüman şehirler bugün? Bu soruları sormazsak doğru yol üzerinde sapasağlam gitme imkanımız tehlikededir.
.jpg)
Residancelardan bize ufuk sahibi bir kuşak gelmeyecek. Sitelerden insana dokunan, insanı anlayan ve derdiyle hemdert olan bir nesil gelmeyecek. Balkonu olan evlerden mahrem kaygısı taşıyan ‘özbeöz’ Anadolu İnsanı devşiremeyeceğiz.
Toprak, geldiğimiz ve gideceğimiz mesken. Onunla irtibatı kopartmak demek, acizliğimizi, yerimizi unutmak, kaybetmek demektir. İşte bahsettiğim kent yapılarından sadece kibir sahibi, mekanik ve tüketmeye endeksli hız-haz-kara mizah sahibi bir gençliği hazırlıyoruz. Farkında mıyız? Ölümü hatırlatan şehirler nerede? Mezarlıkların evin bahçesinde bulunduğu bir psikoloji ve mezarlıkların şehirden kovulduğu bir sosyoloji ile iç içeyiz her an. Hangisini yeğliyor modern insan? Modern insan, tercihlerinin sonuçlarını kaos karşısında ultra güvenlikli sitelere taşınmakla alıyor. Sokakta yalnız yürüyemeyecek hale gelen yaşlılarla alıyor. Toplu taşıma adı altında, insanlara hayvan muamelesi yapılan o mezbeleliği andıran yerlerde, erkekler ve kadınlar eşref-i mahlukat olma hüviyetlerini günden güne yitiriyorlar.
Sanayi toplumları kurdukları kentlerde hayat sürdürülemeyeceğini, buralarda yaşayan nüfusun bir süre sonra içinde bulundukları ortama ve standartlara isyan edeceğini gördüğünden, toprakla, doğa ile insanın fıtraten ilişkisinin bulunduğu ‘yerlerle’ suni bir ilişki biçimi geliştirdi. Peyzajı böyle okursak, (özellikle gelişiminden ve kullanılış biçiminden sonra) iki kol ortaya çıkıyor. Birincisi halk için üretilen ve yolda, işyerinde, fabrikaların etraflarında v.s. oluşturulan peyzaj. İkincisi ise gelir seviyesi üst tabakada olanların doğayı kendi güvenlikli villalarına taşıma çabaları. Gördüğünüz gibi ikisi de aynı suniliği içerisinde barındırmakta. Oysa bahçe bizim için nedir? Ne anlamlar yüklemiştir medeniyetimiz bitkilere? Çok kısa olarak bir örneğini alıntılamak istiyorum:
Edebiyatta bahçe, aynı zamanda ‘ ifade edilemezin’ ifade edildiği vasıtadır. Maneviyat kendini kuvvetle hissettirir, fakat görünmez ve tanımlanmaz olan insanı ifadelerin susuzluğuna bırakır. Kur’an, birçoğu doğanın fenomenlerini kullanan, kısa hikayeler ya da benzetmeler sayesinde bir yol gösterir. Örneğin hiçbir somut fenomende görünmeyen ancak, sonuçları tarihin tetkiki sonucu hissedilen vahyin özünden gelen üçü şu ayetlerde ifade edilmiştir: ‘ Eğer biz Kur’an’ı bir dağa indirmiş olsaydık, sen onun, Allah korkusuyla baş eğerek parça parça olduğunu görürdün. Bu misalleri insanlar düşünsünler diye veriyoruz.’ Kur’an’da sayısız misalden konumuz açısından en çarpıcı olanı ‘Kandilde Işık’ ve ‘Dört Nehirli Bahçe’dir.
Rumi; güneş, ışık, ağaç, meyva bahçesi, meyva ve dağ benzetmesinden yararlanırken Kur’an’daki Dağ Hikayesi’ni de eserinde kullanır. İnsanların en alçakgönüllüsü ve alimlerin en büyüğü olarak bilinen Mevlana’ya göre bahçe, ‘keşfedilmemiş evrensel gerçeğin’ dünyevi bir açıklamasıdır ve bu bahçenin tüm konukları Allah’ın hatırlanışı, Allah’a olan hayranlığın ifadesi olan teşbihe katılır. Rumi, teşbihin ‘Allah’ın zaferinin kendini gösterdiği bahar’ın fenomeninde’ olduğunu ileri sürer. Çünkü O, yaradılışın tabiattaki zarafetini ve ruhun insanda yeniden doğuşu sayesinde parıldar.
Şehirlerin Ruhu / Gülzar Haydar
Gülzar Haydar’ın bu veciz kitabından yaptığımız alıntı damladan deryayı gösterme mesabesindedir. Yani bizim medeniyet dinamiklerimiz açısından, bitki, bahçe Allah’ı tefekkür etmek, O’na ulaşmak için açılan bir kapıdır. Bu yüzden suni bir planlamadan ziyade, kendi oluşuna, olmasına bırakılır. Fakat günümüzde maalesef bahçe hususu peyzaj adı altında çok farklı bir aşamaya geçmiştir. Misal vermek gerekirse ormanlara savaş açmanın, doğanın kendi gelişimini örselemenin adı haline gelmiştir. Çünkü ‘gösteri toplumu’ mensupları olarak, hepimiz estetiği yitiriyoruz. Estetiğin yerini teşhir alınca, ormanlar bizim için fazla gizemli, çok ‘doğal’, bir o kadar da pespaye kaçıyor. Bahçeleri önce düzenliyor, çimleri deriyoruz v.s. ve sonra onlara basmıyor, onların yanlarına gidemiyor, içlerine uzanamıyor sadece seyrediyoruz.

Bilgi ve inanç alanına ait yanılgılarımız güzele erişme imkanımızın önündeki en büyük engeli teşkil eder.
Sanat eseri ile insanın ilişki biçiminin pasif olması, insanı küçülten özelliği sebebiyle aşılması zor bir eksiklik olur. Bu husus, Doğu kültüründe sanatı seyredilen değil, yaşanan sanat türüne dönüştürmek suretiyle çözümlenmişti.
Turgut Cansever / Osmanlı Şehri
Bu alıntılar dilimizin dönmediği, elimizin yazamadığı birçok hususu özetliyor. Kültürümüz sanatı seyretmez. Bizatihi yaşar ve yapar. Bunun en güzel örneklerini Karadeniz köylerinde görmek mümkündür. Ahşap, yer yer taştan yapılan ve doğanın kendi ürünüymüş gibi, hep orada varmış gibi duran estetik ve latif evler. O insanların çoğu ümmiydi fakat irfan sahibiydiler. Maalesef bugün çok sayıda cahil ile birlikte yaşıyoruz. Cahil olmak en kötüsüdür. Çünkü ümmi bilmediğini bilir, cahil bilmediğini de bilmez.
Hülasa edersek, Beylikdüzü ile Çengelköy, Kuzguncuk arasında gidip gelirsek neyi neye feda ettiğimizi bir nebze olsun göreceğiz. Hayat, kesintili olarak yaşanır. Kentler bize kendini bir Tanrı gibi dayatıyor. Kar yağıyor, yollar kapanıyor fakat işe gitmek zorundayız. Bu yüzden canlarından olanlar azımsanmayacak boyutta. Ölüm var. Ölülerimizin arkasından yas tutma özgürlüğümüzü elimizden alan işverenlerin, işlerin çocukları kentler. Demem o ki, şehre dönmeliyiz. Bu bildiklerimizi unutmak ve yeniden hakikate ram olmakla olacaktır.
(…) İngiliz seyyahı Dallaway’ın Hatice Sultan yalısı ve belki de Melling albümünde bahsedilen saray projesi için Üsküdar Sarayı’nın yıkılmasına üzüldüğünü söylemiştik. Filhakika bizim tabiatı serbest bırakan, süs ağaçlarıyla meyva ağaçlarını beraberce bulundurmaktan hoşlanan bahçe zevkimiz, Versailles taklidi labirentli muayyen desene göre tanzim edilmiş bahçelerden çok ayrıydı ve İngiliz bahçesine biraz daha yakındı.
Ahmet Hamdi Tanpınar / Beş Şehir
If we seesaw between Beylikdüzü and Çengelköy, Kuzguncuk we will see what we are going to sacrifice to what a little bit. Life is lived intermittently. Cities impose theirselves as a God to us. It is snowing, roads are closed but we have to go to work. That’s why a lot of souls dying. There is death. Cities are children of jobs and employers that who took away our mourning rights after deaths. I mean, we should return to the city.


